Latyn grafıkasyna kóshý máselesin Elbasy óz Joldaýlarynda jarııa etip, qoǵamdyq oıdyń talqysyna saldy. Mine, osylaı jahandyq úderisterdi saralaı kelip, N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda kúdik oıdyń bultyn seıiltti. Latyn grafıkasyna kóshý Qazaqstannyń strategııalyq baǵdarlamasynyń quramdas bóligine aınaldy. Latyn qarpine kóshý qazaq, orys, aǵylshyn tilderin qatar meńgerýge múmkindik beretini saralandy.
Ústimizdegi jyly qańtar aıynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýy jarııalandy. Mine, ómirsheń Joldaýda latyn grafıkasyna Prezıdent taǵy da erekshe mán berdi. Mán berip qana qoımaı maqsatyn shegelep túsindirip berdi. Latyn grafıkasyna kóshken jaǵdaıda Qazaqstan jastary úsh tildi qatar meńgerýi, orys tildi mektepter úshin qazaq tilin ıgerýdiń ozyq ádistemesi jasalady. Jańa termınologııany jetildire otyryp, qazaq tilin halyqaralyq deńgeıge kóterý mindeti latyn álipbıin engizý arqyly júzege asyrylady.
Mine, osyndaı asqaraly mindetterdi júzege asyrý memlekettik ǵana emes, ulttyq másele bolyp tabylady. Munyń bári Elbasynyń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵymen bekitilip, latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń jańa nusqasy jarııalandy. Latyn qarpine kóshýdi júzege asyrý úshin ulttyq komıssııa quryldy. Ony Úkimet basshysy B.Saǵyntaev basqaryp otyr.
Osylaı 9 apostroftan turatyn 32 árip bekitilgen bolatyn. Prezıdent osy álipbıdi negizge ala otyryp, qoǵam tezine salyp, ony ońtaıly negizde jetildirýdi tapsyrǵan-dy. Elbasy aıtqandaı, «Álemde eshbir el óziniń jańa álipbıin búkil halyq bolyp osylaısha talqylaǵan emes». 300-den astam usynys ekshelgen bolatyn.
Latyn grafıkasyna kóshý qoǵamda úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Tilshiler ǵana emes, matematıka, aqparattandyrý, bilim salasynyń iri mamandary óz pikirlerin buqaralyq aqparat quraldaryna jarııalap jatty.
Pikirtalas negizinen apostroftar tóńireginde órbidi. Mysaly: «Áje, shaı ishýge kelińiz» sóılemin alǵashqy qabyldanǵan álipbıdegi áriptermen beretin bolsaq, «A’je, s’a’i’ is’y’ge kelin’iz» bolady. Birinshiden, qatar kelgen birneshe apostrofty áripterden quralǵan sózderde, ondaǵy dáıekshelerdiń qaı áripke qatystylyǵyn anyqtaý qıyn. Sonyń áserinen sózdi bir qarap tanýda qıynshylyqtar týady. Ekinshiden, sózderdi jazý barysynda eki ese ýaqyttyń jumsalýy da tıimsiz. Atalǵan sóılemdegi 3 áripten turatyn «Áje» sózin latyn grafıkasynda jazý úshin pernetaqtadan 4 perneni, «Sháı» sózi úshin 6 perneni basýǵa týra keledi.
Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady.
Prezıdent qoǵamdyq oı-sananyń ońtaıly tustaryn júrek eleginen ótkize bildi. Osylaı «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna ózgeris engizildi.
Latyn álipbıiniń jańa redaksııasy qoǵamda qalyptasqan ekiushty pikirdiń núktesin qoıdy. Endi apostrof toǵyzdan altyǵa tústi. Eski nusqadaǵydaı apostrof áriptiń oń shekesine emes, tóbesine qoıyldy. Bul kóz súrindiretin útirlerdi azaıtyp qana qoımaı, onyń jazylý sulýlyǵyn qamtamasyz etti. Oqýǵa jeńil etip jasalǵan.
Munda alǵashqy álipbıdegi apostrofpen berilgen 9 áripke qurylymdyq ózgeris engizilgen. Negizgi tól áripter Á, Ǵ, Ń, О́, Ú dybystary jáne Ý dybysy tóbesine noqat qoıý arqyly, al Sh men Ch dybystary dıgraf (eki áriptiń qosarlanýy) negizinde berilgen. Sondaı-aq alǵashqy nusqadaǵy sozyńqy I men qysqa I berýdegi dáıekshe alynyp tastalǵan.
Jańa nusqanyń tıimdirek ekendigin baıqaýǵa bolady. Birinshiden, apostrof úshin bólek perne basylmaıdy. Noqat qoıylatyn tól áripter Á, Ǵ, Ń, О́, Ú dybystary jáne Ý dybysy pernetaqtaǵa jańa perne retinde engiziletin bolady. Demek, bir árip bir perneni basýmen ǵana berilip, ýaqytty únemdeýge yqpal etedi. Ekinshiden, oqý barysynda sózdi qurap turǵan áripterdi anyq ajyratýǵa jáne bir qarap tanýǵa múmkindik týady. Tól dybystardy qosymsha perne etip engizý úrdisi latyn grafıkasyn qoldanatyn elderdiń barlyǵyna derlik tán dep aıtýǵa bolady (Ispanııa, Fransııa, Túrkııa, Vetnam, t.b.). Sol sebepten, tól 6 áripti pernetaqtaǵa syıǵyzýǵa ábden bolady dep oılaımyn. Osy tusta, búginge deıin qoldanylyp kelgen kırıller grafıkasy negizindegi qazaq pernetaqtasyndaǵy qosymsha perne sany – 9 ekendigin eske alaıyq.
Úshinshiden, Sh men Ch dybystarynyń dıgrafpen berý óte oryndy sheshim dep bilemin. Sebebi, bul tehnıka elimizde úshinshi til bolyp, mektep kezinen úıretilip kele jatqan aǵylshyn tiliniń grammatıkasynan jete tanys.
Endigi másele bir tańbamen beriletin uzyn jáne qysqa I jáne I dybysy jóninde bolmaq. Munda da atalǵan áripterdiń sóz ishinde qoldanylýy, semantıkasy arqyly qandaı dybys bolyp turǵanyn ajyratýǵa bolady dep oılaımyn. Muny odan ári jetildirý, halyqqa nasıhattaý, túsindirýde tilshilerge, fonetıka, sıntaksıs salalary ǵalymdaryna salmaq túspek.
Qoryta kele, qabyldanǵan jańa latyn grafıkasy búgingi qoǵam talabyna jaýap bere alady, qazaq tiliniń ıkemdiligin arttyrady, ony meńgerýshi ózge til ıelerine yńǵaıly bola túsedi degen pikir bildirgim keledi.
Endigi mindet pikirtalasty qoıyp, latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq álipbıin batyl túrde kúndelikti ómirge engizýdi bastaý kerek. Ony júzege asyrýdyń kezeń-kezeńderin de Elbasy aıqyndap bergen. Mine, ulttyq sanany rýhanı jańǵyrtýdyń aıqyn joly – latyn grafıkasy ekenin zerdede ustap qana qoımaı, bir kisideı júzege asyrýǵa tyrysýymyz kerek. Sonda ǵana «qazaqstandyqtar biryńǵaı ultqa aınalady». Mine, basty baǵyt, mine ulttyq birlik osynda.
Ýálıhan QALIJANOV,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, akademık
