О́ner • 22 Aqpan, 2018

Beıneleý óneri: syr men syn

365 retkórsetildi

Kez kelgenniń yrqyna kónip, yńǵaıyna jyǵylyp, sydyrta oqylyp kete baratyn ońaı oljańyz bul emes. Sýrettiń tilin túsiný úshin balańyz kishkentaı kúninen osy ónerdiń qyr-syryna qanyǵyp ósýi kerek, dep sanaıdy rejısser, telejýrnalıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Kórkemsýret akademııasynyń akademıgi, Sýretshiler odaǵynyń múshesi Januzaq MÚSÁPIR. Tómende qylqalam sheberi ózin tolǵandyrǵan ózekjardy ótkir máseleler týraly áńgimeleıdi. 

Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»

– Januzaq Kerimbekuly, keshegi Balýan Sholaq, Yqylas Dúkenuly, t.b. tarıhı tul­ǵa­lar­dyń beınesin qaıta jań­­ǵyr­typ, shyǵarma­shy­ly­ǵy­ńyz­ǵa arqaý etýińizge ne sebep boldy?

– О́mirde shyn bolǵan taǵ­dyr­lar týraly jazýǵa sýret­shi­ler kádimgideı qınalady. О́ıt­keni olardyń urpaqtaryn taýyp, arǵy-bergi tarıhtan qaýzap má­limetter jınaý, mýzeıler men ar­hıvterge sabylyp, tyń derekter izdeý adamnyń kóp ýaqytyn alady.

Aqparat salasynda jumys istegen­dik­ten bul ıdeıa únemi oıymda júretin. Mysaly, Buqar jyraý, bolmasa Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdi alaıyq. Olardyń qanatty sózderi, ǵıbratty áńgi­me­­leri aýyzdan aýyzǵa tarap bú­gin­gi kúnge jetkenmen, jandy beı­nesin kóz aldyńyzǵa elestete almaısyz. Birde osy Balýan Sholaq babamyz týraly áriptesim arnaıy reportaj daıyndady. Sodan soń áńgimelese kele balýan babamyzdyń beınesin esh jerden taba almaı qoıdyq, ensıklopedııadan, ádebıetterden izdesek grafıkamen salynǵan tek bir ǵana sýreti qaıtalana beredi. Munysy beınetaspaǵa jazýǵa onsha kelmeıtin syńaıly, dedi.

Grafıka degenimiz qaryn­dash­pen tulǵanyń sulbasyn jaı ǵana uqsata salý ǵoı. Al beıne­leý óneriniń ereksheligi, aty ań­ǵartyp turǵandaı, jandy beı­ne­ni kóz aldyńa ákelý degen ma­ǵy­­nany bildiredi. Siz onymen emen-jarqyn aqtarylyp áńgime-dúken quryp otyrǵan adamdaı sezinesiz, ıaǵnı dınamıkaǵa óte jaqyn. Beıneleý ónerindegi portretti jazý degenimiz, shoq­tyǵy bıik, kúrdeli jumys. Port­ret ádebıettiń kúrdeli janryna uqsaıdy, ustyny romanmen bara­bar dúnıe dep esepteımin. Zert­tep, zerdelep, týyndyny jazý­ǵa bir-eki jyl kerek, tipti odan da uzap ketedi.

– Balýan Sholaq baba­myz­dyń portreti qalaı dúnıege keldi?

– Aǵaıyndarynan, kónekóz qarııa­lar­dan surastyra kele qa­zirgi Aqmola oblysyndaǵy Aqkól aýylynda bul kisiniń urpaǵy tu­ratynyn estip, ol kisilerdi arnaıy Astanaǵa shaqyrdyq. Keldi. Men ol kezde «Bilim jáne mádenıet» telearnasynda qyzmet istep júrgen bolatynmyn. Sonda Balýan Sholaqtyń balasy Qudaıbergenniń kindiginen taraıtyn tikeleı urpaǵynan 1960 jyly týǵan Shaıdollamen jolyqtym. Qudaıbergenniń on shaqty balasy bar desek, sonyń tórteýi sonda turady. Eń úlkeni Aıan apamyz. Shyn esimi Áıbat Qudaıbergenqyzy. Seksendi alqymdap qalǵan kisi. Shaıdolla Qudaıbergenuly Astanada turady. Ol kisiniń bir fotosy saqtalǵan, biraq ala­sapyran zamanda qaıda qalyp qoı­ǵany belgisiz. Túrli-tústi qa­ryndashpen apyl-ǵupyl sa­lyn­ǵan bir sýreti bertinge deıin saqtalyp, ensıklopedııaǵa, bar­lyq ádebıetterge jalǵyz port­reti engen. Ol kartınany sýret­shi Qudaıbergenge qarap otyryp salsa, al men onyń uly Shaıdollaǵa uqsatyp bederledim. Biraq eki sýretten aıtarlyqtaı alshaqtyq baıqala qoımaıdy.

– Munyń alǵashqy nusqa­sy­nan ereksheligi nede?

– Balýan Sholaqtyń bir ereksheligi moıyny jýan, qaratory, symbatty kisi bolǵan. Keýde men moıyn tutasqan kesek keskindi kelistirýdiń ózi qıyn da uzaq eńbek. Biletin jurt búgingi zamannyń adamy bolǵanmen Shaı­dollanyń túri, kózi atasynan aýmaıdy, al ózi ákem atama qatty tartqan, deıdi. 2014-2015 jyldary bul týyndym Táýelsizdik saraıyndaǵy kórmege qoıyldy. Bala-shaǵalary, urpaǵy túgel kelip kórdi. Rahmet aıtty. Qýan­dy. Men beınelegen baba­myz­­dyń osy portreti búginde Astana kósheleriniń boıyndaǵy shyny taqtalarda ilýli tur.

...Birde Jambyl mýzeıine bas suqtym. О́ıtkeni bul kisi­niń Jambyl babamyzben shyǵar­ma­shylyq baılanysta bolǵany málim. Jyr alybynyń janyna balýan babamyzdyń osy portretin qatar ilip qoıǵanyn kórip, qýandym.

– Tarıhı tulǵalardyń beınesi qandaı derekterge súıenip salynady?

– Úsh bıdiń keskin-kelbeti jurttyń sanasyna Toqbolat Toǵysbaev aǵamyzdyń port­re­timen shegelengeni málim. Ta­ny­mal sýretshi úsh bıdiń beı­nesi úshin kóptegen tarıhı qujat­tar­men tanysyp, qundy derekter izdedi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qazir elimizde Sýretshiler odaǵynyń 1250-ge jýyq múshesi bar. Jazýshylar odaǵynyń mú­shesi 780-aq. Osydan-aq Sýret­shi­ler odaǵy qarym-qabiletiniń qan­sha­lyq óskenin baǵamdaı berińiz. О́ıt­keni Astana qalasynyń ózinde 110-nan asa múshesi bar, al 2009 jyly osynda qonys aýdar­ǵanymda olardyń sany elýge jeter-jetpes qana bolatyn. Qazir olardyń sany eki esege kóbeıdi. Sonyń nátıjesinde ár óńirdegi tanymal tulǵalardyń ta­rıhı portretterin túgendedik. Al sońynda izdeýshisi, aıtýshy­sy joqtyqtan umyt qalyp qoı­ǵan­dary da barshylyq. Mysaly, Yqylas Dúkenulyna qatysty de­rek­terdi eki jyl buryn iz­de­genimde sonyń naqty kýási bolǵan jaıym bar. Kúıshiniń ózi oınaǵan, saýsaqtarynyń izi qalǵan qobyzyn Tarazdaǵy mýzeıde ustap kórdim. Sonda urpaǵy turady. Ol kisiniń týys nemeresi, «Habar» telearnasynyń bas operatory Edil Ermekbaıuly ózi qobyzshy, kásibı mýzykalyq bilimi bar azamat. Edil baýyrymmen birge Yqańnyń týǵan jerin, tabanynyń taby qalǵan dalasyn aralap, jazdygúni ol kisiniń portreti dúnıege keldi. Almatyda Yqylas Dúkenuly atynda ult aspaptary mýzeıi bar. Biraq atamyzdyń ol jerde portreti joq. Tek ómirbaıany ǵana jazýly tur.

– Sýretshiniń qoǵamnan alatyn orny, róli, qazirgi hal-ahý­aly qandaı?

– Shetelge shyǵarda «Myna­daı taqyrypqa sýretshi­lerdiń kar­tınalary bar ma?», – dep sabylyp izdeıdi. Kórme ótedi. Is bitedi. Qaıtyp kelgen soń taǵy sol baıaǵy qońyr tirshiliktiń áýeni qaıta bastalady. Bir sáttik issaparlardyń shańynda kómilip qalyp jatqan halyqpyz. Biraq dúnıe júzine tanymaldyǵymyz jaǵynan eshkimnen sorly emespiz. Birinshi orynǵa ekonomıka­ny qoıǵanymyzben, rýhanı dúnıe­niń, ónerdiń kóteretin júgi zil bat­pan. Mýzyka, sport, beı­neleý óneri... Álemdik deń­geı­de erekshe orny bar osy úsh baı­­lyq. Amerıka, Japonııa, Eýropa elderiniń týrızmi sol ar­­qy­ly damydy jáne osy úsheýi­men bıiktedi. Ataqty Pablo Pıkas­sonyń bir ǵana «Gernıka» kar­­tınasyn kórý úshin bul qa­laǵa jylyna myńdaǵan adam týrıstik saparmen aǵylady. Bul týyndynyń ıdeıasy jer be­tin­degi búkil adamzat balasyn beıbit ómir súrýge úndeıdi. 1937 jylǵy 26 aqpanda Gernıka qa­lasy úzdiksiz úsh saǵat bombymen atqylanyp, tarıhı derekter boı­ynsha 300-deı beıbit turǵyn me­rt boldy. Qaıǵyly oqıǵaǵa bú­kil álem kóz tikti. Pıkasso jú­regin dúr silkindirgen alapat tragedııa uly sýretshi qala­my­nan iri qubylys týdyrdy. Mine, mártebeli ónerdiń qu­di­reti! Sol sekildi Lývrǵa kelý­shiler nópiri de tap solaı. Fransııany kórýge emes, Lývr týyn­dylaryn tamashalaýǵa barady. Máskeýge at basyn tiregende Qyzyl alańnyń ústinen únsiz ótip kete berýińiz, múmkin, al biraq Tretıakov galereıasyna bas suqpaý óte uıat. Mynadaı álemdik deńgeıdegi ga­lereıa bizdiń Otanymyzdyń as­ta­nasynda da boı kóterse ǵoı, shir­kin, dep qııalǵa qymsyna erik be­resiz. Qashan bizde jeke ba­sy­nyń baılyǵynan mem­lek­et­tiń múddesin joǵary qoıat­yn, Qazaq elin órkendetýdi armandaıtyn qaltaly azamattar týar eken? Mesenattar ózderiniń aqshalaryn osyndaı qundy, ólmeıtin, máńgilik jobalarǵa nege salmaıdy degen oı sanańda jylt etedi.

– О́zińiz osy ýaqytqa deıin taǵy qansha adamnyń portretin saldyńyz?

– Yqylastyń beınesi bitip, búginde áskerı mýzeıdegi galereıa­da tur. Arasynda búgingi ómi­ri­mizge qatysty dúnıeler óte kóp. Bas-aıaǵy júzdegen adamnyń portretin saldym.

 Yqylas atamyzdyń da týǵan-týystary mýzeıge keldi. О́z oılaryn ortaǵa saldy. Munan basqa taǵy da biraz oılanyp júrgen jobalarym bar.

– Sýretterińizde qaı boıaýdy kóbirek paıdalanasyz?

– Mysaly, myna kartınada myńdaǵan tús bar. Jalǵyz kók tústiń ózinen joq degende 300-400-ge deıin tús oılap tabýǵa bolady. Qasynyń ózinde 40-50 túrli boıaý bar. Bet jyly jáne sýyq tústerdiń qosyndysynan týady. Osy qos tústi shendestirý arqyly ortasynan basqa bir erekshe tús paıda bolady. Tulǵa beınesi boıaýlar sıntezinen turady.

– Boıaýdy, kenepti qaıdan alasyz?  

– Boıaý kóbine Reseı men Qytaıdan alynady. О́zim Máskeý men Sankt-Peterbýrgten shyqqan boıaýlar men kenepti paıdalanamyn. Bir quty boıaý bir myń, aldy bes myń teńge turady. Bizdiń memleketimizde muny óndiretin tehnologııa damymaı tur. Boıaý, kenep, baget, qylqalam... úshin syrtqa ketip jatqan qyp-qyzyl aqshaǵa ishiń ýdaı ashıdy. Kenep jasaıtyn fabrıka nege joq bizde? Damyǵan elderdiń tehnologııasyn elimizge ákelip or­na­týǵa bolmaı ma? О́zimizde nege osy­lardy óndirmeske? Deısiń. Oı­lanatyn nárse kóp.

– Ádebıette qaıtalap oqyp, ústinen túzeý, kúzeý demekshi, san­daǵan kózge kórinbeıtin ju­mys kóp. Sýret ónerinde she?

– Kartınanyń áýeli sulbasy syzylady. Bir detalge birneshe soǵyp, jeti-segiz márte qaıta óńdep jazyp shyǵamyn. Mysaly, birinshi ret jazǵanyńyzdan ekin­shi aınalyp soqqandaǵy dú­nıeńiz múlde ózgerip, basqasha sı­pat alyp shyǵa keledi. Bir ótken jolyńyzǵa san márte aınalyp soǵa berseńiz, ústinen juqalap órnektegen saıyn jansyz janarǵa birte-birte jan bite bastaıdy. Leonardo Da Vınchı­diń «Djokondasynyń» kózi kúlip tur ma, joq álde sál ǵana ezý tartyp, jymıyp tur ma, tap basyp aıtý qıyn. Bireý «er adam eken» deıdi, bireý «joq, áıel» deıdi. Áli kúnge deıin ma­mandar tolyq zerttep boldy degen úzildi-kesildi pikir joq. Portret janrynyń qudireti sonysynda. Murnynyń eki sheti tynys alyp turǵandaı, bolmasa erni sál diril qaqqandaı, áldene aıtqysy kelgendeı dınamıka, qımyl baıqalyp turýy kerek. Anyqtap ańǵarǵan adam soǵan kóz jetkizedi. Portret janrynyń sońynan bir túsken adam keri shegine almaıdy. Bul – meniń tól janrym. Qalany da, dalany da beıneledim, qanshama natıýrmortqa kóz maıymdy taýystym. Alaıda adam álemin súıgenimdeı bularǵa jan syrym tógilip, alapat sezim býyr­qan­bapty. О́ıt­ke­ni ómi­rimniń basym belesi adam­dar­men ju­mys isteýge, jas jet­kin­shek­terdiń tárbıesine qatysty bol­ǵandyqtan men olardyń psıhologııasyn kóbirek zerttegim keldi. Biraz jyl mektepte qarapaıym muǵalimdikten bastap, oqý isi jónindegi orynbasar, mektep dırektory qyzmetine deıin óstim...

– Aldaǵy ýaqytta qandaı jobalardy qolǵa alý oıyńyzda bar?

– Ileniń boıy, Balqashqa quıaberis tusy syryn ishine buǵyp jatqan bólek bir tylsym ǵalam ǵoı. Mundaǵy kóp tarıh áli qaǵazǵa túspegen. О́zim týǵan Aqkóldiń ózi bir tarıh. Qart tarıhtan Sozaq kóterilisi týraly derekti estısiz, al biraq Aqkól kóterilisi jaıynda kóp adam bilmeıdi. On bir adamdy ha­lyqtyń kóz aldynda jer jastan­dyryp, sol jerge jerlegen. Áli kúnge ol tustan ári-beri ót­­kende neshe túrli ún qulaǵyńa sha­lynady. Eskerilip, eskertkish qoıyldy. Rahmet! Sol jerden nebir myqty kúıshi, jyraý, aqyndar shyqqan, biraq olardyń aty-jóni esh jerde aıtylmaıdy. Umytylyp qala bergen. Birinshi, sol týǵan óńirimdegi aqyn-jy­raý­lardy sıpattaǵym keledi. Olar­dyń keıingi urpaqtarymen kez­desýim kerek. О́zimniń aldyma osyndaı mindet qoıyp otyr­myn. Mysaly, Amangeldi ba­tyrdyń kúreskerlik kelbeti Ábilhan Qasteev bederleýimen tarıhı portretinde qalaı shynaıy kórinis tapty? Ol úshin qylqalam sheberi Torǵaı óńirinde jyldap júrdi. Bir derekte jeti jylǵa deıin aralapty dese, endi birinde odan da kóp. Úsh jyl tek Amangeldi kartınasyn salýmen aınalysqan eken.

– Bizdiń elimizde beıneleý óneri týyndysyn kásibı tur­ǵy­da taldaı alatyn bilikti sa­rapshylar, synshylar bar ma?

– Sýretshilerde ne gazet, ne jýrnal joq. Biraq «joq, joq» dep jylaǵanmen, bizge muny syrttan bireý daıyndap bermesi aıan. Telearnalar men radıodan neshe túrli sapasyz, mán-maǵynasy dúbára mýzyka oınalady. Biraq olardy taldap, saraptama jasaıtyn kásibı synshylar az. Kompozıtor qaptap júr, biraq jurt oryndaýshylardy ǵana biledi. Bizdiń adasyp júrgenimiz osy. Qylqalam she­berleriniń eńbekteri týraly jazǵan birli-jarym qalamger áriptesterimizdiń maqalalaryn ara-tura basylymdardan baı­qap qa­latynymyz bolmasa kar­tı­na­larǵa, tyń týyndylar týra­ly qa­zaq tilinde arnaıy sarapta­ma jazyp, kásibı turǵyda eg­jeı-tegjeıli taldap beretin zert­teýshiler joqtyń qasy... Kór­mege barǵan adam portretke bir qaraıdy da sezimi selt etpeı ja­naı ótedi. Ol baıǵusta kiná joq, óıtkeni onyń ana sýret­ti oqýǵa óresi jetpeıdi. Qa­zirgi qo­ǵamdaǵy aýa jaıylyp ketken ne­she túrli dertti, qasi­ret­ti sýret ónerimen túzeýge bola­tynyn es­kermeı júrmiz. О́ner týyndy­sy arqyly búkil álem­di qut­qaryp qalýǵa bolady. My­sa­ly, jemqorlyqty joıý kerek dep sa­ǵat­tap zarlaǵannan góri 4-5 sý­ret­shiniń eńbegin paıdalanǵan ál­de­qaıda tıimdi emes pe?

–Kar­tı­nańyzdy satyp alýshylar kóp pe?

– Suraǵan adamǵa 100-500 myń teńge deı bastasań, kózi sha­ra­­synan shyǵyp kete jazdaıdy. Qymbat, deıdi. Al eki sózdiń ba­syn qosyp sóıleı almaıtyn bi­reýler toıyna kelip aýyzyn jybyrlatsa, myń dollardy qaltasyna basa salady.

Qazir Van Gogtyń bir kartınasy, jaı etıýdiniń ózi eki-úsh mıllıon dollar, al Pıkassonyń bir syzyǵy myńdaǵan aqsha turady. Baılar ony birinen biri satyp alyp saqtaıdy. Al bizdiń qanshama baılyǵymyz shetel asyp ketip jatyr. Jaqynda Amandos Aqanaevpen sóılestim. Ol kisiden júzdegen kartınasyn sheteldikter satyp alǵanyn, Anglııanyń ózine 300-ge jýyq týyndysy ketkenin estip, bildim. Sýretshi ár kartınasyn ári ketkende 10-50 myń dollarǵa satqan shyǵar-aý. Qazir bizden bolmashy baǵaǵa satyp alyp, keıin sol baılyqty ózimizge mıllıon dollarǵa satpasyna kim kepil! Meniń de biraz sýretim shetel asyp ketti. Osyny qadaǵalaıtyn kez jetti. Bazardan arabtyń, túrik­menniń kilemin satyp alǵan­sha keremet bir qylqalam týyn-
dysyn tańdasaq, bir-birimizdiń týǵan kúnimizge, erteń to­zatyn múlik emes, Qudaı-aý ómirlik kar­tı­na syılasaq, qaı­tedi? Búginde Qytaıdyń fotokartınalary qa­ptap ketti. Olardyń kózin joıý kerek. Bul da fonogramma­men án salatyn ánshi sııaqty jal­ǵan nárse. Bulardy on myń teń­gege, bolmashy baǵaǵa satady. Adamdar aldanyp alady. Odan da shyn sýretshiniń kóz maıyn taýysyp salǵan shyǵarmasyna qyzyqpaımyz ba? Bul áldeqaıda jaqsy energııa beredi, úıińizge shýaq shashady.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Memleket basshysy Lı Chjanshýmen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 14:47

Túrkistan – jastar qalasy!

Aımaqtar • Keshe

Importtan ne uttyq?

Ekonomıka • Keshe

Festıvaldiń alǵashqy kúninde eki qoıylym sahnalandy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Eki juldyz» baıqaýy Almatyda bastaldy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Tarazda jedel baılanys ortalyǵy ashyldy

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Lısakovtyń «Báıteregi»

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Alty boksshymyz jartylaı fınalda aıqasady

Sport • 20 Qyrkúıek, 2019

Gobelen – tekti ónerdiń týyndysy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Mádenı qabat» joıylǵan joq

Qoǵam • 20 Qyrkúıek, 2019

Shahmardan terbelgen talbesik

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Uqsas jańalyqtar