Sondaı-aq Aral máselesin zerttep júrgen ǵalymdar teńiz tabanynan kóterilgen tuzdy jel onyń jolyndaǵy taýlardyń basynda ǵasyrlar boıy qatyp turǵan muzdyqtardy erite bastaǵanyn aıtady. Eger osy ekologııalyq problemanyń aldyn almasa, bir Araldyń ózi úlken tabıǵı apattardyń oryn alýyna sebep bolýy ábden múmkin.
Aımaqtyń jan aýyrtar jarasy
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasynda Aral kólemi jaǵynan dúnıe júzindegi eń úlken tórtinshi kól sanalǵan eken. Keıin, ıaǵnı jetpisinshi jyldardyń sońynda onyń sýy kúrt azaıa bastaǵan. Joǵary oryndarǵa nesheme ret dabyl qaǵylsa da, keńestik bılik ǵalym-mamandardyń janaıqaıyna qulaq aspady. Balyǵy taıdaı týlaǵan teńizdi qutqarýdy sol kezde qolǵa alǵanda, búginde jaǵdaı basqasha bolar edi degendi senimdi túrde aıtady ǵalymdar. Degenmen keıbireýler «jerden alyp jerge salatyn» Keńester Odaǵynyń sońǵy prezıdenti Mıhaıl Gorbachev qana sekseninshi jyldardyń aıaǵynda Aral problemasyn búkil álemge jaıyp salǵany áli umytyla qoıǵan joq. Ras, sol jyldary teńiz máselesimen shyndap aınalysýǵa KSRO-nyń qarjy-ekonomıkalyq jaǵdaıy da joq edi.
Keńester Odaǵy taraǵannan keıin ǵana ekologııalyq aýyrtpalyqqa eń aldymen dýshar bolǵan Ortalyq Azııadaǵy memleketter Araldy qutqarý sharalaryn qolǵa aldy. Biraq zertteýshi ǵalymdar endi Araldyń sýyn burynǵy qalpyna keltirý múmkin emestigin moıyndap otyr. Biraq birneshe kólge bólingen teńizdiń soltústik bóligin qaıta jandandyrý arqyly sol óńirde tirshilik etip otyrǵan turǵyndardyń úmit otyn jaǵýlaryna múmkindik bar. Ol úshin Ortalyq Azııadaǵy memleketter bas biriktirip, kópke ortaq másele boıynsha kúsh jumyldyrǵany jón-aq.
Atap ótýimiz kerek, Aral teńizin qutqarý jumystaryna Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qosqan úlesi óte kóp boldy. Mysaly, Elbasynyń bastamasymen 1993 jyly Araldy qutqarý halyqaralyq qory quryldy. Oǵan Ortalyq Azııadaǵy barlyq bes memleket múshe. Memleket basshysynyń eren eńbegi Soltústik Araldyń saqtalyp qalýynan da aıqyn kórinedi. «1992 jylǵy Berg buǵazyna salynǵan bóget qurylysy áli esimizde, deıdi Aral problemasymen otyz jyldan beri aınalysyp júrgen reseılik ǵalym Nıkolaı Aladın. – Ony qolǵa túsken materıaldyń barlyǵymen soqtyq. Tas, balshyq, tipti qamys ta paıdalanyldy. Sý deńgeıi saqtalynyp, onda balyq paıda boldy. Biraq bógetti 1999 jyly sý shaıyp ketti. Kóp ýaqyt ótpeı, Qazaqstan Prezıdentiniń erekshe nazar aýdarýynyń nátıjesinde bóget qaıta turǵyzyldy. Ol standartqa saı sapaly bolyp salyndy».
Soltústik bóligi Qazaqstanǵa, Ońtústigi О́zbekstanǵa qaraıtyn Aral teńizi ótken jyldar ishinde óziniń bastapqy kóleminen tórt esege derlik tartyldy. Soltústik (Kishi) jáne Ońtústik (Úlken) Aral bolyp ekige bólindi. Al 2000 jyldan bastap úshke bólinip ketti. Teńizdiń tartylǵan jerlerinen ushqan tuzdy daýyl barlyq baǵytta 100 shaqyrymǵa jýyq qashyqtyqqa taralýda degen derek bar. Ǵalymdar Aral teńiziniń tartylýy saldarynan ondaǵy 30-ǵa tarta balyq túri múlde joıylyp ketkenine qynjylys bildiredi. Kezinde balyq aýlap kúneltip kelgen eldi mekenderde teńizge tóngen qater jumyssyzdar sanyn kóbeıtti, ósimdik túrleriniń, ań-qustardyń kúrt azaıýyna soqtyrdy.
Aýaǵa kóterilgen tuzdy massa shekara tańdamaıdy
Osy ǵasyrdyń basynda ǵalymdar tartylǵan teńizdiń ornynda zertteý jumystaryn júrgizip kelgen edi. Bul oryn alǵan problemalardy anyqtaýǵa, oǵan qarsy is-sharalar qoldanýǵa jáne zalal mólsherin tarazylaýǵa múmkindik beretin. О́kinishke qaraı, sońǵy alty-jeti jylda Araldy zertteý jumystary toqtap qaldy. Osy máselemen aınalysatyn mamandar is-áreketsiz osylaı otyra berse, aldaǵy ýaqytta teńizdiń ornynda qalǵan shaǵyn kólderden de aıyrylyp qalamyz dep dabyl qaǵýda. Mamandardyń janaıqaıy durys. О́ıtkeni Araldy qutqarý halyqaralyq qory jumys isteı bastaǵannan bergi aralyqta qordyń qaraýyna 70-ten astam ǵylymı joba túsken eken. Sonyń 12 jobasy ǵana iske asyrylypty. Olardyń eshqaısysy teńiz sýy deńgeıin shamaly bolsa da kóterýge septese almaıdy. Sebebi kópshiligi ǵylymı jobalarǵa qaraǵanda, áleýmettik jobalarǵa jaqyn keledi.
Aral teńiziniń ekologııalyq zardaptaryna qatysty adam janyn túrshiktiretin derekter de kezdesedi. «Aral týraly derekter kópshilikke áli de beımálim. Máselen, KSRO kezinde Aral teńizi «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyna qosymsha aılaq bolyp esepteletin, deıdi reseılik ǵalym Sergeı Lısovskıı Sputnik portalyna bergen suhbatynda. – Iаǵnı ǵaryshqa ushyrylǵan ǵarysh kemeleriniń kapsýlderi Araldyń sýyna túsetin. Dálirek aıtqanda, teńiz «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń qoný alańy boldy. Onyń KSRO bıligi úshin mańyzdylyǵy sonda edi. Ekinshiden, Aral teńiziniń «Vozrojdenıe» dep atalatyn aralynda bakterıologııalyq qarý jasalǵanyn búginde kópshilik bile bermeıdi. Ý jasalǵan jerde oǵan qarsy qoldanylatyn dári de bolatyny belgili. Sol sııaqty bakterıologııalyq qarý jasaǵan kezde ol qarýdan qorǵanýdyń da barlyq joldary qarastyryldy. Keńester Odaǵy taraǵannan keıin ýly zattan qorǵaný amaldary da joıyldy. Qazir postkeńestik elderdiń birde-biri bakterıologııalyq qarýdan qorǵana almaıdy».
Aral problemasyn zertteýshilerdiń pikirinshe, teńizdiń sýy tartylǵan jerlerinde qazirgi kezde topyraqtyń qaıta túzilý prosesi jáne ósimdikterdiń ózdigimen ósý prosesi júrip jatyr. Bul tańǵalarlyq qubylys deıdi ǵalymdar. Sondaı-aq Araldyń qurǵaǵan ornyna sekseýil jáne basqa da shólge tózimdi aǵashtar men ósimdikter egile bastaǵan. Onyń jalpy kólemi 270 myń gektardan asady. Bul jerdiń astynda áli de sý bar ekenin bildiredi. Bolashaqta Araldyń taǵdyry qalaı bolatynyn boljap-bilý qıyndaý. О́ıtkeni tylsym tabıǵatty adam balasy áli tolyq zerttep bolǵan joq. Al Araldyń qasiret-taǵdyry búginde AQSh-tyń Iýta shtatyndaǵy Tuzdy kól men Afrıka qurlyǵyndaǵy Chad kóliniń basyna túsip otyr. Sondyqtan zertteý jumystaryn toqtatpaǵan jón.
Ekolog-ǵalymdar Ońtústik Aralda endi tirshilik eshqashan bolmaıdy degen qorytyndy jasap otyr. Al Soltústik Aral óziniń ómirsheńdigimen erekshelenýde. Sebebi onda tushy sý bar, balyq ta kóbeıip keledi. «Qazaqstan aýmaǵyna qaraıtyn Soltústik Aralda balyqtar qorektenetin shaıandardyń paıda bolǵanyn estip, erekshe qýandym», deıdi reseılik ǵalym Nıkolaı Aladın.
О́zimizdiń ózenderdi Aralǵa qaraı bursa qaıtedi?
Kezinde Aral problemasymen Ortalyq Azııa elderiniń ǵalymdary ǵana emes, alys-jaqyn shet memleketterdiń de zertteýshi ǵalymdary aınalysty. Kóptegen usynystar da aıtyldy, birqatar jobalar da iske asyryldy. Solardyń nátıjesinde teńizdiń bir bóligi – Kishi Aral sýǵa toldy. Biraq ekologııalyq qaýip seıilgen joq. Tipti ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Sibir ózenderin Qazaqstanǵa burý ıdeıasy kóterilgeni de esimizde. Al AQSh ǵalymdary Aral ekologııalyq apatyn joıý úshin 4 mıllıard dollar qarjy qajettigin aıtady.
Aral teńiziniń problemasyn sheshýge qatysty eńbek ardageri, aqtóbelik ınjener Sábıt Naýryzbaevtyń usynysy kópshilik nazaryn aýdarady degen oıdamyz. Aqtóbe oblystyq «Aqtóbe» gazetinde (2016 jylǵy sáýir) «Araldy qutqarýǵa bolady!..» degen taqyrypta jarııalanǵan maqalada avtor Aral problemasyn aımaqtyq sý kózderin paıdalaný arqyly, ıaǵnı Or men Jaıyq ózenderiniń sýyn Yrǵyz ózenine qosyp aǵyzý arqyly sheshýge bolatynyn usynady. Soǵan baılanysty S.Naýryzbaev naqty dálelderdi alǵa tarta otyryp, mysaldar keltiredi.
Avtordyń atap ótýinshe, Yrǵyz ózeniniń uzyndyǵy 593 shaqyrym, salalaryn qosqanda 850 shaqyrym bolady, al sý basseıniniń kólemi 32 000 sharshy shaqyrymdy quraıdy. О́zen Reseıdiń Dombrovka eldi mekeniniń shyǵysynan bastaý alady. «О́zen sýy Komsomol, Qarabutaq aýyldarynyń janynan ótip, Araltoǵaı, Ulǵaısyn, Qurylys arqyly Yrǵyz selosyna jetedi, deıdi S.Naýryzbaev. – Yrǵyzdyń bastaýy Reseıdiń Orsk (Jamanqala) qalasynan 30 shaqyrym ǵana jerde. Osy jaqtaǵy Jaıyq, Or ózenderi jazǵyturym tasyǵan kezderinde Shider ózeni arqyly Komsomol eldi mekeniniń janynda Yrǵyz ózenimen qosylyp aǵady. Bul qos ózen – Jaıyq pen Ordy Yrǵyz ózenine qosyp aǵyzýǵa bolatynyn kórsetedi».
Atalǵan osy ózenderdiń ishinde Yrǵyz ózeni jaz shyǵa birinshi bolyp tasıdy eken. Tasyǵan Yrǵyz sýy Telqara salasy arqyly Torǵaı ózenine quıady. «Bir aı shamasynda Torǵaı ózeniniń ózi tasyp, quıylǵan Yrǵyz sýy taǵy da sol Telqara arqyly Yrǵyz ózenine qaıta quıylady, deıdi S.Naýryzbaev. – Bul jaǵdaı Yrǵyz, Torǵaı sýlarynyń kópke deıin tushy kúıinde saqtalýyna múmkindik jasaıtyn edi. О́kinishke qaraı, erterekte Yrǵyz ózenine bóget salyndy... Jalpy, buryndary Jaıyq, Or jáne Torǵaı ózenderi Yrǵyz ózenine quıyp turǵan. Endi sol ózenderdiń barlyǵynyń basyn qosyp, olardyń sýyn Yrǵyz ózenine baǵyttaýdyń asa qajettigi týyp otyr».
Bir kezderi Torǵaı ózeni Qurdym (Shalqar teńizi) arqyly Aral teńizine quıǵany jóninde derekter bar. Sábıt Naýryzbaev sony negizge ala otyryp, Araldy dala ózenderin paıdalaný arqyly bastapqy qalpyna keltirýdiń joldaryn usynady. Onyń osy kúrdeli problemany sheshýge baılanysty budan basqa da jınaqtaǵan derekteri men aqparat-anyqtamalary jetkilikti.
***
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Aral teńizi jaǵalaýdan 80 shaqyrymǵa deıin alystap ketti degen sózder jıi estiletin. Ol kezde rasynda da jaǵdaı solaı bolatyn. Keıindep Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Araldy saqtap qalý jobasynyń júzege asyrylýyna baılanysty Kishi Aral Aral qalasyna 40 shaqyrymdaı jaqyndap keldi. Onyń deńgeıi 40-42 metrge deıin kóterildi.
Kezinde oıdaǵydaı jumys istegen Aral teńizin qutqarý halyqaralyq qorynyń qyzmetine búginde Ortalyq Azııanyń bes memleketi de qanaǵattanyp otyrǵan joq. Endigi jerde bul qorǵa óz jumysyn shırata túsý jáne teńizge qatysty kúrdeli máselelerge jańasha kelý qajet sııaqty. Ol Qazaqstan Prezıdenti men О́zbekstan Prezıdentiniń ótken jylǵy Astanadaǵy kezdesýinde de sóz boldy. «Biz Aral teńizi tóńiregindegi ahýaldy da talqylap, kezekti márte Aral teńizin qutqarý halyqaralyq qory bul problemany sheshetin jáne bizdiń elderimizdi baılanystyratyn negizgi tuǵyrnama degen ortaq pikirge keldik», dep atap ótken edi sonda Qazaqstan basshysy.
Kelesi aıda Astanada Ortalyq Azııadaǵy bes memleket – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan elderi basshylarynyń sammıti ótedi. Úlken jıyn barysynda planetanyń jan aýyrtar jarasyna aınalǵan osy Aral problemasy da talqylanýy múmkin.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
