Sýretterdi túsirgen Erlan Omar, "Egemen Qazaqstan"
Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy jarasymdy baılanys elimiz táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldardan beri jalǵasyp kele jatyr. Búgingi tańda osynaý halyqaralyq ekonomıkalyq birlestiktiń Ortalyq Azııadaǵy negizgi senimdi seriktesi de – Qazaqstan. Dıplomatııalyq baılanysqa aıǵaq bolǵan alǵashqy qujat 1995 jyly qabyldandy. Osylaısha, Qazaqstan Eýropalyq odaqpen Ortalyq Azııadaǵy ózara yntymaqtastyq pen seriktestik týraly kelisimge kelgen alǵashqy memleket boldy jáne ázirshe kelissózderdiń ekinshi býynyn jasaǵan óńirdegi jalǵyz el bolyp otyr.
Halyqaralyq konferensııanyń ashylý saltanatynda sóz sóılegen Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov óz sózinde Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyqty damytý – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń syrtqy saıasattaǵy basty basymdyqtarynyń biri ekenin aıta kele, Prezıdenttiń bıylǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda da Eýropalyq odaqpen áriptestikke erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótti.
Mınıstr aıtýynsha, Eýropalyq odaqpen baılanys ornatylǵan 25 jyl ishinde ózara senimdi áriptestiktiń negizi berik qalanyp, yntymaqtastyq kókjıegi keńeıe túsken. Qazirgi tańda qarqyn alǵan saýda-ekonomıkalyq kórsetkishter – sonyń aıǵaǵy. EO men Qazaqstan arasyndaǵy keńeıtilgen yntymaqtastyq pen seriktestik jónindegi jańa kúsheıtilgen kelisimniń ózi ekijaqty ornyqty damýdyń baǵyttaryn aıqyndap, barlyq sala boıynsha baılanysty nyǵaıtqan.
Eýropalyq odaq aldaǵy ýaqytta Ortalyq Azııaǵa arnalǵan EO Strategııasyn jańartý týraly sheshimge kelip otyrǵany belgili. Q.Ábdirahmanov Qazaqstan bul sheshimdi tolyǵymen qoldaıtynyn, osyǵan oraı naqty usynystar engizýge daıyn ekenin jetkizdi.
Mınıstrdiń Qazaqstan atynan jarııalaǵan usynystardyń alǵashqysy – jeke kásipkerlikti damytý, orta jáne shaǵyn bıznesti qoldaý baǵytynda birlesken jumystardy belsendi júrgizý. Osy oraıda Eýropalyq odaqqa múshe elderdiń tájirıbesi eskerilip, ol naqty úlgi retinde qoldanylýy tıis.
Ekinshiden, Qazaqstan energııa tıimdilikti arttyrýǵa aıryqsha mán berip otyr. Byltyr ótken EKSPO halyqaralyq kórmesinde de jasyl ekonomıkanyń tıimdiligi men ony qoldanýdyń artyqshylyqtary kúlli álemge aıshyqtaldy. Sondyqtan Eýropalyq odaqpen osy baǵytta da birlesken jumystar qolǵa alynýy kerek.
Úshinshiden, halyqaralyq birlestikpen yntymaqtasý barysynda kólik-tranzıttik salany damytý da basym baǵyt retinde qarastyrylýy tıis. Bul Ortalyq Azııa elderiniń ekonomıkasyn damytýǵa da yqpal etpek. Osy oraıda Ortalyq Azııa Eýropa men Azııa arasynda taýarlar men energııa resýrstaryn tasymaldaıtyn tranzıttik dáliz retinde ǵana qalmaýy tıis. Ortalyq Azııa elderiniń ekonomıkasyn tıimdi ártaraptandyryp, joǵary suranysqa ıe tyń tehnologııalyq óndiristerdi qurý úshin EO tájirıbesi men kómegine súıengen jón.
Mınıstr sondaı-aq, Qazaqstan sıfrlandyrý salasynda, ekologııa, sý resýrstary, adam quqyqtary jáne zańnyń ústemdik qurýy máselelerinde de jańa tájirıbelerdi qoldanýǵa múddeli ekenin atap ótti. Buǵan qosa, bilim berý, qorshaǵan ortany qorǵaý, sý resýrstaryn utymdy paıdalaný salalaryndaǵy yntymaqtastyq ta tereńdeı túsýi qajet. Q.Ábdirahmanovtyń aıtýynsha, bolashaq strategııany qurý kezinde eskeriletin bul jaıttar eýropalyq kompanııalardyń óńirlik naryqqa shyǵýyna jáne aımaqtaǵy Eýropalyq odaqtyń ustanymyn nyǵaıtýǵa jańa múmkindikter ashady.
Halyqaralyq konferensııanyń jumysyna sáttilik tilegen Syrtqy ister mınıstri Qazaqstan Prezıdenti eldiń ekonomıkasy men qoǵamdyq ómirin barlyq sala boıynsha jańǵyrtýdyń tyń baǵdarlamasyn usynǵanyn aıta kele, Eýropalyq odaq pen oǵan múshe memleketter Qazaqstannyń osy mańyzdy josparyn júzege asyrýǵa úles qosatynyna senim bildirdi.
Budan keıin sóz alǵan Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili Pıter Býrıan atalǵan usynystardy maquldaıtynyn jáne Eýroodaq ýaǵdalastyq ornatýǵa septigin tıgizetin bastamalardyń bárin qoldaýǵa daıyn ekenin jetkizdi.
Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan strategııalyq qujaty 2019 jyldyń ortasyna qaraı daıyn bolady dep kútilýde. Onda yntymaqtastyqty odan ári damytýdyń negizgi basymdyqtary belgilenbek.
Budan keıin alqaly jıynnyń paneldik sessııasy bastalyp, qatysýshylar halyqaralyq jaǵdaılarǵa qatysty oı-pikirlerin ortaǵa saldy.
Spıkerler Eýropalyq odaq pen Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq, saýda salalaryndaǵy ekijaqty jáne aımaqaralyq qatynastardy, yntymaqtastyq pen baılanysty keńeıtý bolashaǵyn talqylady.
Qazaqstandaǵy EO ókildiginiń basshysy Traıan Hrıstea elimizdiń kótergen bastamalaryn Eýropalyq odaq tarapy joǵary baǵalap otyrǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Eýropalyq odaq Qazaqstandy óńirdegi irgeli áriptes sanaıdy.
«Qazaqstan men EO arasyndaǵy áriptestik deńgeıi mańyzdy. О́ıtkeni eki taraptyń qarym-qatynasy VI ǵasyrda, Uly Jibek joly arqyly Shyǵys pen Batys saýda-sattyq jasaı bastaǵannan beri qalyptasqan. Qurlyqtyń eki jaǵyna jetkizilgen taýarlar, ıdeıalar, mádenıet pen órkenıet dál osy aımaqtan ótti. Sondyqtan Eýropalyq odaq úshin Qazaqstan óńirdegi eń mańyzdy áriptes ekenin atap ótkim keledi», dedi ol.
T.Hrısteanyń sózine súıensek, EO Qazaqstandy saýda jáne ekonomıkalyq áriptes qana emes, turaqtylyq pen toleranttyqtyń úlgisi retinde qarastyrady. Budan keıin ókil 26 jyl ishindegi qol jetkizilgen jetistikterge toqtaldy. Ekijaqty áriptestiktiń nátıjesinde Qazaqstannyń syrtqy taýar aınalymynyń 15 paıyzy osy Eýropalyq odaq elderine tán. Sonymen qatar T.Hrıstea odaqtyń Qazaqstanǵa ınvestısııa salý boıynsha da aldyńǵy qatarda ekenin atap ótti.
О́zbekstandaǵy EO ókildiginiń basshysy Edýards Stıpraıstyń aıtýynsha, qazirgi tańda el aımaqtaǵy mańyzdy áriptesterdiń birine aınalyp keledi. Sonyń nátıjesinde keıingi jeti jylda Eýropalyq odaqqa múshe memleketter men О́zbekstan arasyndaǵy taýar aınalymy 178 mıllıon eýroǵa jetken. E.Stıpraıs bul elmen áriptestikti odan ári nyǵaıtý kerek ekendigin atap ótti. Osyǵan sáıkes Eýropalyq odaq óńirlerdi damytýǵa, aýyl sharýashylyǵyn jandandyrýǵa mańyz bermek.
Sodan keıin EO-nyń Qyrǵyzstandaǵy ýaqytsha senimdi ókili Iаap Ora baıandama jasap, taraptar arasyndaǵy áriptestikti nyǵaıtý barysynda atqarylyp jatqan sharalarǵa toqtaldy. Ol 2017 jylǵy jeltoqsanda bastalǵan kóp raýndty kelissózder ekijaqty seriktestikti jańa deńgeıge shyǵaratynyna senim bildirdi.
Iа.Oranyń sózine qaraǵanda, qazirgi tańda EO taraby Qyrǵyzstanda kóptegen salalar boıynsha jumys istep jatyr. Elde jyl saıyn adam quqyǵy jóninde jaryssózder uıymdastyrylyp, osy salany jandandyrýǵa mańyz beriledi. Sondaı-aq odaq damý jónindegi máselelerge de kóńil bólip otyr. О́kildiń derekterine saı, EO 2014-2020 jyldar aralyǵynda qyrǵyz aǵaıyndarǵa 180 mıllıon eýro kóleminde qarjylaı kómek bergen. Iа.Oranyń aıtýynsha, elde zańnyń ústemdik qurýyna, bilim salasyna jáne óńirlik damýdy ıntegrasııalaýǵa erekshe kóńil bólinedi.
EO-nyń Tájikstandaǵy ókili Margýs Solnson uıymnyń el úshin mańyzdy áriptes ekenin sóz etti. Onyń aıtýynsha, tájikter tarapy odaqty uzaq merzimdi jáne turaqty saıası seriktes retinde esepteıdi. Eki taraptyń baılanysyn nyǵaıtý maqsatynda ókildiktiń birqatar jumystar atqaryp jatqany da aıtyldy. M.Solnsonnyń sózine súıensek, Tájikstanda adam quqyqtary, genderlik teńdik, balalar quqyǵyn qorǵaý máselelerine erekshe den qoıylǵan.
Budan keıin EO men Ortalyq Azııa elderi aldyndaǵy ortaq qaýipsizdik syn-qaterleri, genderlik teńdik pen adamı kapıtaldy damytý jóninde plenarlyq sessııalar ótti. Atalǵan jıyn barysynda qazaqstandyq jáne sheteldik sarapshylar óz pikirlerin ortaǵa saldy.
Abaı ASANKELDIULY,
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
