Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
– Januzaq Kerimbekuly, keshegi Balýan Sholaq, Yqylas Dúkenuly, t.b. tarıhı tulǵalardyń beınesin qaıta jańǵyrtyp, shyǵarmashylyǵyńyzǵa arqaý etýińizge ne sebep boldy?
– О́mirde shyn bolǵan taǵdyrlar týraly jazýǵa sýretshiler kádimgideı qınalady. О́ıtkeni olardyń urpaqtaryn taýyp, arǵy-bergi tarıhtan qaýzap málimetter jınaý, mýzeıler men arhıvterge sabylyp, tyń derekter izdeý adamnyń kóp ýaqytyn alady.
Aqparat salasynda jumys istegendikten bul ıdeıa únemi oıymda júretin. Mysaly, Buqar jyraý, bolmasa Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdi alaıyq. Olardyń qanatty sózderi, ǵıbratty áńgimeleri aýyzdan aýyzǵa tarap búgingi kúnge jetkenmen, jandy beınesin kóz aldyńyzǵa elestete almaısyz. Birde osy Balýan Sholaq babamyz týraly áriptesim arnaıy reportaj daıyndady. Sodan soń áńgimelese kele balýan babamyzdyń beınesin esh jerden taba almaı qoıdyq, ensıklopedııadan, ádebıetterden izdesek grafıkamen salynǵan tek bir ǵana sýreti qaıtalana beredi. Munysy beınetaspaǵa jazýǵa onsha kelmeıtin syńaıly, dedi.
Grafıka degenimiz qaryndashpen tulǵanyń sulbasyn jaı ǵana uqsata salý ǵoı. Al beıneleý óneriniń ereksheligi, aty ańǵartyp turǵandaı, jandy beıneni kóz aldyńa ákelý degen maǵynany bildiredi. Siz onymen emen-jarqyn aqtarylyp áńgime-dúken quryp otyrǵan adamdaı sezinesiz, ıaǵnı dınamıkaǵa óte jaqyn. Beıneleý ónerindegi portretti jazý degenimiz, shoqtyǵy bıik, kúrdeli jumys. Portret ádebıettiń kúrdeli janryna uqsaıdy, ustyny romanmen barabar dúnıe dep esepteımin. Zerttep, zerdelep, týyndyny jazýǵa bir-eki jyl kerek, tipti odan da uzap ketedi.
– Balýan Sholaq babamyzdyń portreti qalaı dúnıege keldi?
– Aǵaıyndarynan, kónekóz qarııalardan surastyra kele qazirgi Aqmola oblysyndaǵy Aqkól aýylynda bul kisiniń urpaǵy turatynyn estip, ol kisilerdi arnaıy Astanaǵa shaqyrdyq. Keldi. Men ol kezde «Bilim jáne mádenıet» telearnasynda qyzmet istep júrgen bolatynmyn. Sonda Balýan Sholaqtyń balasy Qudaıbergenniń kindiginen taraıtyn tikeleı urpaǵynan 1960 jyly týǵan Shaıdollamen jolyqtym. Qudaıbergenniń on shaqty balasy bar desek, sonyń tórteýi sonda turady. Eń úlkeni Aıan apamyz. Shyn esimi Áıbat Qudaıbergenqyzy. Seksendi alqymdap qalǵan kisi. Shaıdolla Qudaıbergenuly Astanada turady. Ol kisiniń bir fotosy saqtalǵan, biraq alasapyran zamanda qaıda qalyp qoıǵany belgisiz. Túrli-tústi qaryndashpen apyl-ǵupyl salynǵan bir sýreti bertinge deıin saqtalyp, ensıklopedııaǵa, barlyq ádebıetterge jalǵyz portreti engen. Ol kartınany sýretshi Qudaıbergenge qarap otyryp salsa, al men onyń uly Shaıdollaǵa uqsatyp bederledim. Biraq eki sýretten aıtarlyqtaı alshaqtyq baıqala qoımaıdy.
– Munyń alǵashqy nusqasynan ereksheligi nede?
– Balýan Sholaqtyń bir ereksheligi moıyny jýan, qaratory, symbatty kisi bolǵan. Keýde men moıyn tutasqan kesek keskindi kelistirýdiń ózi qıyn da uzaq eńbek. Biletin jurt búgingi zamannyń adamy bolǵanmen Shaıdollanyń túri, kózi atasynan aýmaıdy, al ózi ákem atama qatty tartqan, deıdi. 2014-2015 jyldary bul týyndym Táýelsizdik saraıyndaǵy kórmege qoıyldy. Bala-shaǵalary, urpaǵy túgel kelip kórdi. Rahmet aıtty. Qýandy. Men beınelegen babamyzdyń osy portreti búginde Astana kósheleriniń boıyndaǵy shyny taqtalarda ilýli tur.
...Birde Jambyl mýzeıine bas suqtym. О́ıtkeni bul kisiniń Jambyl babamyzben shyǵarmashylyq baılanysta bolǵany málim. Jyr alybynyń janyna balýan babamyzdyń osy portretin qatar ilip qoıǵanyn kórip, qýandym.
– Tarıhı tulǵalardyń beınesi qandaı derekterge súıenip salynady?
– Úsh bıdiń keskin-kelbeti jurttyń sanasyna Toqbolat Toǵysbaev aǵamyzdyń portretimen shegelengeni málim. Tanymal sýretshi úsh bıdiń beınesi úshin kóptegen tarıhı qujattarmen tanysyp, qundy derekter izdedi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qazir elimizde Sýretshiler odaǵynyń 1250-ge jýyq múshesi bar. Jazýshylar odaǵynyń múshesi 780-aq. Osydan-aq Sýretshiler odaǵy qarym-qabiletiniń qanshalyq óskenin baǵamdaı berińiz. О́ıtkeni Astana qalasynyń ózinde 110-nan asa múshesi bar, al 2009 jyly osynda qonys aýdarǵanymda olardyń sany elýge jeter-jetpes qana bolatyn. Qazir olardyń sany eki esege kóbeıdi. Sonyń nátıjesinde ár óńirdegi tanymal tulǵalardyń tarıhı portretterin túgendedik. Al sońynda izdeýshisi, aıtýshysy joqtyqtan umyt qalyp qoıǵandary da barshylyq. Mysaly, Yqylas Dúkenulyna qatysty derekterdi eki jyl buryn izdegenimde sonyń naqty kýási bolǵan jaıym bar. Kúıshiniń ózi oınaǵan, saýsaqtarynyń izi qalǵan qobyzyn Tarazdaǵy mýzeıde ustap kórdim. Sonda urpaǵy turady. Ol kisiniń týys nemeresi, «Habar» telearnasynyń bas operatory Edil Ermekbaıuly ózi qobyzshy, kásibı mýzykalyq bilimi bar azamat. Edil baýyrymmen birge Yqańnyń týǵan jerin, tabanynyń taby qalǵan dalasyn aralap, jazdygúni ol kisiniń portreti dúnıege keldi. Almatyda Yqylas Dúkenuly atynda ult aspaptary mýzeıi bar. Biraq atamyzdyń ol jerde portreti joq. Tek ómirbaıany ǵana jazýly tur.
– Sýretshiniń qoǵamnan alatyn orny, róli, qazirgi hal-ahýaly qandaı?
– Shetelge shyǵarda «Mynadaı taqyrypqa sýretshilerdiń kartınalary bar ma?», – dep sabylyp izdeıdi. Kórme ótedi. Is bitedi. Qaıtyp kelgen soń taǵy sol baıaǵy qońyr tirshiliktiń áýeni qaıta bastalady. Bir sáttik issaparlardyń shańynda kómilip qalyp jatqan halyqpyz. Biraq dúnıe júzine tanymaldyǵymyz jaǵynan eshkimnen sorly emespiz. Birinshi orynǵa ekonomıkany qoıǵanymyzben, rýhanı dúnıeniń, ónerdiń kóteretin júgi zil batpan. Mýzyka, sport, beıneleý óneri... Álemdik deńgeıde erekshe orny bar osy úsh baılyq. Amerıka, Japonııa, Eýropa elderiniń týrızmi sol arqyly damydy jáne osy úsheýimen bıiktedi. Ataqty Pablo Pıkassonyń bir ǵana «Gernıka» kartınasyn kórý úshin bul qalaǵa jylyna myńdaǵan adam týrıstik saparmen aǵylady. Bul týyndynyń ıdeıasy jer betindegi búkil adamzat balasyn beıbit ómir súrýge úndeıdi. 1937 jylǵy 26 aqpanda Gernıka qalasy úzdiksiz úsh saǵat bombymen atqylanyp, tarıhı derekter boıynsha 300-deı beıbit turǵyn mert boldy. Qaıǵyly oqıǵaǵa búkil álem kóz tikti. Pıkasso júregin dúr silkindirgen alapat tragedııa uly sýretshi qalamynan iri qubylys týdyrdy. Mine, mártebeli ónerdiń qudireti! Sol sekildi Lývrǵa kelýshiler nópiri de tap solaı. Fransııany kórýge emes, Lývr týyndylaryn tamashalaýǵa barady. Máskeýge at basyn tiregende Qyzyl alańnyń ústinen únsiz ótip kete berýińiz, múmkin, al biraq Tretıakov galereıasyna bas suqpaý óte uıat. Mynadaı álemdik deńgeıdegi galereıa bizdiń Otanymyzdyń astanasynda da boı kóterse ǵoı, shirkin, dep qııalǵa qymsyna erik beresiz. Qashan bizde jeke basynyń baılyǵynan memlekettiń múddesin joǵary qoıatyn, Qazaq elin órkendetýdi armandaıtyn qaltaly azamattar týar eken? Mesenattar ózderiniń aqshalaryn osyndaı qundy, ólmeıtin, máńgilik jobalarǵa nege salmaıdy degen oı sanańda jylt etedi.
– О́zińiz osy ýaqytqa deıin taǵy qansha adamnyń portretin saldyńyz?
– Yqylastyń beınesi bitip, búginde áskerı mýzeıdegi galereıada tur. Arasynda búgingi ómirimizge qatysty dúnıeler óte kóp. Bas-aıaǵy júzdegen adamnyń portretin saldym.
Yqylas atamyzdyń da týǵan-týystary mýzeıge keldi. О́z oılaryn ortaǵa saldy. Munan basqa taǵy da biraz oılanyp júrgen jobalarym bar.
– Sýretterińizde qaı boıaýdy kóbirek paıdalanasyz?
– Mysaly, myna kartınada myńdaǵan tús bar. Jalǵyz kók tústiń ózinen joq degende 300-400-ge deıin tús oılap tabýǵa bolady. Qasynyń ózinde 40-50 túrli boıaý bar. Bet jyly jáne sýyq tústerdiń qosyndysynan týady. Osy qos tústi shendestirý arqyly ortasynan basqa bir erekshe tús paıda bolady. Tulǵa beınesi boıaýlar sıntezinen turady.
– Boıaýdy, kenepti qaıdan alasyz?
– Boıaý kóbine Reseı men Qytaıdan alynady. О́zim Máskeý men Sankt-Peterbýrgten shyqqan boıaýlar men kenepti paıdalanamyn. Bir quty boıaý bir myń, aldy bes myń teńge turady. Bizdiń memleketimizde muny óndiretin tehnologııa damymaı tur. Boıaý, kenep, baget, qylqalam... úshin syrtqa ketip jatqan qyp-qyzyl aqshaǵa ishiń ýdaı ashıdy. Kenep jasaıtyn fabrıka nege joq bizde? Damyǵan elderdiń tehnologııasyn elimizge ákelip ornatýǵa bolmaı ma? О́zimizde nege osylardy óndirmeske? Deısiń. Oılanatyn nárse kóp.
– Ádebıette qaıtalap oqyp, ústinen túzeý, kúzeý demekshi, sandaǵan kózge kórinbeıtin jumys kóp. Sýret ónerinde she?
– Kartınanyń áýeli sulbasy syzylady. Bir detalge birneshe soǵyp, jeti-segiz márte qaıta óńdep jazyp shyǵamyn. Mysaly, birinshi ret jazǵanyńyzdan ekinshi aınalyp soqqandaǵy dúnıeńiz múlde ózgerip, basqasha sıpat alyp shyǵa keledi. Bir ótken jolyńyzǵa san márte aınalyp soǵa berseńiz, ústinen juqalap órnektegen saıyn jansyz janarǵa birte-birte jan bite bastaıdy. Leonardo Da Vınchıdiń «Djokondasynyń» kózi kúlip tur ma, joq álde sál ǵana ezý tartyp, jymıyp tur ma, tap basyp aıtý qıyn. Bireý «er adam eken» deıdi, bireý «joq, áıel» deıdi. Áli kúnge deıin mamandar tolyq zerttep boldy degen úzildi-kesildi pikir joq. Portret janrynyń qudireti sonysynda. Murnynyń eki sheti tynys alyp turǵandaı, bolmasa erni sál diril qaqqandaı, áldene aıtqysy kelgendeı dınamıka, qımyl baıqalyp turýy kerek. Anyqtap ańǵarǵan adam soǵan kóz jetkizedi. Portret janrynyń sońynan bir túsken adam keri shegine almaıdy. Bul – meniń tól janrym. Qalany da, dalany da beıneledim, qanshama natıýrmortqa kóz maıymdy taýystym. Alaıda adam álemin súıgenimdeı bularǵa jan syrym tógilip, alapat sezim býyrqanbapty. О́ıtkeni ómirimniń basym belesi adamdarmen jumys isteýge, jas jetkinshekterdiń tárbıesine qatysty bolǵandyqtan men olardyń psıhologııasyn kóbirek zerttegim keldi. Biraz jyl mektepte qarapaıym muǵalimdikten bastap, oqý isi jónindegi orynbasar, mektep dırektory qyzmetine deıin óstim...
– Aldaǵy ýaqytta qandaı jobalardy qolǵa alý oıyńyzda bar?
– Ileniń boıy, Balqashqa quıaberis tusy syryn ishine buǵyp jatqan bólek bir tylsym ǵalam ǵoı. Mundaǵy kóp tarıh áli qaǵazǵa túspegen. О́zim týǵan Aqkóldiń ózi bir tarıh. Qart tarıhtan Sozaq kóterilisi týraly derekti estısiz, al biraq Aqkól kóterilisi jaıynda kóp adam bilmeıdi. On bir adamdy halyqtyń kóz aldynda jer jastandyryp, sol jerge jerlegen. Áli kúnge ol tustan ári-beri ótkende neshe túrli ún qulaǵyńa shalynady. Eskerilip, eskertkish qoıyldy. Rahmet! Sol jerden nebir myqty kúıshi, jyraý, aqyndar shyqqan, biraq olardyń aty-jóni esh jerde aıtylmaıdy. Umytylyp qala bergen. Birinshi, sol týǵan óńirimdegi aqyn-jyraýlardy sıpattaǵym keledi. Olardyń keıingi urpaqtarymen kezdesýim kerek. О́zimniń aldyma osyndaı mindet qoıyp otyrmyn. Mysaly, Amangeldi batyrdyń kúreskerlik kelbeti Ábilhan Qasteev bederleýimen tarıhı portretinde qalaı shynaıy kórinis tapty? Ol úshin qylqalam sheberi Torǵaı óńirinde jyldap júrdi. Bir derekte jeti jylǵa deıin aralapty dese, endi birinde odan da kóp. Úsh jyl tek Amangeldi kartınasyn salýmen aınalysqan eken.
– Bizdiń elimizde beıneleý óneri týyndysyn kásibı turǵyda taldaı alatyn bilikti sarapshylar, synshylar bar ma?
– Sýretshilerde ne gazet, ne jýrnal joq. Biraq «joq, joq» dep jylaǵanmen, bizge muny syrttan bireý daıyndap bermesi aıan. Telearnalar men radıodan neshe túrli sapasyz, mán-maǵynasy dúbára mýzyka oınalady. Biraq olardy taldap, saraptama jasaıtyn kásibı synshylar az. Kompozıtor qaptap júr, biraq jurt oryndaýshylardy ǵana biledi. Bizdiń adasyp júrgenimiz osy. Qylqalam sheberleriniń eńbekteri týraly jazǵan birli-jarym qalamger áriptesterimizdiń maqalalaryn ara-tura basylymdardan baıqap qalatynymyz bolmasa kartınalarǵa, tyń týyndylar týraly qazaq tilinde arnaıy saraptama jazyp, kásibı turǵyda egjeı-tegjeıli taldap beretin zertteýshiler joqtyń qasy... Kórmege barǵan adam portretke bir qaraıdy da sezimi selt etpeı janaı ótedi. Ol baıǵusta kiná joq, óıtkeni onyń ana sýretti oqýǵa óresi jetpeıdi. Qazirgi qoǵamdaǵy aýa jaıylyp ketken neshe túrli dertti, qasiretti sýret ónerimen túzeýge bolatynyn eskermeı júrmiz. О́ner týyndysy arqyly búkil álemdi qutqaryp qalýǵa bolady. Mysaly, jemqorlyqty joıý kerek dep saǵattap zarlaǵannan góri 4-5 sýretshiniń eńbegin paıdalanǵan áldeqaıda tıimdi emes pe?
–Kartınańyzdy satyp alýshylar kóp pe?
– Suraǵan adamǵa 100-500 myń teńge deı bastasań, kózi sharasynan shyǵyp kete jazdaıdy. Qymbat, deıdi. Al eki sózdiń basyn qosyp sóıleı almaıtyn bireýler toıyna kelip aýyzyn jybyrlatsa, myń dollardy qaltasyna basa salady.
Qazir Van Gogtyń bir kartınasy, jaı etıýdiniń ózi eki-úsh mıllıon dollar, al Pıkassonyń bir syzyǵy myńdaǵan aqsha turady. Baılar ony birinen biri satyp alyp saqtaıdy. Al bizdiń qanshama baılyǵymyz shetel asyp ketip jatyr. Jaqynda Amandos Aqanaevpen sóılestim. Ol kisiden júzdegen kartınasyn sheteldikter satyp alǵanyn, Anglııanyń ózine 300-ge jýyq týyndysy ketkenin estip, bildim. Sýretshi ár kartınasyn ári ketkende 10-50 myń dollarǵa satqan shyǵar-aý. Qazir bizden bolmashy baǵaǵa satyp alyp, keıin sol baılyqty ózimizge mıllıon dollarǵa satpasyna kim kepil! Meniń de biraz sýretim shetel asyp ketti. Osyny qadaǵalaıtyn kez jetti. Bazardan arabtyń, túrikmenniń kilemin satyp alǵansha keremet bir qylqalam týyn-
dysyn tańdasaq, bir-birimizdiń týǵan kúnimizge, erteń tozatyn múlik emes, Qudaı-aý ómirlik kartına syılasaq, qaıtedi? Búginde Qytaıdyń fotokartınalary qaptap ketti. Olardyń kózin joıý kerek. Bul da fonogrammamen án salatyn ánshi sııaqty jalǵan nárse. Bulardy on myń teńgege, bolmashy baǵaǵa satady. Adamdar aldanyp alady. Odan da shyn sýretshiniń kóz maıyn taýysyp salǵan shyǵarmasyna qyzyqpaımyz ba? Bul áldeqaıda jaqsy energııa beredi, úıińizge shýaq shashady.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
