Ulan-baıtaq jeri bar qazaqtyń sany az ekenin moıyndaý kerek. Qazaqstan qazir turǵyndar sany jóninen álemde óz ornynda kórinedi, tyǵyzdyǵy bir adamǵa 6,64 shaqyrym, ıaǵnı, bizdiń elimiz álemdik reıtıngte 180-orynda tur. Bul derek kóp nárseden habar berip turǵan joq pa! Kóbeımesek kósegemiz kógermeıdi. Biz sanamyz táp-táýir halyq bolǵanymen, sanymyz tym az halyqpyz. Qazaqtyń sóz zergeri Ǵabıt Músirepov: «Biz jaıylsaq joqpyz, jıylsaq kóppiz» degen eken. Olaı bolsa, elimizde halyq sanyna, onyń sapalyq jaǵyna basa nazar aýdarǵan jón. Bul oraıda eń aldymen ultymyzdyń sanyn kóbeıtýdiń jolyn, onyń ádis-tásilin oılastyrǵan oryndy. Bala týýdy yntalandyrý jolymen arttyrý, ıaǵnı bala týǵany úshin beriletin qarjy kólemin kóbeıtý, shette júrgen aǵaıyndy elge ákelý máselesin túbegeıli sheshý halyq sanyn kóbeıtýge septigin tıgizedi. Sondaı-aq abortqa tyıym salý kerek. Musylman elderi arasynda Qazaqstanda ǵana jasandy túsik jasaýǵa ruqsat berilgen. Ýaqtyly otbasyn qurmaǵan ul-qyzdarǵa salyq salý jaǵyn da oılastyrǵan jón. Resmı emes derek boıynsha, elimizde 160 myńnan asa jasy kelgen qyz bar kórinedi. Al olardyń birazy kezinde laýazymdy qyzmet atqarǵanyn bilemiz.
«Itiń ury» dese namystanatyn qazaq qyzdarynyń teris jolǵa túsýine kóz juma qaraýy masqara emes pe? Al osy qyzdardyń birazynyń nekesiz týǵan balalary bar. «Qyz ósse – eldiń kórki» dep maqtan tutatyn qazaq bul áleýmettik máselege qalaı tap bolǵanyn ańǵarmaı qalǵandaı. Ajarly, kelbetti, bilim deseń bilimi bar, meniń jarym bolsyn deıtin boıjetkender árkimge kózin súzip, jalǵyzdyqtyń zardabyn tatyp júrse janyń qalaı aýyrmas. Tórt jyl buryn Qostanaı oblysynyń bas akýsher-gınekology Ivan Iаnsev bir maqalasynda oblys boıynsha byltyr 20 myńǵa jýyq áıel júkti bolý baqytyna ıe bolsa, sonyń 57,4 paıyzy dúnıege sábı ákeldi, al 42,6 paıyzyna abort jasaldy. Abort jasatqandardyń 7,8 paıyzy 15-18 aralyǵyndaǵy boıjetkender, qalǵandary 19-35 jasty quraıdy», dep jazǵan edi. Jaryq dúnıege kelýge tıisti 8520 sharana jatyrynda ólim qushty. Al endi mundaıdy elimiz boıynsha eseptep kórińiz. 200 myńǵa jýyqtap qalady. Osyndaıda «Esti qyz etegin qymtap ustaıdy» degen halqymyzdyń dana sózin qyzdarymyz esten shyǵarmasa eken deısiń.
Reseı úkimeti otbasylarymen (tolyqqandy) kelisimshartqa otyrýdy kózdep otyr. Bul áıelderge bala týýdy mindetteıdi jáne úshinshi náresteden bastap balany úkimet moınyna alǵaly otyr.
Qazaqstannyń da qazaq ultymen maqtanyp, ózgelerge kóshbasshy bola alatyndaı ulttyq baǵdarlamasy bolǵany jón degen pikirler aıtylyp júr. Biz muny tolyǵymen qoldaımyz. Elimizde san jaǵynan halyqtyń kóshin bastaǵanymyzben ózimiz kóbeıý jaǵynan keıbir ulttardan (ózbek, uıǵyr, dunǵan) artta qalyp otyrǵanymyzdy qalaı aıtpasqa? Qazaq ultynyń basqalarǵa úlgi-ónege kórsetip, kóshbasshy bolýy úshin ulttyq ıdeologııa kerek. Qazaqtyń problemasyn sheship, qazaqtyń rýhyn kóteretin máselelerge erekshe nazar aýdarǵan jón der edim. Jastardyń boıyna patrıottyq sezimdi, óziniń týyp-ósken ortasyna, qalasyna, Otanyna degen súıispenshilikti darytýǵa kúsh salyp, naqty iste kórsetýine qol jetkizý kerek. Mine, naǵyz patrıotızm degen osy. Ár azamat bala kúninen bastap ulttyq ıdeologııamen sýsyndaýy kerek. Munda ata-ana moınyna júkteler jumys kóp-aq. Al jastar óz eline, jerine, týǵan aýyly men qalasyna degen súıispenshiligin naqty iste kórsetýi kerek.
Ultym degen ár azamat ult qamy ul-qyzdy tárbıeleýden bastalatynyn umytpaı, bala tárbıesine aıryqsha kóńil bólip, eldiń qamyn jeıtin azamat etip ósirýge barynsha mán bergeni durys. Uldy tárbıeleý arqyly jer ıesin, al qyzdy tárbıeleý arqyly ultty tárbıeleıtinimizdi umytpaǵan abzal. Osy qaǵıdany esimizden shyǵarmaıyq, aǵaıyn. Tárbıeniń atasy – bilim men eńbek, tárbıeniń anasy – halyqtyń salt-dástúri, tili, dili, dini, yrymdary men tanymdary, basqa da ulttyq qundylyqtar.
Mine, bala tárbıesinde osylardy basshylyqqa alsaq, dittegen maqsatqa jetemiz. О́kinishke qaraı, kóptegen jigitter sharýaǵa selqos, júrdim-bardym qaraıdy, shamaly jumysty istegisi kelmeıdi, aıtatyny: jalaqysy tómen, olar aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrgendi jaqsy kóredi. О́mirden óz ornyńdy, tıesili sybaǵańdy alý úshin bilek sybana eńbek etip, ter tógýiń kerek. Muny ómirdiń ózi kórsetip otyrǵan joq pa?!
Ana tili de búginde ózekti másele bolyp otyr. О́z elinde ógeıshilik kórip otyrǵany janǵa batady. Qazaq mektebinde oqydy demeseń, balalardyń kópshiligi syrtta ózara oryssha sóıleıdi, úıde de solaı bolar deısiń. Áke ulymen, sheshe qyzymen ana tilimizde pikir almasyp, syr shertisip jatqanǵa ne jetsin. Bul arman kúıinde qalýda. «Syrt kóz – synshy» degendeı, elimizge kelip-ketip júretin sheteldikter muny baıqaıdy eken. Italııalyq «Renko» kompanııasynyń prezıdenti Renaldo Gasparı: «Men álemniń 141 elin aralaǵan janmyn. Solardyń ishinde óz memleketinde óz tilinde ómir súre almaı otyrǵan beıshara halyqty kórdim. Ol qazaq halqy eken», dep jazǵan budan bes jyl buryn. Buǵan qarsy daý aıta alasyń ba? Aıta almaısyń. Kim kináli? Árıne, ózimiz. Jaraıdy, kezinde qol-aıaǵymyz mataýly boldy deıik. Áý, egemen el bolǵanymyzǵa da shırek ǵasyrdan asty ǵoı. Ne tyndyrdyq?
Qoǵamdy dendegen jemqorlyq ta qazaqtyń qadirine kóleńke túsirýde. Mańdaı terimen tappaǵan baılyqqa kenelgenderdiń is-áreketi eńbek adamdaryn ashyndyryp, olardyń ashý-yzasyn keltirýde. «Paıǵambar syndy jigitter bar, minerge esegi joq, esek sııaqty jigitter bar malynyń (baılyǵynyń) esebi joq» degen Qadyr Myrza Áli aqynnyń sózi eske túsedi osyndaıda. Bıliktiń bıiginde, tóreliktiń tórinde otyrǵan keıbir sheneýnikterdiń teris qylyǵyna, ashózektigine nalısyń.
Áńgimemizdiń ózegi ult qadirin qasterleý haqynda edi ǵoı. Bul ózimizge tikeleı baılanysty ekenin túsiný kerek. Memleket qurýshy ult retinde kósh basynda bolýǵa laıyqty bolsaq, qanekı?!. Ulttyń uly muraty jolynda uıysaıyq. Elimizdiń jarqyn bolashaǵy aýyzbirlikte, yntymaqty tirlikte ekeni belgili. Al biz osyǵan zárýmiz. Talanttysy basshy, talaptysy qoıshy bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp jatsaq, uıysyp eńbek etsek qut-bereke daryǵan, irgeli el bolamyz. Jaratqan osy jolda bizdi qoldap, qorǵaı júrgeı!
Qanapııa MYRZAǴALIN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ASTANA
