Muǵalimniń kásibı mártebesi qalaı qalyptaspaq?

Desek te, sońǵy 15-20 jyl aýqymynda «muǵalimdik mamandyqtyń bedeli tómendedi», «qazir muǵalimdik mártebeli mamandyqtar qatarynda emes», «jastar muǵalimdik mamandyqqa bar­ǵysy kelmeıdi» degen sekildi áńgi­me­ler el arasynda jıi aıtylyp júr. Munyń sebebi nede? Kúndelikti ómirden naq­ty derek bere otyryp, sebepterin anyq­talyq. Birinshiden, qazirgi stýdent-jastarmen pikirlese bastasaq, «oı, aǵaı, 40-45 myń teńgege bireýdiń 25 balasymen alysqansha, ózimizdiń áleýmettik-ma­te­rı­aldyq jaǵdaıymyzdy rettep almaımyz ba?» degen kózqarasyn bildiredi. Ekin­shiden, pedagogıkalyq baǵytta joǵary bilim alatyn stýdentterdiń 90 paıyzdan astamy aqyly oqý toptarynda (oqý aqysyn túgeldeı ata-analary tóleıdi) oqı­tyndyqtan, bilim berý salasynyń bas­shylyǵy «sen mektepke baryp, ju­mys isteýge tıistisiń» dep mindetteýge esh­qandaı quqyǵy joq. Úshinshiden, ási­rese sońǵy 10-15 jyl sheńberinde muǵa­lim qoǵamnyń «maılyqqa da, sýlyqqa da» júretin qolbalasyna aınalyp, eli­miz­de qoǵamdyq-saıası naýqan, tazalyq ju­mys­tary, halyq sanaǵy jáne basqa da osyn­daı sharalar bastalǵanda, joǵary bas­shylyqtyń qysymynan óziniń kásibı mindetin atqarýǵa ýaqyt tappaıdy.

Qazirgi órkenıetti elder ustazdyń boıynda bala qyzyǵa qaraıtyn, bala elikteıtin qasıetterdiń bolǵany durys dep esepteıdi. Sebebi balanyń ustazyna degen aıryqsha qurmeti onyń jaqsy bilim alýyna tıimdi áser etedi. Kez kelgen adam jaqsy ustaz bola almaıdy. Sondyqtan ilgeri damyǵan elderde bastaýysh synyp us­tazdaryn daıyndaýǵa erekshe kóńil bó­linedi. Bul elder muǵalimniń kásibı már­tebesin qalyptastyrýdy joǵary dá­rejede uıymdastyryp qoıǵan. Atap aıt­qanda, damyǵan elder úzdik mektep tú­lek­teriniń ǵana qujattaryn muǵalim ma­man­dyǵyna qabyldaıdy, talapkerler pe­dagogıkalyq kásipke qabilettilikterin anyq­taıtyn arnaıy test tapsyrady, oqý oryndarynda dáris birinshi kýrs­tan bastap tájirıbege negizdelip júr­gi­zi­ledi. Jaqsy bitirgen bakalavr-muǵalim ma­gıstratýraǵa qabyldanady. Magıstr-muǵalim mektepke jumysqa kelgende, qoǵamdyq komıssııa aldynda kúrdeli synaqtan ótedi. Jumysqa qabyldanǵan jas magıstr-muǵalimge tálimger (koýcher) taǵaıyndalady. Ol jas muǵalimmen alǵashqy kúnnen bastap, óz betimen jaqsy sabaq bere alatyn deńgeıge jetkenshe birlesip jumys isteı beredi.

Shyndyǵyna kelgende, muǵalim tek jas urpaq sanasyna oqý-tárbıe úrdisin qalyptastyrýǵa tıisti tulǵa bolýy kerek. Osyndaı sebep-saldarlar búgingi jas­tardyń muǵalimdik mamandyqqa qy­ryn qaraýyna ákelip soqtyrýda. Bul ty­ǵyryqtan shyǵar jol bar ma? Árıne, bar. Baltyq jaǵalaýyndaǵy Latvııa Res­pýblıkasy – búgingi tańda álemdegi báse­kege qabiletti 50 eldiń qatarynda. Osy el 1991 jyly óziniń táýelsizdigin ja­rııalaǵannan keıin bilim berý, den­saý­lyq saqtaý salalaryn ǵana memleket q­uz­yrynda qaldyrady da, ózge salalar boıynsha jeke sektordy damytýǵa múm­kind­ik beredi. Bizdiń memleketimiz de sa­naly túrde bilim berýdi «bolashaqqa ınvestısııa quıatyn sala» dep eseptep, tolyqtaı óz qamqorlyǵyna alýǵa tıis.

Birinshiden, pedagogıkalyq baǵytta orta arnaýly jáne joǵary bilim alý, ásirese er-azamattarǵa tegin bolýy kerek (sebebi elimiz boıynsha, pedagogıkalyq qyzmettiń 83 paıyzy, Atyraý oblysynda 87 paıyzy áıelderdiń enshisinde); ekin­shiden, stýdent jastarǵa qazirgi ba­ǵam­dy eskere otyryp, keminde 25-30 myń teńge kóleminde stıpendııa tólenýi qa­jet; úshinshiden, muǵalimderdiń orta­sha aılyq jalaqysy 250-300 myń teń­ge­den kem bolmaýy tıis.

Sebebi Qazaqstandaǵy muǵalimniń aı­lyq jalaqysy elimizdegi ortasha jala­qy­dan 25 paıyz tómen. Germanııada mu­ǵa­limniń bir aılyq jalaqysy 4 myń eýro, al Qytaıda 1 myń dollar. Bizdiń eli­mizde fýtbol komandasynyń bir oıyn­shysyna 2016 jylǵy málimet boıynsha, aı saıyn 9 mıllıon teńge jalaqy tólenipti. Balaǵa bilim bergennen góri, eki aıaqqa erik berip, dop qýalap ketken durys sekildi. Tórtinshiden, orta mektepterge qyzmetke barǵan (shalǵaı aýyldarǵa) jas mamandardy qyzmettik páterlermen qamtamasyz etý aldyńǵy kezekte sheshilýi tıis. Eger ol jergilikti tur­ǵynǵa úılenip nemese turmysqa shyǵa­tyn bolsa, qyzmettik páterdiń óz­de­­riniń jeke menshigine aınalýyna múm­kin­dik týǵyzǵan durys.

Osy usynystar ertegideı bolyp kó­rin­genimen, memleketimizdiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq ahýaly bilim berý salasyn kóterýge tolyq jetedi. Osy­dan keıin ǵana, bolashaq pedagog-ma­man «Muǵalim – máńgilik nurdyń qyz­met­shisi» (Iа.A.Komenskıı) degendi maq­ta­nysh­pen aıtatyn bolady.

Elimizde 2007 jyly «Bilim týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyldandy. Osy zańnyń 7-taraýy «Pedagog qyzmetkerdiń mártebesi» dep ata­lady. Bul zańǵa 2011 jyldyń qarasha aıynda ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizildi. Al, endi «Bilim týraly» zań­nyń jańa redaksııasy Parlament Má­jilisi men Senatynyń talqylaýyna usy­nylyp otyr. Sonymen qatar qazirgi jaǵ­daıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa múshe ekendigimizdi eskere otyryp, ári san myńdaǵan ustazdar qaýymy ara­synda qoǵamdyq pikir týǵyzar degen nı­etpen tómendegi usynystarymyzdy bil­dirgendi jón kórip otyrmyz.

Iаǵnı bilim berý mekemeleriniń bas­shy­lary ujym kelisimi negizinde saılanyp qoıylýy tıis. Oqýshylardy bilim mekemelerine qabyldaǵan kezde ata-ana men mektep arasynda naqty kelisim-shart daıyndalýy qajet. Muǵalim mate­rı­aldyq-áleýmettik jaǵynan eshkimge táýel­siz, derbes saıası kózqarasy qa­lyp­­tasqan jańa formasııa tulǵasy bo­lýǵa tı­is. Bilim berý uıymdary qyz­met­ker­le­ri­niń eńbegine aqy tóleýde olardy mem­lekettik qyzmetkerlerge teńestirip, mu­ǵalimderge memlekettik qyzmetker már­tebesin berý qajet.

Bilim berý qyzmetkerlerine ósimsiz ne­sıemen turǵyn úı berý nemese tegin kommýnaldyq páterlermen qamtamasyz etý máselesin sheshý kerek. Selolyq jer­­lerde eńbek etetin pedagog-qyz­met­ker­lerge tegin kommýnaldyq qyzmet kór­setý jáne aılyq aqylary men tarıf­t­ik baǵamdaryna ústeme qarjy kó­zin qarastyrý qajet. Pedagog-qy­z­-
met­kerlerdiń densaýlyǵyn saqtaý úshin jy­lyna bir ret tegin joldama arqyly ty­nyǵý oryndary men shıpajaılarǵa ji­berip turý kerek. Azamattardyń shet memleketterde pedagogıkalyq bilim alýyn uıymdastyrýda selolyq jerlerden talantty jastardy iriktep, tańdap alý júıesin engizý qajet.

Muǵalim mártebesine oraı qozǵalǵan oı-pikirimizdi jınaqtasaq, óskeleń ur­paq­­ty oqytyp, tárbıeleıtin maman­dar­ǵa álemdegi órkenıetti elder asa qur­­metpen qaraıdy. Aldymen jaǵdaı tý­­ǵyzady, sodan soń sapaly bilim men sa­­naly tárbıeni talap etedi. О́kinishke qa­raı, elimizde muǵalimderge talap qoıý men mindetter júkteý tym ushqary bolyp kórinedi.

Táýelsiz elimizdegi búgingi mekteptiń bas­ty mindeti – oqýshyny oqýǵa, oı­la­nýǵa, bolashaq taǵdyryn jete tanyp, bilýge úıretý ekendigi aıqyn. El Úki­me­ti muǵalimderdiń áleýmettik-ma­te­rı­aldyq mártebesin kóterýge shynaıy qam­qorlyq kórsete otyryp, joǵarydaǵy min­detterdi oryndaýdy árbir muǵalimnen te­geýrindi túrde talap etse, elimizdiń bo­lashaǵyna senimmen qaraýǵa tolyq negiz bar. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, jalpy bilim berý salasynan qarjy únemdeý bolashaqty urlaýmen teń ekendigin umytpaǵanymyz abzal.

Aıdar SABYROV,

 H.Dosmuhamedov atyndaǵy  Atyraý memlekettik ýnıversıteti «Pedagogıka»  kafedra-laboratorııasynyń dosenti