Bilikti bapker Almatynyń «Dınamosyna» qystygúni muzda, jazda jasyl alańda hokkeı oınatyp, endi qaıtalanýy ekitalaı eren jeńisterge jetelegenin kózi qaraqty kópshilik jaqsy biledi. Kógildir aıdynda da, kókmaısa ústinde de, aıdarynan jel esken almatylyqtar Keńes Odaǵynyń 20 dúrkin (!) chempıony atandy. Mundaı bıik kórsetkishke eldegi eń myqty oıynshylardy mańdaıynan shertip júrip jınap alatyn Máskeýdiń maqtaýly komandalarynyń (fýtbol, hokkeı, basketbol, voleıboldyń bárin alǵanda) birde-bireýi qol jetkizgen emes.
Talaı shákirtiniń talantyn ashyp, tasyn órge domalatqan tarlanbozben ataq-dańq jaǵynan úzeńgi qaǵystyrýǵa jaraıtyn úzdikter neken-saıaq. Aırıh ashy terin alyp, alamanǵa qosqan qazaqtyń qaradomalaq balalary kógaldaǵy hokkeı kóginde juldyzdaı jarqyrady. Máselen, Murat Jeksenbekov 18 dúrkin, Saıan Shaımerdenov 10 márte KSRO birinshiliginiń jeńimpazy boldy. Myqtylyǵyńyzdy moıyndaıyn, odaqtyq báıgelerde osynshama ret olja salǵan sańlaqty maǵan taýyp berińizshi. Joqty jonyp tappasańyz belgili. О́kinishke qaraı ekeýi de ómirden erterek ketti. Onyń ber jaǵynda Serik Qalymbaev, Berikqazy Seksenbaev sekildi «sen tur, men ataıyn» serke jigitterimizdiń topshysyn bekitip, tomaǵasyn sypyrǵanyn da aıta ketkenimiz abzal.
* * *
Volga boıyndaǵy nemis avtonomııalyq okrýginde týǵan Edýard ómirden óz ornyn tapqansha talaı ispen aınalysqan tárizdi. Aldymen Marksshtadtaǵy Aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý tehnıkýmyn támamdap, keıinnen Volskidegi áskerı avıasııa ýchılıshesinde oqyǵan. Biraq bul mamandyqtar boıynsha jumys jasaýdyń sáti túse qoımaǵan soń qalalyq «Rote Shtrýmfone» gazetinde jaýapty hatshy bolyp jýrnalıstıkanyń jalyna jarmasypty.
Uly Otan soǵysy bastalǵanda keńestik nemister stalındik solaqaı saıasattyń qaharyna ushyraǵany belgili. Olar senimsizdik týdyrǵan elementter retinde turaqty mekenderinen túre qýylyp, basqa aımaqtarǵa jer aýdaryldy. Jıyrmadan endi asqan Edık áke-sheshesimen birge Krasnoıar ólkesine kóshti. Tepse temir úzetin jigit tekke júrsin be, Sverdlov oblysyndaǵy Krasnotýrınsk qalasynda eńbek armııasy qatarynda azamattyq boryshyn ótedi. Munda ol barlyq qandastary sııaqty arnaýly komendatýranyń baqylaýynda boldy.
Jastaıynan sportqa jaqyndaý ekenin baıqatqan Aırıh jattyqtyrýshylyq jolǵa túsip, balalar men jasóspirimderdi dopty hokkeıge baýlýǵa birjolata den qoıdy. Tókken teri tegin ketpedi. Eńbegi elenip, el aýzyna ilingen aıtýly mamandy sol tusta respýblıka sportynyń qulaǵyn ustaǵan ultjandy qaıratker Qarken Ahmetov 1964 jyly Qazaqstanǵa shaqyrdy. Odaqtyq dopty hokkeı dodasyna kirgenmen kidirisi kóbeıip, kibirtikteı bergen Almatynyń «Dınamosyn» qolǵa alǵan boıda qajyr-qaıratyn qaırap, tabystyń taıqazanyn qaınatýǵa kiristi. Kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylyp, aldaǵy mindetterin aıqyndady. Komanda quramyn nyǵaıtýǵa kóńil bóldi. Jattyǵý júıesin jańasha quryp, oıynshylardy oıly taktıkaǵa úıretti. Arlan qasqyr apanyn aýystyrǵanda bir-eki bóltirigin tisteı ketedi emes pe. Sol úrdiske salyp, Kraskotýrınskide bala kúnderinen baýlyǵan «balaǵynyń bıti bar» shákirtterin shaqyrdy. Jyly ornyn kim sýytsyn. Olardy oı-shuqyryn bilmeıtin beıtanys qalaǵa ákelý árıne, ońaıǵa soqqan joq. Ony aıtasyz, báriniń ata-anasynyń aldynan ótip, ruqsattaryn alýǵa týra keldi. Bul arada Aırıhtiń qylaýsyz adamgershilik qasıetteri úlken ról oınaǵanyn aıtýǵa tıispiz.
Sonymen qoıshy, keıin keńes bendıiniń abyroı-bedelin asqaqtatqan Valerıı Bochkov, Iýrıı Varzın, Vıacheslav Panev, Gennadıı Lıýbchenko, Borıs Tretıakov, Iаkov Apelganes, Borıs Chehlystov syndy saıypqyrandar almatylyqtar sapyna alyndy. Oral boıynyń oǵlandary Alataý baýraıyn jatsynbaı, tez baýyr basyp ketti.
* * *
Daryndyǵa daý bar ma, Aırıh az ǵana ýaqytta Almatynyń «Dınamosyn» aıaǵynan tik turǵyzdy. Alpys altynyń qysynda aıy ońynan týyp, qola medalǵa qol sozdy. Ári qaraı shapqan attaı zýlap, shashasyna shaq juqtyrmady. Báıgelerde qarqyndaryn báseńdetpeı, 4 qola, 4 kúmisti qorjynǵa saldy. Eki márte mártebeleri bıiktep, altynnan alqa taqty. 1978 jyly dopty hokkeıden Eýropa chempıondarynyń Kýbogyn jeńip aldy. Mańdaıaldy hokkeıshileri álemdik jarystarda jarqyldap, qazaqstandyqtardyń maqtanyshyna aınaldy. Biraq úkileýge laıyq úzdikterdiń bári birdeı tıisti baǵasyn ala almaǵany jankúıerler janyna batqany belgili. Aıtalyq sporttyq ǵumyrynda uzyn sany 634 dop soǵyp, ǵalamat rekord jasaǵan surapyl surmergen Evgenıı Agýreevtiń KSRO quramasyna alynbaýyna biz túgil, áıgili kommentator Nıkolaı Ozerovtiń qatty kúıingeni kóp jaıdy ańǵartary anyq.
Talanttylardy jazbaı tanıtyn Edýard Ferdındanovıch talapty jastardyń sheberligin ushtaýdan sharshamady. Jankeshti jattyǵýlar óziniń jemisin jegizdi. Bota tirsek bozbalalardan nar júgin arqalaıtyn naǵyz maıtalmandar ósip shyqty. Soıy bólek sol azamattardyń keıbiri tárbıesin kórgen tálimgerleriniń izin basty. Bapkerlikke beıimdiligin baıqatqan Qazybek Baıbolov ustazynyń úmitin artyǵymen aqtady. Tizginin ustaǵan tól klýbynyń kósegesin kógertip, joǵary kórsetkishterge qol jetkizdi. Sol úshin oǵan da KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy ataǵy berildi. Dúldúl «Dınamonyń» dúrildeýine onyń orasan zor úles qosqanyn kózkórgender búginde emirene eske alady.
* * *
Keńester Odaǵynda kenjelep qalǵan kógaldaǵy hokkeıdi damytýdaǵy E.Aırıhtiń eńbegi ushan-teńiz. Tarıh shirkin qaıtalaýdy súıetindikten, onyń oıǵa tússe tóbemiz kókke eki-aq eli jetpeı turǵandaı kórinetin keıbir jetistikterin taǵy bir ret atap ótýdiń artyqtyǵy bola qoımas.
Ol jaratyp, jarysqa qosqan «Dınamo» on segiz jyl báıgeniń aldyn bermeı, óshpes dańqqa bólendi. Ol jattyqtyrǵan el quramasy Máskeý Olımpıadasynda úshinshi oryndy ıelendi. Eýropanyń kúmisin enshilep, qurlyqaralyq kýbokty qanjyǵalaryna bókterdi. «Dostyq» týrnırinde talaı top jardy.
Eń bastysy, ulttyq quramanyń ustynyn jaı oǵyndaı jarqyldaǵan Mıneýla Ázızov, Sos Aırapetıan, Aleksandr Goncharov, Mıhaıl Nıchepýrenko jáne basqa almatylyq jampozdar quraıtyn. Aıryqsha minezdi Aırıh jergilikti ult ókilderin kótermeleýge kóp kóńil bóldi. Sonyń arqasynda Marat Jeksenbekov, Saıan Shaımerdenov, Serik Qalymbaev, Berikqazy Seksenbaev, Sultan Qobylandın, Erjan Qumarǵalıev, Birjan Qadyrbekov jáne basqa baýyrlarymyz doptaıaqty eshkimnen kem ustamaıtyndaryn dáleldedi.
Belgili sport jýrnalısi Qydyrbek Rysbekulynyń jazýynsha, adaldyqtyń ala jibin attamaǵan Aırıh komanda múshelerin eshqashan alalamaǵan. Barlyq máseleni ádil sheshýge tyrysqan. Basqany bylaı qoıyp, dınamoshylardyń durys tamaqtanýyna deıin ózi qadaǵalaǵan kórinedi. Oıynshylar ony týǵan ákesindeı qurmettegen.
* * *
Qazaqstanda Aırıh qalyptastyrǵan dopty jáne kógaldaǵy hokkeı mektebi týraly tolǵasaq mereıimiz ósip, meımanamyz tasıdy. Biraq keıde sol kókke órlegen kóńilimizdiń ózinen-ózi qulazıtyn kezderi de kezdesedi. Sebebin ishterińiz sezetin shyǵar. Dúnıe júzin dúrkiretken «Dınamońyz» búginde tarap ketken. Baıyrǵy jankúıerler bas qosqanda ǵana almatylyqtardyń atoılaǵan shaqtary jaıynda ańyzǵa bergisiz estelikter aıtylady.
Aıtpaqshy, baıaǵy baq-dáýleti basynan ushyp ketse de aryqtyǵyn bildirmeıtin bórideı azý tisin bilegen Qazaqstan qurama komandasy eki-úsh ret álem chempıonatynyń qola júldegeri atanǵanyn umytyp barady ekenbiz. Komandalyq oıyn túrlerinde respýblıkamyz buryn-sońdy mundaı bıikti baǵyndyrmaǵanyn alǵa tartsaq, aıtar ýájińiz bar ma? Átteń, bir qapy dúnıe-aı, álgi dopty hokkeıińiz olımpıada baǵdarlamasyna enbegendikten eleýge turarlyq jeńiske eleńdeı qoımadyq. О́kinishti-aq.
Kógaldaǵy hokkeıimiz de kózden bulbul ushqaly qashan. Tek, keshegi keremet kúnderdiń esten ketpes elesteri ǵana sanany terbep, saǵynyshty oıatady...
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
