Árıne onyń joldary men ádisteri san alýan. Sonyń biri el óńirlerinde alqaptardy sýlandyrý máselesine jańasha kózqaras qalyptastyrý bolmaq. О́tkenniń bári eski emes. Aıtalyq kópshiligimiz jerden alyp, jerge salyp kústanalap kelgen keńestik kezeńde bul iske úlken mán berildi. Sonyń arqasynda respýblıka aýmaǵynda melıorasııa men sý sharýashylyǵy salasy bıik deńgeıge kóterildi.
Bizdiń oıymyzsha mundaı «muradan» bas tartýdyń jóni joq. Sondyqtan da shyǵar, sýarmaly alqaptar men sýarmaly egistiktiń kólemin kóterý isi elimizdiń Agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy sheńberine engizilgen.
Osy materıaldy gazet óndirisine ázirleý barysynda biz bul istiń jilik maıyn shaǵyp ishken kánigi maman, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Aldabergen Nuǵmanovqa jolyqqan edik.
– Sýarmaly jerlerdiń qadir-qasıetin túsinetin kez keldi. О́ıtkeni jyl saıyn bul alqaptardyń ár gektarynan daqyldyń ereksheligine qaraı 10-50 tonnaǵa deıin ónim alynady. Mundaı kórsetkish sýarmaly jerler ártúrli zııankesterden ada ári taza bolǵan jaǵdaıda ǵana ýysqa túsedi. Áıtpese qalǵanynyń bári bos áńgime bolyp shyǵady, – deıdi ol.
Endigi jerde áńgimemizdi respýblıkamyzdaǵy iri agrarlyq óńirlerdiń biri Aqtóbe oblysynyń mysalynda órbitkendi jón kóremiz. Munda sonaý toqsanynshy jyldardyń bas kezinde 50 myń gektarǵa jýyq turaqty sýlandyrý alqaby bolypty. Al jaıylymdyqtarǵa kóldetip, sý shyǵarý kólemi 200 myń gektarǵa jýyqtapty. Áıtse de ótpeli kezeńde mal basynyń kemip ketýi, qym-qıǵash jekeshelendirý naýqany sýlandyrý isindegi kórsetkishterdiń ájeptáýir tómendep ketýine áserin tıgizgen. Degenmen óńirde sońǵy 2-3 jyldyń ishinde sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaıtý úshin naqty is-sharalar belgilengen. Qazirgi kezde óńirde qoldanystaǵy sýarmaly jer alqaby 21,5 myń gektardy quraıdy.
Aıtaıyn degenimiz, Aqtóbe oblysynyń aýmaǵy jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn damytýǵa óte yńǵaıly. Alaıda sýlandyrý, kóltabandar men lımandarǵa sý shyǵarý máselesi sheshimin tappasa, bul istiń báıgesi alysqa bara almaıdy. Munyń ózi dástúrli atakásibimizdi eske salady emes pe?! Jaıylymdyq jerlerdi sýlandyrý, shahtalyq qudyqtar men skvajınalardy, toǵandar men bulaq kózderin jańǵyrtýmen ári qalpyna keltirýmen qatarlas júrgen jaǵdaıda ǵana óz paıdasy men tıimdiligin ákelmek. Osy oraıda, oblysta jaıylymdardyń ınfraqurylymyn jaqsartý jumystary qolǵa alynǵan. Bul úshin qudyqtar qazý jáne balamaly qýat kózderimen qamtý jumystary júrgizilýde.
Sondaı-aq kóltabandy sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý jumystary da qosa atqarylyp keledi. Qazirgi kúni Oıyl, Qobda, Hromtaý, Mártók jáne Temir aýdandarynda gıdroınjenerlik nysandar boıynsha jer aktilerin resimdeý jumystary aıaqtaldy. Sý kodeksi talaptaryna sáıkes tehnıkalyq pasporttar men jobalaý-smetalyq qujattamalar ázirlendi. Osynyń bári Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń menshigine berildi, deıdi Aqtóbe oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársenbaı.
Jaıylymdardy sýlandyrý jáne kóltabandarǵa sý jaıý isi keshendi kózqarasty qajet eteri anyq. Bul másele jóninde óńirdegi sý sharýashylyǵynyń jetekshileri men mamandary qandaı oı-pikirde? Biz bul saýaldy «QazSýShar» RMK Aqtóbe fılıalynyń dırektory Bekzat Námetovke qoıǵan edik. Ol óz oıyn tómendegishe tarqatty.
– Meniń oıymsha, bul úshin birinshi kezekte qansha jaıylym bar ekenin esepke alǵan jón. Onyń qanshasy qoldanysta ekeni de eseptelýi kerek. Jaıylymdyq jerdi ulǵaıta berýdiń qajeti bar ma? Bul úshin qansha qojalyqtan suranys tústi. Muny da eskergen jón. Sondaı-aq sýlandyrý qurylymdarynyń jaǵdaıy eskerilýge tıis. Shahtalyq qudyqtar men skvajınalar jáne ózge de sý kózderi qandaı qojalyqtarǵa qajet ekeni de naqty anyqtalǵany jón. Qarjylandyrý esebin osy máselelerdiń túp-tórkinine qaraı rettegen oryndy, – deıdi ol.
Sýlandyrýdyń jaı-kúıin sóz etkende sý kózderin tıimdi ári utymdy paıdalanýdyń jáne ysyrapqa jol bermeýdiń mańyzy joǵary. Bul is birinshi kezekte sý resýrstaryn únemdep, sýarý tehnologııasyn jetildirýdi qajet etedi. Osy maqsatta óńirde «AkTep» jáne «Aıs» sekildi iri agroklasterlerdiń bazasynda tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý júıeleri qoldanylýda. Sońǵy ýaqytta sý únemdeýdiń taǵy bir jańa zamanaýı ádisi – splınterlep sýarý tásili de engizilgen. Ony damytý úshin ıtalııalyq aınalmaly sýarý mashınalary satyp alynǵan. Atalǵan qurylǵylar eń sońǵy úlgidegi qashyqtyqtan basqarý júıesimen jabdyqtalǵan. Mundaı tásil sýarý mezgilin dál anyqtap, barlyq tehnologııalardy arnaıy baǵdarlama arqyly júrgizýge múmkindik beredi.
«О́lmegen qulǵa keldi jaz» degendeı, aldymyzda kóktemniń alǵashqy aıy da jaqyndap keledi. Bul kezeń tasqyn sý qaýpin de týǵyzbaı qoımaıdy. Ońtaıly gıdroınjenerlik sheshimder qabyldaı bilgenge tasqyn qaýip emes, kerisinshe – bolashaq yrys kózi. Ári alqaptardy tasqyn sýmen qorlandyrýdyń taptyrmas tásili. Eń bastysy, bul – kóktemgi sý tasqyny kezindegi yrǵyn aǵyn sýdy sharýashylyq maqsattarǵa jumsaı bilýdiń oń tájirıbesi. Osy oraıda oblysta 10 jańa sý qoımasy qurylysy jobasy qolǵa alyndy. Osy arqyly ózen sýlaryn retteýge jáne tasqyn sý apattarynyń aldyn alýǵa jol ashylmaq. Buǵan respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjy bólinip, sý qoımalary qurylystarynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ázirlendi. Jalpy, syıymdylyǵy 603,9 mıllıon tekshe metrdi quraıtyn gıdronysandardaǵy sýlandyrý alqabynyń aýmaǵy 32900 gektar bolady dep kútilýde. Tutastaı alǵanda aımaqta aldaǵy jyldarda qoldanystaǵy sýarmaly jerler men sýarmaly egistik kólemin 3-4 esege deıin ulǵaıtý kózdelgen. Buǵan qosa óńirde buryn sý shyqqan, osy arqyly sharýanyń basy-qasynda júrgenderge biraz paıdasyn tıgizgen, alaıda qazir belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty qurǵap qalǵan kóltabandardy qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. Nıet árıne durys-aq. Eger bul jobalar qarjylyq turǵydan qoldaý tappasa odan ne úmit, ne qaıyr.
Degenmen atalǵan máselege ınvestısııalyq qarajattyń shapaǵaty tıetin túri bar. Aıtalyq joǵaryda kórsetilgen máselege halyqaralyq qarjylandyrý uıymdary, sonyń ishinde Eýropa qaıta qurý jáne damý banki qazirdiń ózinde qarajat bóle bastapty. Osy qarajat arqyly oblysta bıyl 7000 gektar turaqty qoldanystaǵy sýarmaly jerdi iske qosý mejelengen. Bul úshin 7 mıllıard teńge qarajat bólingen. Al aldaǵy jyly dál osyndaı kólemdegi ınvestısııalyq qarajatty Azııa damý banki aýdarmaq. Sol kezde egistik kólemi taǵy da 10 000 gektarǵa ulǵaıady. Qazirgi aldyn ala jasalǵan marketıngtik zertteýler barysy 2021 jylǵa deıin oblys azyq-túlik ónimderimen ózin-ózi qamtamasyz ete alatynyn kórsetedi. Sóz joq, munyń bir tetigi – óńirdegi sýarmaly jer kólemin turaqty ári júıeli túrde ulǵaıta berý.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy
