Byltyrǵa deıin «Dúnıejúzi tarıhy» páni 6-synyptan bastap oqytylatyn. Qazir bir jyl erte júrýde. Burynǵy oqýshy men qazirgi oqýshynyń arasynda qandaı aıyrmashylyq bar? Buryn qazirgideı ınternet, uıaly telefonnyń ishindegi túrli «tamashalar» bolǵan joq. Teledıdardyń ózinde eki-úsh arna ǵana bolatyn. Sondyqtan kitap oqyp, sharýaǵa kómektestik. Qolymyz qalt etse, oınadyq. Jumys istep júrip te qyzyq jerine kelip, úzilip qalǵan kitapty oılap júretinbiz. Keminde 10-15 kitapty tańǵa deıin oqyp, taýysqan da shyǵarmyz. Munyń barlyǵy meniń zamandastarymnyń kóbine ortaq, tıptik jaǵdaı.
Biz de «Dúnıejúzi tarıhyn» 6-synyptan bastap oqydyq. Biraq mazmuny qazirgiden anaǵurlym jeńil, tili jatyq bolatyn. Aıtaıyn degenim, aqparattyq tehnologııany erte bastan ıgergeni bolmasa, búgingi balalardyń kóbi baıaǵy balalardan artyq emes. Tipti sol tehnologııanyń kóleńkeli jaǵyn da kúnde kórip júrmiz. Sondyqtan bastaýyshtan orta býynǵa endi kelip jatqan balany birden qıynǵa salý durys emes. Jaqsy, baǵdarlamany kúrdelendirip oqyttyq delik. Sodan qandaı nátıje shyqty? Balanyń yntasyn ketirdi. Oqydy da, umytty. Bizge sol ma keregi? Árıne, kez kelgen aqparat ýaqyt óte umytyla bastaıdy. Degenmen, negizgi tujyrymdy bilim oıda qalady. Menińshe, tarıhty baıaǵysha 6-synyptan oqytsa da jetkilikti.
Sóz basynda oqýlyq sapasyz dedik qoı. Endi soǵan naqty mysaldar keltireıin. «Atamura» baspasynan shyqqan 5-synyptyń «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynan «Qarataýdaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy jáne Táńirqazǵan, Bóriqazǵan turaqtary men Ústirttegi Shaqpaqatadan tabylǵan tas quraldary budan 1 mln jyl buryn jasalǵan» degen qate derekti oqımyz. Qazaqstan tarıhynyń bes tomdyq akademııalyq basylymynda da (I tom, 77- bet), Á.Tóleýbaev pen Ǵ.Irgebaevtyń 6-synyptyń «Ejelgi Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda da (17-bet) Sh.Ýálıhanov atyndaǵy turaqtyń mýste kezeńine jatatyny durys jazylǵan. Bul jerde jasaıtyn bir túıin: mektep oqýlyǵynda qate derek berilmeýi kerek. Bala nege bir derekti eki oqýlyqtan eki túrli oqýy tıis. Demek, Májilis depýtaty B.Tileýhan kótergen «Mıllıard sandy Qytaı bir oqýlyqpen oqıdy. Bizdiń elde balamaly oqýlyqtardyń keregi ne?» degen pikirge den qoıý kerek. Mektep kitaphanasynda paıdalanylmaǵan talaı balamaly oqýlyqtar siresip turǵanyn kórip júrmiz. Soǵan qansha qarajat ketti. Qazirgi oqýlyqtarǵa syn aıtsaq, aýdandaǵylardyń da, oblystaǵylardyń da aıtatyndary: «oqýlyq – resýrs, ınternettegi, bilim saıttaryndaǵy derekterdi paıdalanyńyz». Oqýlyq resýrs bolsa, ınternettegi derekterdi paıdalansaq, oqý baǵdarlamasy qaıda qalady?
Oqýlyqtyń tili de sabaq barysynda úlken oryn alady. Ásirese oqýshylardyń ózderi oqyp, ıgeretin jańa formatty oqýlyqtardyń tilinde kedir-budyr, ǵylymı baıandaýda júıesizdik bolmaýy tıis. Qazaq tili –sózderdiń oryn tártibi qatań saqtalatyn til. Sóz etip otyrǵan 5-synyptyń «Qazaqstan tarıhynda» «Keıingi mezolıt dáýirinde adamdar mıkrolıt-uzyndyǵy 1-2 santımetrlik tas qural jasaýdy úırendi» dep jazylǵan (31-bet). Mezolıt erte, orta, keıingi dep bólingen emes. Durysyna kelgende: «Mezolıt dáýiriniń sońynda adamdar uzyndyǵy 1-2 santımetrlik usaq tas qural-mıkrolıt jasaýdy úırendi», dep jazylýy kerek edi.
Bul oqýlyqtyń avtorlary – B.Kómekov, T.Jumaǵanbetov, K.Igilikova esimdi ǵalymdar. Arabtanýshy, kórnekti tarıhshy Bolat Kómekov aqsaqaldy jańa formatty kitapqa salmaq berý úshin qosalqy avtor etip kirgizgen bolar degen oı týady. Basqalaı reti joq sekildi. Eger ras bolsa, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń oqýlyqqa sarapshylyq jasaǵany jazylǵan. Ras bolsa deıtinimiz, tili oqýshy turmaq, muǵalimniń ózine aýyr. Til mamandary oqýlyq tiliniń tutqyrlyǵyn qalaı baıqamaǵan? О́zimniń oıymsha, oqýlyqtyń sapasyzdyǵyna, birinshiden, jaýapsyzdyq, ekinshiden, asyǵystyq sebep bolǵan.
Burynǵy oqýlyqtar da, árıne, kemshiliksiz emes. Ásirese, 8-synyptyń «Dúnıejúzi tarıhy» balanyń psıhologııalyq-fızıologııalyq deńgeıine kelmeıtindeı óte kúrdeli. Bir ǵana mysal: «HVII-HVIII ǵasyrlardaǵy Reseı» degen taqyryp 12 betten turady. Sonyń ishinde 57 hronologııalyq, 25 statıstıkalyq derek kezdesedi. Taǵy da qanshama gýbernııalardyń, shaıqastardyń, tarıhı tulǵalardyń aty, sansyz vedomstvo ataýy bar. Jalpy, atalǵan kitaptaǵy eki taqyryptyń biri sondaı. Nege deseńiz, «Dúnıejúzi tarıhy» erterekte jylyna – 68, keıin 51saǵat oqytyldy. Al, bertinde 34 saǵatqa qysqarsa da, oqylatyn materıal ózgermedi. Buǵan kitap avtorlaryn aıyptaý da orynsyz sııaqty. О́ıtkeni álem tarıhy aýqymdy. Olar baǵdarlamadan asyp qaıda barady? Degenmen de aldaǵy jańa formatty oqýlyq túzeler dep úmittenemiz.
Serik ZIIаTOV,
Bulan orta mektebiniń tarıh pániniń muǵalimi
Batys Qazaqstan oblysy,
Syrym aýdany
