Prezıdenttiń ǵylymı jetekshisi
Túımebaı Áshimbaev soǵys jyldarynda Lenıngrad maıdanynda «Na straje Rodıny» («Otandy qorǵaýda») atty maıdan gazetiniń qazaq tilindegi nusqasyn shyǵarǵan. 1942-1945 jyldary gazettiń hatshysy, aýdarmashysy jáne redaktory bolyp eńbek etedi.
– Sheshemniń týǵan baýyrlary Túımebaı men Tutqabaıdyń erlikke toly ómir joldary jóninde aıtqym keledi, – dep bastady áńgimesin aǵamyz. Túımebaı 1941 jyldyń shilde aıynda Keńes Armııasyna qatardaǵy jaýynger retinde alynyp, sonan soń maıdandaǵy saıası basqarmanyń qyzmetkeri bolady. «Otandy qorǵaýda» gazetiniń alǵashqy sany 1942 jyldyń 6 qazanynda shyǵady. Qazaq jaýyngerleri gazettiń ár sanyn asyǵa kútip otyratyn. О́ıtkeni ana tilinde jaryq kórgen maıdan basylymy qazaqstandyqtar arasynda úgit-nasıhat jumysyn jeńildetip qana qoımaı, ózara ún qatysýyna, jaqyndaryn joǵaltpaýyna septesip erekshe jaýyngerlik rýh darytty. Túımebaımen birge qazaq redaksııasynda Kárim Osmanov, Aqmuqan Syzdybekov, Beısen Jumaǵalıev, Asylhan Turǵanov eńbek etti. Ofıserler qorshaýda qalǵan Lenıngrad maıdanynyń bólimderin aralap materıaldar jınaqtady, kúlli redaksııalyq sharýany atqardy. Olar qazaqstandyq áskerı jýrnalıstıkanyń alǵashqy qarlyǵashtary boldy. Túrli qarý-jaraq pen áskerı tehnıkalardy, strategııalyq termınderdi aýdaryp, qazaq tiliniń sózdik qoryn kóbeıtti. Eńbegi eskerilip, maıdan basshylyǵy Túımebaı Áshimbaevty «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen marapattady. 1945 jyldyń qyrkúıeginde Lenıngrad qarjy-ekonomıka ınstıtýtynyń stýdenti soǵys bastalǵanda úzilip qalǵan oqýyn jalǵastyrdy. Alaıda sol jyly qazan aıynda jalǵan aıyptaýmen redaksııanyń úsh qyzmetkeri 58 bap boıynsha sottaldy. Ishinde 4 kýrsta oqyp jatqan kókem de bar edi. Árıne jaýynger-jýrnalıster jaýlyq úgit-nasıhat ıdeıalarynan, opasyzdyqtan ada bolatyn, olardy qazaq ultshyldyǵy boıynsha aıyptady. О́ıtkeni basylymnyń barlyq sany qazaq tilinde shyqty. Ádiletsiz repressııanyń qurbany bolǵan Asylhan Turǵanov pen Kárim Osmanov lagerde qaıtys boldy. Al Túımebaı aǵa aıdaýdan aman-esen shyǵyp, keıin aqtaldy, dedi.
Úsen Súleımenulynyń aıtýynsha, tutqyndaý kezinde gazet nómirleri qutqarylyp qalǵan. Áskerıler Áshimbaevtyń úıin tintýge kelgende áıeli Aleksandra Golýbeva istiń nasyrǵa shapqanyn sezip, omyraýdaǵy balasyn qolyna alyp dıvanǵa otyra ketedi. Dıvannyń astynda boraǵan oq pen ottyń ortasynda júrip shyǵarǵan gazettiń barlyq nómiri jatqan edi. Áskerıler áıeldi qozǵamaıdy. Túımebaıdyń týǵandary sol gazetten arnaıy albom jasapty. Qalyńdyǵy bir qarys gazettiń uqypty tigindisinde tipti, búgingi belgili tulǵalardyń soǵysta qaza bolǵan, erlik kórsetken ákeleri men atalary týraly da maǵlumat mol. Bul – barlyǵy 1500 jaýynger qamtylǵan derekter men sýrettemeler, erlik baıandary jazylǵan óte qundy basylym. Máselen, Sultan Baımaǵambetovtiń Aleksandr Matrosovtyń erligin eki aı buryn jasaǵanyn osy gazettegi maqaladan bilýge bolady.
– 1952 jyly abaqtydan shyqqan Túımebaıǵa úlken qalada turýǵa quqy joq bolǵandyqtan Lenıngradtaǵy otbasyna oralýyna ruqsat berilmedi. 7 jyldaı túrmede otyrǵan onyń taǵy 5 jylǵa bostandyǵy shekteýli edi. Sondyqtan Almatydaǵy baýyry Tutqabaıǵa kelip, Talǵarda turdy.
Lenıngradta úzdik oqyǵan qujattaryn qaıtaryp bermegendikten, S.Kırov atyndaǵy QazMÝ-ge 1-kýrstan qaıta túsip, qyzyl dıplommen bitirdi. 1957 jyly ǵana tolyǵymen aqtaldy. Sodan keıin ǵylymǵa bet buryp, kishi ǵylymı qyzmetkerden bastap dırektorǵa deıingi ǵylym men qyzmettiń barlyq satysynan ótti, QazKSR Ǵylym akademııasy ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory, qurmetti dırektory boldy. Túımebaı aǵamyzdyń ortamyzdan ketkenine 15 jyldan assa da qarýlas dostary, jazýshy Mıhaıl Dýdın, aqyn Tatıana Gnedıch (Baıronnyń «Don-Jýan» poemasyn aýdarǵan) jáne Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO memlekettik banki basqarmasynyń tóraǵasy bolǵan Vladımır Alhımov áli habarlasyp turady, dedi Úsen aǵa Álimbetov.
Túımebaı Áshimbaev ekonomıka ınstıtýtyna jetekshilik etken jyldary Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalaryna ǵylymı jetekshi bolǵan eken. Bul jóninde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń aýyr ónerkásip bólimi meńgerýshisiniń orynbasary bolǵan Iýrıı Shneıder esteliginde bylaı deıdi: «1980 jyly Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy bolǵanda, Táke ekeýmiz boljamymyzdyń oryndalǵanyna qatty qýandyq. Biz Nursultan Ábishulymen budan buryn, ol Temirtaý qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy, sál keıin Qaraǵandy metallýrgııalyq kombınatynyń partııa komıteti hatshysy bolǵan kezinde tanysqan edik. Sol kezde-aq Nursultan Ábishuly ǵylymmen, onyń ishinde naqty ekonomıkamen shuǵyldanǵysy keletinin aıtqan bolatyn. Men ol jóninde Túımebaı Áshimbaıulyna usynys aıtyp, bul iske jetekshi bolýyn jetkizdim. Sonda onyń bolashaǵy zor ekenin, keleshekte respýblıka jetekshileriniń biri bolatyny jóninde qorytyndyǵa kelgenbiz. Oǵan sol sáttegi bilimpazdyǵy, maqsatqa jetý jolyndaǵy tabandylyǵy, memlekettik deńgeıde, keń aýqymdy oılaıtyny kózimizdi jetkizip turǵan-dy. Qazir sol ýaqyttyń ózinde, ıaǵnı jetpisinshi jyldardyń ortasynda-aq T.Áshimbaevtyń keleshektegi Qazaqstannyń tuńǵysh prezıdenti bolǵan kórnekti qaıratkerdi jiti tanyǵanyn maqtan tutamyn». Iá, Iýrıı Leonovıch jazǵandaı, Túımebaı Áshimbaıuly qazaqstandyq ekonomıka mektebin qalyptastyryp, keıin memleket mereıine aınalǵan kórnekti ǵalymdar men qaıratkerlerdi tárbıelep shyǵardy. Reseı men Ýkraınada daıarlanatyn bilikti ekonomıka kadrlary Qazaqstannyń ózinen ósip-óne bastady. Túımebaı Áshimbaev qaıtys bolǵanda ǵalymnyń súıegin Keńsaıǵa deıin kóterip barǵandardyń ortasynda Elbasy da boldy. Mine, shákirttiń ustazǵa degen uly qurmeti!
Esten ketpes kezdesý
Áńgime ústinde aǵamyz Elbasymen kezdesýi jóninde de aıtty.
– Birde Prezıdent Shyǵys Qazaqstanǵa kelgen saparynda ortalyq mádenıet úıindegi jıynda maǵan burylyp, aman-saýlyq surasty. Ákem Súleımen Álimbetulynyń otanshyldyǵy men zor eńbegi úshin rahmet aıtty. Janynda kómekshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov pen sol kezdegi oblys ákiminiń orynbasary, Konstıtýsııa qabyldanǵanǵa deıingi Prezıdenttiń oblystaǵy ókili bolǵan Aleksandr Shırshov jáne kórnekti metallýrg Ahat Kúlenov turdy. Sol kezdesýde Elbasynyń jadyna tańǵaldym. Men ol kezde S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń prorektory bolatynmyn. Balalyq shaǵym esime oraldy. Túımebaı men Tutqabaı – sheshemniń týǵan inileri ekenin aıttym ǵoı. Men Túımebaıdyń qolynda óstim. Ákem Máskeýge joǵary partııa mektebine oqýǵa ketken kezde, Túımebaı aǵa – abaqtyda, Tutqabaı aǵa Baltyq jaǵalaýynda shekaralyq otrıadta edi. Ol kezde balalar úıinen shyqqandardy oqytatyn. Ákem de balalar úıinde ósken, týǵandarynyń bári repressııaǵa ushyraǵandyqtan biz, Maıdan, Asan, men, Mels jáne Maıra bárimiz bes jyl boıy Shýdaǵy naǵashylar qolynda turdyq. Ákem oqýdan kelgen soń Qaskeleńde aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy boldy. Buryn Kegen, Shonjy, Baqanas óńirlerinde istegen, Shamalǵanda Pobeda keńsharynyń tóraǵasy bolǵan edi. Nursultan Ábishuly ákemizdi sol kezden tanıdy eken.
Biraz jyl buryn Almatyda ákemniń dosymen kezdestim. Qaskeleń aýdandyq gazetiniń redaktory bolǵan B.Tastanbekovten ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ákemniń aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy retinde Temirtaý qalasyndaǵy ónerkásip qurylysyna eńbekkerler arasynan Nursultan Nazarbaevty usynǵanyn estidim. Jas maman kúlli odaqtas elder men Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen qurylysshylardyń arasynda ózin tamasha uıymdastyrýshy retinde kórsetkeni belgili. Bul týraly buryn bilmegen edim. Ákemiz bizge jumysy týraly aıtqan emes. Biraq sol kezdiń ózinde-aq ol Nursultan Ábishulynyń kózdegen maqsatqa jetetin tabandy, halyqty erte alatyn erekshe qabiletke ıe, memlekettik deńgeıde oılaıtyn reformator tulǵa ekenin bilgen eken.
Prezıdent sol saparynda О́skemendegi aýyr ónerkásipterdiń tyǵyryqqa tirelgenin kórip, renjýli bolatyn. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy qıyn kez ǵoı. Sondaı kóńil-kúıde kele jatsa da meni kórip kidirip: «Aınalaıyn, Úsensiń be? Súleımen Álimbetovtiń balasysyń ba?» dep surady. Ákemniń Qaskeleńge kóp eńbegi sińgenin aıtty.
Men M.Gorkıı atyndaǵy mektepte, Nursultan Ábishuly Abaı mektebinde oqydy. Eki mekteptiń arasynda bir kóshe ǵana bar edi. Biz úziliste burynǵy orys shirkeýi, sol kezdegi aýdandyq mádenıet úıiniń janyndaǵy shaǵyn skverde birge oınaıtynbyz. Árıne ol kezde Nursultan Ábishulynyń keleshekte Prezıdent bolatynyn bilgen joqpyz. Elbasynyń janynda turǵan О́skemen myrysh kombınatynyń dırektory, «Halyq qaharmany», áıgili metallýrg Ahat Kúlenov te Qaskeleńdegi balalar úıinde ósken. Qaskeleńniń joǵary jaǵyndaǵy taýda órik qalyń bolýshy edi. Osy órikti terýge Ahat Sálemhatuly bastaǵan balalar da, Nursultan Ábishuly men onyń dostary da, keıinirek biz de baratynbyz. Kórdińiz be, úsh býyn úzdiksiz Úshqońyr etegindegi órikke «shabýyl» jasaıtyn edik. Elbasy sol balalyq shaq týraly, ájelerimizdiń jeıdemizdi órikke bylǵaǵanymyzǵa keıip ursatynyn eske alyp kúldi.
Sol jıynda jergilikti metallýrgter Elbasyǵa úzdiksiz shaǵym aıtyp, suraq qoıyp jatty. Sonda Nursultan Nazarbaev: «Sizderde Kúlenov bar ǵoı. Menen nege suraısyzdar?!» degen edi. Prezıdenttiń osy bir aýyz sózinen-aq Ahat Sálemhatulynyń qanshalyqty abyroıly adam bolǵanyn kórýge bolady, deıdi ol sol bir kezdesý týraly meıirlene áńgimelep.
Elsınniń kómegi tıdi
Túımebaıdyń inisi Tutqabaı da jarqyn tulǵalardyń biri. Ol da Uly Otan soǵysynda basynan aıaǵyna deıin 1-Baltyq maıdanynda shaıqasty. Bashenkovıch qalasy aýmaǵynda shekarashylar úlken shyǵynǵa ushyrap, pýlemettiń oqtaýshysy oqqa ushqanda Tutqabaı qarýdy qolyna alyp, kóptegen fashıstiń kózin joıady. Osy urys úshin erjúrek jaýyngerdi Qyzyl Juldyz ordenimen marapattaıdy. Sondaı-aq Kenıgsberg qalasyn alýǵa qatysady. Eki márte Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, Oktıabr revolıýsııasy, Qyzyl Juldyz medaldarymen marapattalyp, eki márte KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Mańǵystaý obkomynyń birinshi hatshysy bolǵan kezinde Lenın ordenimen marapattaldy. Qazaq kásipodaqtar keńesiniń tóraǵasy, Saıası bıýro músheligine kandıdat, Ortalyq Komıtet múshesi boldy. Tekeli qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, aýyr ónerkásip mınıstriniń birinshi orynbasary qyzmetin atqardy.
– Doktorlyq qorǵaıtyn kezde dıssertasııamdy eshkim qaramaı qoıdy. 1981 jyly 23 aqpanda Máskeýde sezd ótti. Sezge obkom basshylary da bardy. Tutqabaı aǵamnyń «Máskeý» qonaqúıinde ekenin bildim de, arnaıy baryp dıssertasııaǵa baılanysty ınstıtýttaǵylardyń sóıleskisi kelmeıtinin, esh eskertý de aıtpaıtynyn jetkizdim. Ol «menimen birge júr» dedi de, basqa bólmege alyp bardy. Esikti Elsın ashty. Borıs Nıkolaevıch sol kezde Sverdlovski oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy edi. Olar ózara dos eken. Tutqabaı aǵamyz kelisim boıynsha Sverdlovskige súıek unyn jiberedi. Bul sıyrdyń sútin kóbeıtetin kórinedi. Al Sverdlovskiden Mańǵystaýǵa munaı qubyrlary keledi. Elsın dereý memlekettik josparlaý basshysy Nıkolaı Baıbakovqa qońyraý shalyp, dosynyń inisine nege kómektespeske, eger ol bizdiń balalarymyzdy oqytqysy kelse dep ótinishin aıtty. Osylaısha, ınstıtýtqa oralǵanymda búkil rektorat zyr júgirip, osyǵan deıin nazar salmaǵan dıssertasııamdy qorǵaýyma múmkindik bergen edi, deıdi Úsen aǵa. Tutqabaı Áshimbaıuly eki jylǵa jýyq Shyǵys Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy jáne ónerkásip jónindegi hatshy qyzmetterin qatar atqardy. Obkomnyń birinshi hatshysy Aleksandr Protozanovtyń Odaqtaǵy bedeline qaramastan kóptegen mańyzdy sheshimdi Tutqabaı qabyldaıtyn. Keıin Mańǵystaý oblysyn toǵyz jyl basqardy. Munaıly ólke qurylyp jatqanda Dinmuhamed Qonaev: «Mańǵystaýdyń astynda – munaı, ústinde – adaı, kóginde – qudaı, oblysty basqaratyn Tutqabaı!» dep ázildegen eken. Mańǵystaýlyqtar Tutqabaı Áshimbaıulyn áli kúnge deıin qurmetpen eske alady.
Mine, qos tulǵanyń ǵıbratty ómir joly óskeleń urpaq úshin ózgeshe úlgi ispetti.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN
