Sharaǵa jınalǵan jýrnalısterge atalmysh basqosýdyń mańyzy jaıly qysqasha baıan etken Túrki keńesi Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ádil Ahmetov, qazirgideı ǵalamdyq ıntegrasııa etek jaıǵan zamanda, mundaı úderisten bizdiń qoǵamnyń tys qalýy múmkin emestigin atap ótip, osyndaı yqpaldastyq aıasynda qurylǵan halyqaralyq derbes uıym Túrki akademııasynyń bolashaǵy asa zor degenge toqtaldy.
Sonymen qatar akademııanyń jumysy jaıly keń kólemde tanystyrym jasaǵan halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli, áýeli Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan TWESCO uıymynyń atqarǵan isterin baıandap shyqty.
Atap aıtqanda, uıymǵa 2015 jyly Túrki keńesiniń V sammıtinde júktelgen tapsyrma boıynsha – jýyqta «Atalar mırasy» atty elektrondy mýltımedıalyq jańa portal iske qosylyp, oǵan túrki halyqtarynyń rýhanı-materıaldyq mádenıetine qatysty qor jınaqtalypty. Sonymen qatar XV ǵasyrǵa deıingi «Ortaq Túrki tarıhy» oqýlyǵy, «Ortaq Túrki geografııasy», «Ortaq Túrki ádebıeti» oqýlyqtarynyń tujyrymdamalary ázirlenip, taraptardyń talqysyna jiberilgen eken.
Akademııa sońǵy eki-úsh jyl kóleminde túrli deńgeıde 80-nen astam ǵylymı is-shara ótkizip, oǵan álemniń 20-dan astam memleketinen 200-ge jýyq ǵalym-zertteýshi men sarapshylar qatysyp, osy aralyqta 55-ten astam sheteldik ǵylymı uıymdarmen yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıylypty. Ásirese Keńes tarapynan alty túrki memleketiniń turǵyndaryna júrgizilgen «Túrki barometri» áleýmettik-zertteý jobasyn aıtpaı ketýge bolmaıdy.
О́tken jyldary uıymǵa múshelik mandatqa ıe tórt memlekettiń biri – Ázerbaıjan astanasy Bakýde túrkologııa kongresiniń 90-jyldyǵyna oraı halyqaralyq konferensııa uıymdastyrylyp, Bishkekte qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵy saltanatty túrde atap ótilip, «Manas ensıklopedııasy», «Manas sózdúgú» atty ǵylymı jınaqtar jaryq kóripti. Sonymen qatar Túrkııa elinde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ómirden ozǵanyna 850 jyl tolýyna baılanysty mańyzdy ǵylymı-zertteýler júrgizilipti.
– Halyqaralyq Túrki akademııasynyń nazaryndaǵy rýhanı-tarıhı nysandar qatarynda Mońǵol dalasyndaǵy kóne túrki jádigerleri aıryqsha oryn alyp otyr, – degen Darhan Qýandyquly, ótken jyldary О́túken aımaǵyndaǵy «Shıveet ýlaan» ǵuryptyq nysanyna arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, radıokarbondyq tásil arqyly keshenniń 670-710 jyldarǵa tıesili ekendigi jáne Kók Túrki ımperııasynyń kósemi Elteristiń qurmetine turǵyzylǵany anyqtalǵany jaıly kópshilikti habardar etti.
Sońǵy jyldary TWESCO Ortalyq Azııa aımaǵyna basa nazar aýdaryp otyrǵan kórinedi. Atap aıtqanda, akademııa men О́zbekstan Ǵylym akademııasy arasynda yntymaqtastyq memorandýmyn bekitýge daıyndyq jumystary júrip jatsa, Túrikmenstan jáne Tájikstanmen ǵylymı baılanys jandanyp keledi eken.
Bul baǵytta reseılik ǵalymdarmen de tyǵyz shyǵarmashylyq baılanys ornaǵan. Máskeýlik tanymal shyǵystanýshy Ámir Nájiptiń «HIV ǵasyrdaǵy túrki tilderiniń salystyrmaly-tarıhı sózdigi» atty tórt tomdyq irgeli eńbegi, Dmıtrıı Nasılov, Igor Kormýshın, Anna Dybolardyń «Drevnetıýrkskıı slovar» atty álemge áıgili eńbeginiń akademııa tarapynan jaryq kórýi osynyń aıǵaǵy.
Sol sııaqty túrki halyqtarynyń aýyz ádebıeti úlgilerin jınaqtap, ásirese, qazaq folklory úshin asa qymbat qazyna qaldyrǵan ári Reseı túrkitaný mektebiniń negizin qalaǵan kórnekti ǵalym Vasılıı Vasılevıch Radlovtyń bıyl dúnıeden ótkenine 100 jyl tolýyna baılanysty akademııa 2018 jyldy «Radlov jyly» dep jarııalap, ǵalymnyń «Túrki halyqtary aýyz ádebıetiniń úlgileri» atty kóptomdyǵyn aldaǵy ýaqytta jańa serııamen jaryqqa shyǵarmaq.
Jalpy alǵanda, 2016-2017 jyldary akademııa aǵylshyn, ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, majar, mońǵol, túrik tilderinde jańadan 83 kitap basyp shyǵarsa, uıymnyń kitaphana qoryndaǵy týyndy sany – 50 myńnan asypty. Al mýzeı eksponattary 700-ge jetken.
– Aldaǵy ýaqytta Halyqaralyq Túrki akademııasy Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen ushtasa is atqarady» degen akademııa basshysy: – Aldaǵy 30 sáýir kúni IýNESKO shtab-páterinde «Rýhanı jańǵyrý jáne murany nasıhattaý: joıylý qaýpi tóngen túrki tilderi» atty halyqaralyq forým-festıval ótkizýdi josparlap otyrmyz, – dedi. Parıjde ótetin bul sharaǵa álemniń 16 memleketinen tilderi joıylý qaýpine ushyraǵan túrki halyqtardyń ókilderi qatysady dep kútilýde.
Osylaı jyl ótken saıyn aýqymy keńeıgen akademııa bıyl qytaı ǵalymdarymen birlesip, kóne túrkilik etnos sary uıǵyr tilin zerttep, «Sary uıǵyr aýyz ádebıeti» jáne «Sary uıǵyrlardyń mýzykalyq murasy» atty týyndylardy jaryqqa shyǵarmaq. Budan basqa Túrkııa ulttyq komıssııasynyń qoldaýymen Ahmet Iúginekıdiń, «Aqıqat syıy» shyǵarmasynyń jarııalanǵanyna 100 jyl tolýyn atap ótedi. Osyǵan oraı akademııa eki tomdyq ǵylymı-monografııany baspaǵa ázirlep, IýNESKO deńgeıinde «Halyqaralyq túrki tilderi kúnin» atap ótý sharasyn josparlaýda.
Sonymen qatar Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda álemdik ǵylymnyń damýyna úles qosqan, adamzat tarıhynda iz qaldyrǵan «Túrki áleminiń 100 tuǵyrly tulǵasy» atty jobany iske asyrý josparda tur. Bul tulǵalar halyqaralyq saýalnama júrgizý arqyly anyqtalady.
Akademııa tarapynan ótken 2017 jyl «Alash jyly» dep jarııalansa, 2018 jyldy qurylǵanyna 100 jyl tolǵan «Ázerbaıjan Demokratııalyq Respýblıkasynyń jyly» dep jarııalaýda. Osyǵan baılanysty mamyr aıynda Bakýde, keıin Astanada mańyzdy jıyndar ótip, «Ázerbaıjan ádebıetiniń antologııasyn» baspaǵa ázirleý isi qolǵa alynbaq.
Abaıdyń jáne Alash qaıratkerleriniń rýhanı ustazy jádıtızmniń negizin qalaýshy ǵulama Shıhabýtdın Marjanıdiń 200 jyldyǵyna oraı akademııa ujymy tatarstandyq áriptesterimen birlesip bıylǵy jyldy «Marjanı jyly» retinde belgilep, taǵy da jaqsy ister atqarmaq.
Sol sııaqty, kórshi qyrǵyzstandyq áriptestermen ortaq joba-jospar da bar eken. Atap aıtqanda, bıyl zańǵar jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵy qarsańynda, eki tomdyq úlken monografııa baspaǵa ázir tursa, ataqty manasshy Saǵymbaı Orazbaqovtyń 150 jyldyǵyna oraı birqatar halyqaralyq is-sharalar ótkizý sharasy qarastyrylýda. Aldaǵy 2019 jyly atqarylatyn taǵy bir mańyzdy oqıǵa tarıhshy Rashıd ad-Dınniń «Jamı at-taýarıh» atty súbeli eńbegi qazaq jáne mońǵol tilderine tárjimalanatyn bolady.
Sózimizdi qorytyndylaı aıtsaq, qazaq jurty úshin súıinshi surarlyq dúnıe – túrki dúnıesine ortaq aqyn Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyldyǵyna oraı halyqaralyq Túrki akademııasy ústimizdegi jyldy «Maǵjan jyly» dep jarııalap, osy baǵytta birneshe iri sharalar ótkizý josparlanypty. Atap aıtqanda, aqynnyń shyǵarmalaryn ózbek tiline belgili aqyn Mýzafar Ahmad, mońǵol tiline aqyn-aýdarmashy Júkel Hamaı, altaı tiline shyǵystanýshy ǵalym, aqyn Brontaı Bedıýrov, ázerbaıjan tiline Fýzýlı Medjıdlıler aýdaryp jatyr. Munyń syrtynda aqyn jyrlaryn qyrǵyz, majar tilderine aýdarý josparda tur.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
