«Altyn qyran» halyqaralyq qaıyrymdylyq qory bas demeýshi bolyp, «Qazaq radıolary» uıymdastyrǵan qaıyrymdylyq konserttiń aty – «Myń alǵys» dep atalypty. Shyny kerek, radıo arqyly da jaqynynan adasqan, aýrýhana tósegine tańylǵan, jaryq jalǵandy bir kórýdi armandaǵan ne bir sherkókirek taǵyrlardyń armandaryna qol jetkizip jatqandaǵyn baıqaı bermeıdi ekenbiz. Keshke arnaıy qatysýǵa kelgen keıipkerlerdiń ótkeni men qazirgi jaǵdaıyn kózińizben kórgende kóńilińiz alaı-dúleı, alasapyran kúıge túsedi. Qaıǵyrasyz, jylaısyz, qýanasyz, tilek tileısiz...
«Anamdy óz kózimmen bir kórsem, shirkin...». Bul ótken jyldyń maýsym aıynda «Jan jylýy» habaryna qatysqan 14 jastaǵy Dúrdananyń sózi. Sol efırden soń qaıyrymdy jandar bir táýlik ishinde onyń emine 500 myń teńge jınap beredi. О́zin Ereke dep tanystyrǵan beıtanys azamat Dúrdananyń esepshotyna 1 mıllıon teńge aýdarady. Osylaısha, bir apta ishinde Dúrdananyń emine qajetti 2 mıllıon teńge tolyq jınalyp, oǵan Máskeýde ota jasalady. Mine, keremet! Ota sátti bolyp, Dúrdana aıalaǵan anasyn kózimen kóredi. Anasymen birge sahnaǵa kóterilgen Dúrdana júrgizýshiniń «anańdy alǵash kórgende qandaı áserde boldyń?» degen saýalyna «ol kezimdi sózben aıta almaımyn» degen sózin estigen biz de ol sátti sózben aıtyp jetkize alar emespiz...
«Basqa bir jerde qaryndasym bar». Bul júregi jyly ata-ananyń balalar úıinen asyrap alǵan balanyń sózi. Kókshetýdyń mańyndaǵy Qoshqarbaı dep atalatyn aýyl turǵyndary bir kúnde 11 balany asyrap alypty. Olardyń búgingi turmys-tirshiligin, aýylda taıǵa minip shapqylaǵan balalyq baqytyn aldyn ala daıyndalǵan beıne sıýjetten kórdik. О́zine «Álı» dep qazaqsha at alǵan aqsary balanyń «basqa bir balalar úıinde meniń qaryndasym boldy, ata-anam ony da ákelip bizdi qosty, qazir bárimiz birgemiz» degen sózi aıdahar zamananyń aýzyna arbalǵan quıtaqandaı qos torǵaıdaıdyń shyrylyndaı jan dúnıemizdi osyp ótti. Birin-biri izdep, birin-biri pana tutyp, es kórip... Birge týǵannyń bir-birine tartylys kúshi, mahabbaty...
Keshke Qoshqarbaı aýylynan 21 adam kelip, sol balalardy ertip sahnaǵa shyqqanda Astanaǵa aýyl kóship kelgendeı tutas zaldy jyly shýaq kernep ketti. «Biz balalar úıine baryp, on bir balany alǵanda, qalǵan balalar bizdi de áketińizdershi dep aıaǵymyzǵa oraldy. Olar esikten kirip kelgen árbir er adamdy áke, áıel adamdy ana dep ataıdy. Úmittenedi. Kútedi...» deıdi Qoshqarbaı aýylynda turatyn batyr áke.
Kesh júrgizýshileri keltirgen resmı málimet boıynsha sońǵy eki jylda 48 balalar úıi jabylypty. 4 myńnan astam balany meıirimdi otbasylar asyrap alypty. 1862 bala óziniń týǵan ata-anasynyń qushaǵyna oralǵan. Sońǵy on jylda balalar úıindegi sábıler sany azaıǵan. Budan on jyl buryn elimizde 17 myń jetim bala bolsa, búginde olardyń sany 7 myń eken. Buǵan da shúkir deıdi ekensiń.
«Málıka jazylyp keledi». Bul anasynyń sózi. On jasar Málıka julynnyń qaterli isigimen dúnıege kelgen. Anasynyń balasyn aman alyp qalý úshin barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmaǵan. Izraılde ota jasatý úshin 55 myń AQSh dollary qajet bolypty. Úmit arqalap, Qazaq radıosyna kelgen. Málıkanyń jaǵdaıy radıo arqyly jomart jandardyń qulaǵyna jetip, aqsha da tabylyp, Allaǵa myń shúkir Málıka dertinen aıyǵyp keledi eken. Qandaı qýanysh! Kóp tilegi kól ǵoı, aýrýynan tolyqtaı aıyǵyp, elge qyzmet eter azamat bolsyn dep tiledik. «Jan jylýy» baǵdarlamasynyń «Qazaq radıosy» tolqynyna shyqqan 9 aıdan beri baǵdarlama kómegimen 5 bala shetelde em alyp, 1 kóp balaly otbasy 3 bólmeli páterge ıe bolǵan jáne kómekke muqtaj jandarǵa 33 mln teńgeden astam qaıyrymdylyq qarajaty jınalypty.
«Bul múmkin emes». Eń bir áserli sát. Shırek ǵasyrǵa jýyq birin-biri kórmegen ana men balanyń qaýyshýy. 22 jyldyń aldynda Qyrǵyzstannan Qazaqstanǵa kelip, qujattaryn joǵaltyp alyp, sol beti osy jaqta qalyp qoıǵan Raısa Nıkolaevna 7 birdeı balasynan kóz jazyp qalady. Qazaq radıosynyń «Barmysyń, baýyrym?» baǵdarlamasy arqyly tabysqan ana men balanyń sahnadaǵy kezdesýine jylamaǵan adam joq. Tosyn jańalyqty estigen ana sahnada jyǵylyp qala jazdady. Dál osy sátte Qazaqstandaǵy Qyrǵyzstan elshiliginen arnaıy kelgen ókil Almazbek Qýanyshbekuly sahnaǵa kóterilip Raısa ájeıdiń qalpyna keltirilgen qujattaryn tabystady. «Bul múmkin emes» deıdi áje óz kózine ózi senbeı. Esi shyqty, eńkildep jylady. Bizdiń de kókiregimizden kóterilgen ystyq aǵyn, janarymyzdyń jıeginen boılap kep, tómen qaraı syrǵı berdi.
Jalpy, Qazaqstanda jylyna el aman jurt tynyshta 4 jarym myń adam joǵalady eken. Onyń 30 paıyzy alǵashqy 4 táýlikte, 50 paıyzy bir aıdyń ishinde tabylsa, qalǵan 20 paıyzy sol kúıi iz-túzsiz ketetin kórinedi. 2017 jyly 4 qazanda «Qazaq radıosynan» qaıta ashylǵan «Barmysyń, baýyrym» . 5 aıdyń ishinde 353 adamǵa izdeý salyp, onyń 32-si tabylypty.
Bul keshte osy baǵdarlamaǵa habarlasyp, osydan on bes jyl buryn joǵalǵan ápkesin tapqan Murat Amanqulovtyń da qýanyshyna da kýá boldyq. Sonymen birge kóp balaly jáne syrqat balalary bar otbasyǵa úsh bólmeli páter syılaǵan Temirhan Málikuly syndy azamattardyń jomarttyna tánti boldyq. Aýrýdaı aýyr synaqpen arpalysyp júrip aıaqtan turǵan Gúljazıranyń jigerine, qıyn sátte jaryna tirek bola bilgen Marǵulanǵa rıza boldyq. Kishkentaı uldarynyń sahnada turyp «anam aýyrmasynshy» degen tilegine «áýmın» dedik. Bar balanyń anasy aýyrmasyn!
Qymbat Dosjan, Názıra Berdaly, Aqbaıan Saparbaeva syndy tanymal radıo baǵdarlamalaryn júrgizýshiler júrgizgen bul kesh ár taǵdyrǵa saı áserli ánmen ádiptelip, kúımen kómkerilip adam boıyndaǵy meıirim, mahabbat, saǵynysh, súıispenshilik syndy asyl sezimderdiń pernesin dóp basyp dúnıede muqtajǵa qol ushyn berip, bireýge jaqsylyq jasaýdan asqan baqyt joq ekendigin ár kórermen tula boıymen sezinerdeı áserge bóledi. Dúrdanamen birge án salǵan Gúlnur Orazymbetova budan bylaı Dúrdananyń búkil sahnalyq kóılekterin ózi alyp beretinin jetkizse, kózi kórmese de ánin estip ata-anasyna «armanym – Súndet aǵamen bir sahnada birge án salý» deıtin Gúlhaıa Jýashbaevada sol armanyna dál osy keshte jetti. Ataqty opera ánshisi Súndet Baıǵojınmen «Sáýle ǵumyr» ánin shyrqap kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Sondaı-aq, Jubanysh Jeksenuly, Elena Ábdihalyqova, Qaraqat Ábildına, Roza Álqoja, ónerli Salyqovtar otbasy, Qurmash Mahan, Tamara Asar syndy ánshiler de kesh keıipkerlerimen birge júrekke jylýlyq syılardaı án saldy.
Ásirese, Rozanyń «Men seni súıem ómir» áni dál osy keshtiń tabıǵatyn ashyp, qandaı qıyn taǵdyrǵa tap kelse de moıymaǵan jigerli, ómirge qushtar, jeńimpaz jandarǵa kórermen qurmeti men tilektestigin asyra túskendeı erekshe sezimge bóledi. Kezinde ózi de múgedek arbasyna tańylǵan Tamara Asar «Qoldashy máńgi, Qorǵashy máńgi sol qyzdy ıem, Jaratqan» dep búkil jan qýatyn sarqa shyrqaıtyn «Sol bir qyz» ánin arbadaǵy qurbysy Roza Musamen birge aıtqanda óz aıaǵyńmen jer basyp júrýdiń qanshalyqty nyǵmet ekenin tutas tula boı, julyn jotańmen sezinesiń, tileýin tileısiń.
«Ol jazylady». Bul týǵannan úsh aıdan keıin dárigerler eki kóziniń kórmeıtinin aıtqan bir jasar Armannyń anasynyń sózi. Jylǵa jýyq kúlkisin jylaýǵa aıyrbastaǵan ana sol Armanyn kóterip osy zalǵa kelipti. Armannyń jaǵdaıyn aldyn ala daıyndaǵan sıýjetten kórgen kórermen ishinen qaıyrymdy jandar qoldaryn kóterip qol ushyn beretinderin aıtyp jatty. Dintanýshy Qaırat Joldybaıuly men kásipker Erbol Daırashov Armannyń emine jumsalatyn qarjyny óz moıyndaryna alsa, taǵy bir azamat baryp kelý shyǵynyn tólep beretinin jetkizdi. Al, kesh sońynda búkil jurt Armannyń emine kómek berý úshin qoıylǵan arnaıy jáshikterge aqsha salýǵa aǵyldy. Keremet keshtiń áserinen qaıyrymdylyq jasaýǵa umtylǵan qalyń nópir úsh jerden qoıylǵan jáshikke aqsha salýǵa uzyn sonar kezekke turdy. Iá, Alla sátin salǵaı, ol jazylady.
Halyqaralyq uıymdardyń biri jyl saıynǵy qaıyrymdylyq ındeksin eseptep shyǵarý úshin álemniń 140 elinde zertteý júrgizgenin tilge tıek etken júrgizýshiler sol zertteý boıynsha qaıyrymdy elderdiń alǵashqy bestigine byltyr Indonezııa, Kenııa, Jańa Zelandııa jáne Amerıka qurama shtattary engenin, al, qaıyrymdylyq jasaýdan birinshi orynǵa soǵys pen daǵdarystan kóz ashpaı otyrǵan Mıanma eli shyqqanyn aıtty. Álemdik qaıyrymdylyq ındeksi boıynsha 2017 jyly Qazaqstan 140 memlekettiń ishinde 87-shi orynǵa taban tiregen. Átteń, keshegi jesiri jylamaǵan, jetimi qańǵymaǵan qaıyrymdy qazaq jurty tym bolmaǵanda aldyńǵy 40-tyń jýan ortasynan kórinse edi-aý deıdi ekensiń mundaıda.
Iá, bul ıgi shara budan eki jyl buryn Elbasy jarııalaǵan jańa mereke – «Alǵys aıtý» kúnine oraı uıymdastyryldy. Meıirim merekesi qutty bolsyn!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
