«Qazirgi álemde jaı ǵana jappaı saýatty bolý jetkiliksiz». Halyqqa arnaǵan Joldaýlarynyń birinde Elbasy osylaı dep atap kórsetken bolatyn. Sát saıyn teńdessiz jańalyqtar enip, ozyq tehnologııalar tolassyz qoldanylyp jatqan búgingideı jahandaný kezeńinde zamanaýı bilim berý júıesin halyqaralyq standarttarmen úılestirý, pedagog kadrlarynyń kásibı sheberligin úzdiksiz jetildirý arqyly jetkinshek urpaqty synı oılaýǵa baǵyttaýdyń, fýnksııalyq saýattylyǵyn arttyrýdyń, derbes tulǵa retinde qalyptastyrýdyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Bir sózben aıtqanda, muǵalimder qaýymy aldynda tek bilim berý qyzmetimen shektelip qalmaı, taptaýryn ádister men eski kózqarastardan arylyp, ınnovasııalyq jobalarǵa baǵyttalǵan mashyqtardy tereń ıgerý, keńinen qoldaný sekildi irgeli mindetter tur. Adamı kapıtal jańǵyrýynyń negizin bilim sapasy quraıtyny, bul saladaǵy baǵdarlamalardyń basymdyǵy ózgeristerge únemi beıim bolý jáne jańa bilimdi meńgerý qabiletin damytýǵa qoıylatyn talaptar bıylǵy Joldaýda da anyq aıtyldy. Bul turǵyda oı sabaqtaıtyn bolsaq, óńirde úlgi eterlik is-tájirıbeler az emes. Oblys bıýdjetiniń tórtten biri osy salaǵa baǵyttalady. Bıyl onyń mólsheri 46,3 mıllıard teńgeni qurady. 3-6 jas aralyǵyndaǵy búldirshinder balabaqshalarmen tolyq qamtyldy. Memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda kásiptik daıarlyq jáne servıs kolledjinde múmkindigi shekteýli balalar mamandyq alady. 52 mektepke «Robot-tehnıka» elektıvti oqytý kýrsy engizildi. Aldaǵy ýaqytta onyń sany úsh esege deıin kóbeıedi. Jańartylǵan baǵdarlama boıynsha 8 myńnan astam ustaz daıarlyq kýrstarynan ótti. Oqýlyqtar satyp alýǵa 466 mıllıon teńge qarastyryldy. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy sheńberinde «IT-lıseı», «smart-balabaqsha», smart-mektep» jobalary jumys isteıdi. Petropavl qalasynda mektepterdiń úsh aýysymda oqytylýyn eńserý úshin 1500 oryndy eki bilim úıin salý josparlanǵan. 16 mektepke kúrdeli jóndeý júrgizilmek. 365 kabınet mýltımedııalyq qondyrǵylarmen jabdyqtalmaq.
Desek te, bilim salasynda ózindik qıyndyqtarǵa qosa jedel sheshimin tabatyn jaıttar da jetip-artylady. Solardyń keıbirine toqtala ketsek, jumys istep turǵan bilim oshaqtarynyń 400-i shaǵyn komplektili sanatqa jatady. Respýblıka boıynsha jylyna bir oqýshyǵa 400 myń teńge jumsalsa, óńirde 262 myń teńgege kóp. 187 bilim úıi normatıvtik talaptarǵa múldem saı kelmeıdi. Mektep joqtyǵynan 216 eldi mekenniń balalary keńshar, aýdan ortalyqtaryna qatynap oqýǵa májbúr. Sońǵy 4 jylda Esil aýdanynda 11 mekteptiń mártebesi tómendetildi. Aıyrtaý, M. Jumabaev, Jambyl, Taıynsha aýdandarynda da osyndaı jaǵdaı qalyptasqan. Bilim basqarmasynyń ókilderi bul máselede birqatar obektıvti sebepterdiń oryn alyp otyrǵanyn alǵa tartady. Keliselik. Al dıplomdy mamandardyń tapshylyǵyna, muǵalimderdiń «qartaıyp» bara jatqanyna qandaı dálel keltiredi? 70533 oqýshyǵa tálim-tárbıe berýmen aınalysatyn 10626 muǵalimniń 506-y zeınet jasynan áldeqashan asyp ketkenderine qaramastan áli eńbek etip júr. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, olardyń ornyn almastyratyn laıyqty izbasarlar ázirleýdiń aýyly alystaı beretini anyq. Bilikti mamandar daıyndaýǵa 12 myńnan astam stýdenti bar kásiptik-tehnıkalyq kolledjderdiń áleýeti tolyq jete tura, tolyq paıdalanylmaı kele jatqany nelikten? Zertteý kórsetkendeı, jyl saıyn jarty myńǵa jýyq túlek muǵalim mamandyǵyn alyp shyqqanymen aýyldarǵa at basyn bura bermeıdi. О́ıtkeni olar muǵalimge qalypty áleýmettik jaǵdaılardyń jasalmaıtynyn, jalaqysynyń azdyǵyn jaqsy biletindikten kóbine qala tóńiregin jaǵalaıdy. Osynyń saldarynan aralarynda basqa kásipke aýysyp jatqandary da barshylyq. «Serpin» baǵdarlamasy boıynsha ońtústik óńirlerden oqýǵa kelgen jastardyń esebinen eldi mekenderdegi kadr muqtajdyǵy sheshiledi degen úmit ázirshe aqtalmaǵan syńaıly. Máselen, Aqjar aýdanynda kolledjdi támamdaǵan alǵashqy tolqynnyń birde-bir ókili óńirde qalyp, jumys isteýdi qosh kórmegen. Onyń bir ushyǵy joǵaryda aıtqanymyzdaı, turaqty jumysqa ornalastyrýdyń tıimdi tetikteriniń qarastyrylmaýyna kelip tireledi. Sondyqtan serpindikterdiń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasyna engizip, tıisti oryndarǵa mindettelýi tıis. Búginde kolledjderde – 325, M. Qozybaev atyndaǵy SQMÝ-de 860 serpindik jastar oqıdy. Olardyń jergilikti jerlerde qalyp, jumysqa ornalasýy qatań baqylaýǵa alynbasa, aldyńǵylardyń jolyn qýýy ábden yqtımal. Demek, bıyl pedagogtar qatary 127 serpindikpen, 192 kolledj túlegimen tolyǵady dep alaqaılaýǵa áli erte. Buǵan mektep bitirýshilerdiń úshten birine jýyǵy bilim izdep Reseı asyp ketetinin, qaıta oralmaıtynyn qossaq, ásirese shekaralas aımaqtardaǵy ahýal shıelenisti kúıde qalyp otyrǵany alańdatady. Memlekettik emtıhanǵa qatysýshylardyń sany da qysqaryp keledi. Mektep basshylarynyń orys tili, matematıka, aǵylshyn tili pánderine kvota men grant az bólinedi degen pikirlerimen kelispeske bolmaıdy. Búginde oblys boıynsha 63 orys tili men ádebıeti páni muǵalimi qajet bolsa, suranystyń úshten biri ǵana qanaǵattandyrylǵan. 24 fızık, 72 matematık tapshy. Osy olqylyqtardy eskere otyryp, oblys ákiminiń jergilikti bıýdjet esebinen 75 grant taǵaıyndaýy óte quptarlyq. О́ńirdegi birden-bir joǵary oqý orny M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetine júkteletin jaýapkershilik júginiń salmaqty ekenin basa aıtqymyz keledi. Munda 5,5 myń stýdent bilim alsa, jartysyna jýyǵy – bolashaq ustazdar. Ýnıversıtet rektory Serik О́mirbaevtyń sendirýinshe, jańa pedagogıkalyq mamandyqtar oqytylyp, kvota jetkilikti mólsherde bólinbekshi. Keleshekte aýyl sharýashylyǵy, farmasııa, jalpy medısına kadr-
laryn daıyndaý mindeti tur.
57 mektepte fakýltatıvtik úıirmeler negizinde jekelegen pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýdyń qanatqaqty jobasy qolǵa alyndy, 544 muǵalim aǵylshyn tilin úırený kýrstaryn bitirip, 207-i V1, V2 deńgeıin meńgerdi degen aqparattar dúdámal oılarǵa jeteleıdi. Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndylary boıynsha oblystyń 6-shy orynnan 15-shi orynǵa tómendeýi biraz jaıtty ańǵartsa kerek. Bilim oshaqtaryn keń jolaqty ınternetpen qamtý, robot-tehnıka úıirmelerin ashý, kásiptik baǵdar berý jumystaryn júıeli júrgizý, múmkindigi shekteýli balalardyń úzilissiz oqýyn qamtamasyz etý úshin ınklıýzıvti bilim berý mekemelerin qurý, mektepterde onlaın-rejimde oqytý múmkindikterin qarastyrý baǵyttarynda da atqarylatyn is-sharalar az emes.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
