Jańa latyn grafıkasyna qatysty pikirler

Latynǵa kóshý – túrkilik tutastaný

Biz rýhanı baýyrymyz Qazaq­stannyń barlyq úrdisterine úlken kóńil bólip, ondaǵy árbir jańashyl qadamdarǵa rızashy­lyqpen qaraımyz. Qazaq tiliniń latyn grafıkasyna tolyq kóship jatqany bizdi keremet qýantty. Barlyǵymyz biletindeı, Ázer­baı­jan latyn qarpine erterekte ótip ketti. Ol bizdiń túrki álemi­men tutastanýymyzǵa úlken jol ashty. Sondaı-aq latyn qarpine kóshý Ázerbaıjannyń jahanmen yqpaldasýyna úlken áser etti. 
Qazaqstan búgingi tańda be­del­di memleket bola otyryp, álem­­dik saıasatta óte mańyzdy ról atqarady. Ondaı elderdiń álem­­dik platformalarǵa ıntegra­sııa­lanýy latyn grafıkasyna kóshýdi mindetti túrde talap etedi. Bul qadam jáne basqa túrki halyq­tarymen jaqyndastyrýdy qoldaıdy.
Latyn qarpine kóshýde she­shil­­megen túıindi sheship, búkil túrki áleminiń qurmetti perzenti jáne álemdik aýqymdaǵy saıasat­ker retinde bizdiń qadirli aqsa­qalymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz halqynyń múd­de­si úshin taǵy bir tarıhı qyz­met kórsetti. Latynǵa kóshý má­se­le­sin­de syrtqy kúshter qazaq hal­qy­nyń jáne onyń Pre­zı­denti­niń tilegin qurmetteýge tıis.

Azer HASRET,
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jýrnalısi

Jeti ret ólshep, oılaný – qajettilik

Qazaq jazýynyń ýaqyt talabyna saı latyn grafıka­sy­na kóshirilýi – Elbasy N.Nazarbaevtyń tikeleı qol­daýy­­men júze asyryla bastaǵan táýelsiz Qazaqstannyń táýel­siz óz sheshimi. Muny aıtyp otyr­ǵanym, bizdiń buǵan deıingi álip­bılerdi qabyldaýymyz ózimiz­diń bastamamyzben emes, óktem bıliktiń ámirshildik júıe­simen júzege asty. Olardyń qansha degen­men óz maqsattary boldy. Úlken saıası urandarmen júze­ge asyrylǵan sondaı bastama­lar­dy biz eriksiz oryndaýǵa máj­­búr boldyq. Muny biz ár­d­aıym esten shyǵarmaýymyz qajet já­ne latyn grafıkasyna negiz­del­gen jańa álipbıimizdiń kele­­shek úshin mańyzyn tereńnen se­zi­­nýimiz kerek. Sondyqtan da qan­­daı qıyndyqtar men keder­gi­ler bolmasyn, bul isti úlken aqyl­dy­­­lyq­pen, sabyrlylyqpen, ta­ban­dy­lyqpen júzege asyrýǵa tıispiz.

Qazaq jazýynyń latyn gra­fıkasyna kóshý ja­ıy jal­pyhalyqtyq úlken talqylaý­lar­dan ótýde, arnaıy memlekettik komıssııa jumys isteýde. Son­dyqtan da jeti ret ólshep, oılaný, is júzinde oryndalýyn táji­rıbeden, saraptamadan ót­kizýdi qajettilik dep bilemin. Sol tustarda keıbir jetpeı jat­qan, jetildirýdi qajet etetin tustardyń bolýy da zańdylyq. Shyndyǵynda, álipbı tek jazý­dyń ǵana quraly emes qoı, qazir IT tehnologııasy damyǵan zamanda onyń órisi sonshalyqty keńi­gen. Sondyqtan ózge de ǵy­lym salalarymen qatar nege IT talaptaryn eskermeske. Onsyz bizdiń jazýymyzdyń alǵa qaraı qadam basýy, qajettiligimizdi óteýi kúmándi bolyp qalar edi. Jazý jeńil de aıqyn, oqý naqty da qazaq tiliniń dybystalýymen, ishki zańdylyqtarymen sonshalyqty sáıkes kelip jatýy kerek dep bilemin. Bul jeńil sharýa emes. Osy baǵytta biz­diń tilshilerimiz, jazýǵa qatys­ty ózge de sala maman­­dary kóp izdenip, jumys jasa­ǵany jón. Aldaǵy jyldary bir­te-birte jetile túsedi, ýaqyt óz talabyn qoıady dep alda­ǵy ýa­qytqa silteme jasaýdyń qajet­tiligi joq. Qazirden pisirýimiz, jeti ret ólsheýimiz, oılanýymyz, iz­­d­e­nýimiz kerek. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq tili álip­bıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» 2017 jylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna ózgeris engizý týraly» Jarlyǵy osy talaptan týyndady dep bilemin.

Sámen QULBARAQ,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

El erteńi úshin engen ózgeris 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» 2017 jylǵy 26 qazandaǵy Jarlyǵyna ózgeris engizip, qazaq tili álipbıiniń túzetilgen nusqasyn jurtshylyqqa jarııalady.

Buǵan tek bilim men ǵylym salasynyń qyzmetkeri retinde emes, eldiń azamaty esebinde óz pikirimizdi ortaǵa salyp, qol­daı­tynymyzdy jetkizgimiz keledi. Sebebi másele qazaq jazýy týraly bolyp otyr. Al jazý­dyń qazirgi ómir súrip otyr­ǵan ortamyzda habar taratý úshin, ótkenimizdi tanyp, bola­­shaqqa iz qaldyrý úshin asa ma­ńyzdy qundylyq ekeni aıt­­p­asa da belgili. Sol jazý­dy qa­lyptastyryp turǵan eń usaq bólshek – áriptiń tildiń mánin ashatyn dybysty tań­ba­laıtynyna kelsek, ol tipten ózekti dúnıe. Sondyqtan da bolar, qazaq tiliniń álipbıin latyn grafıkasyna negizdep jasaý máselesi elimizdiń kún tártibine qoıylǵaly beri buqarada úlken talqylaý boldy. Osy kúnge de­ıin usynylǵan nusqalardyń ar­tyq-kem tustary saralandy, elendi, eksheldi. Endi mine, El­basynyń Jarlyǵymen beki­til­gen álipbı nusqasyna kópshi­lik­tiń kókeıinde júrgen ózgertýler engizildi. 
Elbasy N.Nazarbaev «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq maqa­lasynda: «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazir­gi zaman­ǵy tehnologııalyq orta­nyń, kom­mýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdyń ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erek­she­lik­terine baılanysty» degen bolatyn. Demek, saıası-áleý­mett­ik máni bar qadamymyz mem­­le­ketimizdiń barlyq salasy úshin asa qajetti, bolashaqqa úńilýdiń pármendi belgisi. 
Latyn grafıkasyna negiz­del­gen qazaq tili álipbıiniń jetil­dirilgen tusyn bárimiz baı­qap otyrmyz, aldyńǵy nusqaǵa qara­ǵanda kóńilge qonymdy, máselen, kópshiliktiń arasynda rezonans týdyrǵan apostrof endi joq, onyń ornynda til­shiler «akýt» dep ataıtyn bel­gisi bar áripter bolatyn boldy, sonda bir dybys – bir tańba prın­sıpi oryndalǵan eken. Bul mátin­di jazý kezindegi kózshalym tur­ǵy­synan týyndaǵan qıyn­dyq­tardy joıady dese de bolady. Eki árip dıgraftarmen kelipti, ol da álemdik tájirıbede kózge úırenshikti tańbalar. Sondyq­tan da Elbasynyń osyn­­daı óz­g­erister engizýge ruqsat ber­gendigi quptarlyq jaıt. 

Qazaq tiliniń álipbıin aýys­ty­rýǵa halyq bolyp pikir qosýy­­­myz – jazýdyń da mem­le­­­ket­­­tik rámizder sııaqty táýel­sizdigimizdiń aıǵaǵy ekendigin tereń túsingendigimiz. Qazaqstan halqynyń rýhanı jańǵyrýy da, sonyń ishinde, elimiz­diń bi­lim berý júıesiniń jetilýi de jazý júıesiniń álemdik stan­dart­tarǵa ıkemdelýine tike­leı qatysty. Osyǵan oraı El­basy N.Nazarbaevtyń bıyl­ǵy «Tórtinshi ónerkásiptik re­vol­ıýsııa jaǵdaıyndaǵy damý­dyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda jetinshi basymdyq retinde adamı kapıtal sapasyn jaqsartý máselesi alǵa tartyl­ǵandyǵy da búgingi kúni eleýli oqıǵa bolyp otyrǵan ózgeriske (álipbı ózgerisi) baı­lanysty. Baıqasaq, jazýymyzdyń negizi bolyp tabylatyn álipbı máse­lesi el bolashaǵy – búgingi jas­tar­dyń durys qalyptasýyna, bá­se­kege qabiletti maman bolýyna, saýatty urpaq retinde ósýine, sa­ıyp kelgende, álemdik arenada sapaly qazaqstandyq tulǵa retinde óz ornyn tabýyna úlken sep bolatynyna kóz jetkizemiz. 

Biz tarıhı kezeńde ómir súrip, eńbek etip otyrmyz. Bizdiń búgingi mańyzdy memleket­tik qadamdarymyz erteńginiń qamy. Osy turǵydan kelgende, elimizdegi árbir saıası sheshimniń ulttyq máni zor, sonyń ishinde latyn grafıkasy negizindegi álipbıimizdiń orny biregeı. Sol úshin de keshegi eleýli ózgeristi barynsha quptaımyz. 

Qýat BAIMYRZAEV,
geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Jańa nusqa kóńilden shyqty 

Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan latyn álipbıine kóshý – tilimizdiń damý turǵysynan da, tól álipbıimizdi qurý jaǵynan da alǵa jeteleıtin bastama. Sol sebepti bul ıgi qadamdy zamana kóshine ilesýge septik bolar úlken serpilis dep aıtsaq ta bolady. 

Baýyrlas túrki halyqtary óz táýelsizdikterin alǵannan soń, kópke sozbaı óz álipbılerin tezirek latynǵa kóshirgennen utpasa utylmaǵanyn ómir tájirıbesi kórsetti de. Osy oraıda Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ústimizdegi jyl­ǵy qańtar aıyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «2025 jylǵa deıin bilim berýdiń bar­lyq deńgeıinde latyn álipbıine kóshýdiń naqty kestesin jasaý kerek» dep naqty kórsetip berýi osy ózekti máseleniń ómirsheńdigin túbegeıli sheship berdi. Elbasy­nyń bul naqty sheshimi eki oı­ly bolyp júrgenderdiń de bul bastamanyń óte durys ekendigine kózderin jetkizdi ǵoı dep oılaımyn. О́ıtkeni bul óte uqypty, tııanaqty júrgiziletin aýqymdy jumys ekendigi belgili.

Mamandar aıtyp júrgendeı, biz latynshaǵa kóshý arqyly qazaq tiline tán dybystardy, áýezdi durys aıtyp, tańbalaı alamyz. Qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý elimizge saıası jaǵynan da, ǵylym-bilim turǵysynan da, zaman talabyna saı damý úshin óte mańyzdy. Latyn grafıkasyna kóshý jaı qaripti aýystyra salý emes, ol biz úshin órkenıet­ti sheshim. Sebebi dúnıejúzi hal­qynyń 80 paıyzy qoldanatyn latyn qarpine kóshý ozyq ınnovasııalar men jańa tehnologııaǵa bir taban jaqyndaýdyń belgisi. Bola­shaq­ta jastar da osy múmkin­dik­ter arqyly elektrondy aqparat quraldaryn da jyldam ıgeretin bolady.

Bolashaqqa osyndaı jarqyn jol ashatyn latyn qarpine kóshý jolynda kóptegen talqylaýlar bolyp jatqanyn bizde teledıdardan kórip, basylym betterinen oqyp, habardar bolyp jatyrmyz. Qazaq halqynyń bir uly bolǵan­dyq­tan keı tustaryna kelisip, keıbir jerlerine kelispeıtin kezderi­miz de boldy. Osy oraıda aıta ketken jón, latyn qarpiniń ha­lyq­qa usynylǵan alǵashqy nus­qa­sy onsha kóńilimizden shyǵa qoımady. Nege deseńiz, árip­ter­ge qosaqtalǵan qosymsha tań­ba­lary kóp edi. Erteń osy betin­de qa­byldanyp ketse oqyp, jazýy­myzǵa qıynyraq bolady-aý degen qaýiptiń bolǵany da belgili.

Árıne, biz til mamany emespiz. Sondyqtan da bolashaǵymyzdy baılanystyryp otyrǵan álip­bıi­mizdiń «aınalasy jup-ju­myr, kedir-budyrsyz, tep-tegis» bolǵanyn qalaımyz. Osy oraı­da kúni keshe Qazaqstan Res­pýb­­­­lı­­­k­a­synyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen beki­­­­ti­l­gen qazaq qarpin latyn­ǵa kó­shirý týrasyndaǵy sońǵy úlgi­si bizdiń kóńilimizden shyq­ty. Bul til bilimi salasynda júr­gen ǵalymdarymyz ben ma­man­­dary­myz­dyń kópshiliktiń pikirimen sana­sa otyryp, kemshi­lik­terdi es­kerip, elep, jasaǵan jańa úlgisi biz­diń de bolashaq urpaǵymyzdyń da kádesine jaraıdy ǵoı dep oılaımyn. Ne nárseni bolsa da myń ret ólshep baryp, bir-aq ret kes­ken jón ǵoı. Bul álipbıdiń teh­nı­kalyq termınderi kóp aýyl sha­rýa­shylyǵy salasynda júrgen biz­derge de kóp kómegi bolary sóz­siz. «El – búginshil, meniki – er­­teń úshin» degen eken ult kóse­­mi Ahmet Baıtursynuly. Qazir qolǵa alyp jatqan dúnıeniń bári biz úshin emes, kemel keleshek jolyn­da jasalyp jatqan aýqym­dy is dep bilemiz. Olaı bolsa, El­ba­sy­nyń syndarly saıasatyn qoldap, birlik, bilim, eńbekti ushtastyryp, ortaq mejege qol jetkizýge birge atsalysaıyq aǵa­ıyn, demekpin.

Ábdiǵalı BEGMANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty 

ALMATY

Álipbı ýaqytpen birge jetiledi

Álipbı máselesi kóterilgeli beri júzge jýyq jobadan habardarmyn. Árkim óz álipbıin ádemi sanaǵan báıge aıaqtaldy. Alǵashqy jobalarmen salystyrǵanda, eń durysy, biz, tilshi-ǵalymdar, kózdegen maqsatqa jýyqtap keletini de Elbasy qol qoıyp, bekitken osy nusqa bolyp otyr. Bir utqanymyz, latyn grafıkasyna kóshýdi búkil qoǵam qoldady.

Álipbı aýystyrýdyń paıdasyn, mańy­zyn kóziqaraqty azamattardyń bári túsindi. Qoǵamda latyn grafıkasy máselesi qolǵa alynǵanda-aq biz «bir dybys – bir tańba» júıesin jaqtadyq. Uzaq ýaqyt talqylaýdan ótken sońǵy nusqany 80 paıyzǵa durys dep esepteımin. Bul – ult úshin uly jeńispen para-par. Al qalǵan 20 paıyzy jazý-syzýǵa qıyndyq týǵyzyp jatqandaı bolsa, onda ýaqyt óte kele ázerbaıjan, ózbek halqy sekildi qaýly qabyldaý negizinde túzetip alýǵa ábden bolady. Jalpy, negizgi dybystardyń bári de túgeldengen. 

Álipbı ýaqytpen birge jetilip, damıtyn dúnıe. Qabyldanǵan jańa álipbıdiń mindetti túrde jóndelýge tıis jaǵyn aıtar bolsam, ol kırıllısadaǵy «ı» men bizdiń qysqa «ı»-diń, «i» árpiniń bir tańbamen qosaqtalyp kelýi, «u» árpine orystyń «y»-yn alǵany, jazý dástúri men tárbıesine qaıshy, til zańdylyǵy boıynsha durys emes. Keshegi kırıllısadaǵy «ý»-dy taǵy da qaıtalaýdyń máni bar ma edi? «Y» – daýyssyz dybystyń tańbasy. Daýyssyz dybystyń tańbasymen daýystyny belgileýge bolmaıdy. Ol jerde «ý»-dy latyndaǵy «w» tańbasymen belgileý kerek. Osyndaı qatelerdi jónge salyp, áli de jetildire tússek, bizdiń álipbıimiz eń ozyq, jetistigi mol álipbı bolar edi. Áıteýir kóp bolyp keńesip jónge keltirgendeı bolyp otyrmyz. Endigi jerde bul nusqadan basqa jańa jobalardy qarastyrý múmkin de emes. Tildi kompıýterge ıkemdeýge bolmaıdy, kompıýterdi tilge ıkemdeý kerek. Kompıýterdiń pernetaqtasyna baılanǵan álipbıdiń jaqsysy bolmaıdy. Urpaqtyń enshisine qazaq tiliniń tól dybys quramyn aıqyn túgendep, álipbı úlgisin soǵan laıyq yqshamdap, emle-erejesin rettep berip, «ózińdiki mynaý, ózgeniki anaý» dep jón-jobasyn siltep ketý tiltanym mamandarynyń boryshy bolý kerek dep oılaımyn. Osyny este ustaıyq.

Álimhan JÚNISBEKOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

ALMATY

Mámilemen sheshilgen kúrdeli is

Aǵartýshy-pedagog ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili» degen sózi bar. Alash qaıratkerleri de latyn qarpin jazý-syzýda qoldandy. Bul bizge tańsyq dúnıe emes. On bir jyl qoldanǵan álipbıimiz.

Latyn grafıkasy álemde keńinen qoldanylady. Dúnıede búkil ǵylymı úzdik eńbekter, aqparattar, elimizge kerekti zamanaýı tehnologııalar latyn árpimen jazylǵan. Otyz damyǵan elder qataryna kirý úshin bizge bul iste dereý áreket qajet. Ýaqyt zymyrap, kóshten qalyp qoıamyz. Sondyqtan osy qımyldarymyz sátti bolǵaı. Qyryqtan astam elderde tarydaı shashyrap júr­gen aǵaıyn-baýyrlarymyzben tolyq­qandy qatynasý úshin, jastarymyz­­dy bir-birine jaqyndatý úshin, bizge tez latyn árpine kóshken jón. Sıfr­ly Qazaqstan qurý maqsatyna jetý úshin de zamanaýı álipbı kerek.

Halyqtyń talqylaýynan jáne ǵa­lym­dardyń synynan ótken jańa nus­­­qasy qazirgi zaman talaptaryna saı kel­di. Árıne ult úshin mańyzdy ózekti máselelerdiń ońdy sheshilýine qosyp otyrǵan kásibı bilikti mamandardyń pikirleri eskerildi, latyn árpin basqa elderdiń tájirıbesine qarap, salystyra otyryp jasaldy.

Aqyrǵy ózgerister óte oryndy boldy. Apostroftar sózderdiń kólemin ulǵaıtyp, bir áriptiń ornyn alýshy edi. «Sh» men «Ch» áripteri úırenshik­ti ornyna keldi. Al endi nasıhat ju­my­syn jaqsy ótkizsek, jurtqa keń taratyp, oqytý júıesin jetildirip, qalyń buqaraǵa tanystyrý qajet. Buqara­lyq aqparat quraldaryn, ınternet agenttikterin memleket qoldap, tıisti sharalardy ótkize bastasa, baspa mekemelerine jańa baǵdar berilse sapaly túrde maqsatqa qol jetkizerimizge kúmán joq. 

«Latyn álipbıine kóshý – ulty­myzdyń sanasyn buǵaýdan bosatady, túrki jáne jahandyq álemmen yq­pal­dasýǵa, qazaq halqy erteden qol­dan­ǵan álipbıimizge qaıta oralyp, ult­tyq sanamyzdyń qaıta jańǵyrýyna jol ashady» degen pikirlerge men de tolyq­taı qosylamyn.

Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» bas­tamasyna qosylǵan eń mańyzdy shara jospary óz ýaqytynda oryndalatynyna zııaly qaýym senip otyr.

Saǵyndyq Salmurzın, 
«Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy» Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń basshysy

Jańa qarip qazaqtyń qazyǵy bolmaq

Qazaq jazýynyń latyn qarpine kóshý máselesi búkilhalyqtyq nazarda bolýy zań­dy dep esepteımiz. Osy kúnge deıin táýel­siz­di­gi­mizdiń tórtinshi rámizi bolmaq jańa álip­bıi­mizge elimizdiń túkpir-túkpirinen birneshe nusqalar usynyldy. Mine, sonyń ishinen 19 aqpan kúni Elbasymyz Jarlyqqa qol qoıyp, ózgertilgen nusqasyna kóńilimiz tolatyndyǵyn jetkizýimiz kerek. 

Eń birinshi, burynǵy 42 áripti álipbıge salystyrǵanda, usynylyp otyrǵan 32 áriptik nusqa kózge jaǵymdy kórinetini sózsiz. Alyp tastalǵan 10 áriptiń bolashaq qazaq tiliniń álipbıinde oryn almaıtyny áýelden-aq belgili boldy, sondyqtan olardyń alynyp tas­talǵandyǵy eshbir talqyǵa jatpaǵany durys.

Aldymen ózgeshelik máselesin aıtqan jón. Basqa túrkitildes elderden bul turǵyda ózge­shelený jalpy shetelde qazaq halqyn bólek mem­l­eket retinde kórsete alady. 

Ekinshiden, qolaılylyq. Barynsha yńǵaıly bolýǵa baǵyttalǵan bul nusqaǵa kózdiń de, mıdyń da úırenisip ketýi esh qıynǵa soqpaı­tynyna senimdimiz. Bul másele tek halyq­tyń ózine baılanysty. Úırenemin dese júz til úırenetin jadynyń jan-jaqty qasıetterin umytpaǵanymyz abzal. 

Tobysh NIIаZ,
dintanýshy​​​​​​​