Azattyq úshin kúresken azamat

Elimizge belgili qoǵam qaırat­keri, ataqty ǵalym Myrzataı Jol­das­­bekovtiń «Egemen Qazaqstan» gazetin­degi «Asyldar nege elen­beıdi?» degen maqalasynda ataqty Dos­jan hazi­rettiń rýhyn ulyqtaý týraly kemeldi oıy barshamyzdyń sanamyzǵa qozǵaý salǵany sózsiz.

Tarıhymyzdy zerdelep qarasaq, sonaý Reseıdiń patshalyq zamanynda, qazaq halqynyń bostandyǵynan týyndaıtyn jer men din máselesin kótergen, kókiregi oıaý, zamanynyń zııaly ókilderi bolǵany belgili. Solardyń ishinde Jumaǵalı Er­batyr­ulyn aıtpasqa bolmaıdy.

Jumaǵalı atamyz Aqtóbe ob­ly­­synyń Baıǵanın aýdany, Do­ńyztaý eldi mekeninde shamamen 1880 jyldardyń ortasynda, ıshan Er­batyrdyń otbasynda dúnıege kelgen. Jastaıynan dindar ákesinen arab tilinen saýat ash­qan jas bala er jetken soń, áke­siniń yqpalymen Arab elindegi «Ál-Asqarııa» medresesinde ıslam dini jó­ninde joǵary deńgeıde bilim alyp, arab, parsy jáne basqa da birneshe tilderdi meńgergen.

Bir aıta ketetin jaıt, arab elindegi oqýyn támamdaǵan ol ýaqytynda el­ge qaıta almaǵan. Oǵan sebep, eldegi ákesi qaıtys bolyp, oqytqan jer­diń qarajatyn tóleýge múmkindik bol­maǵandyqtan, sondaǵy arabtyń medre­sesinde qyzmetke qalǵan. Sol kezde joǵarydaǵy M.Joldasbekov aıtyp otyrǵan Dosjan haziret Mek­kege qajylyqqa barǵan saparyn­da Jumaǵalıdy jolyqtyryp, onyń­ qaryzyn ótep, ózimen birge el­­ge alyp kelgen. Kelisim boıynsha, Shıbulaq (Shıli) degen jerdegi hazi­rettiń medresesinde Jumaǵalı múdárıs-ustaz bolyp, shákirtterdi oqytýmen aınalysqan.

Medresede qyzmette júrip, sonda Dos­jan hazirettiń rızashylyǵymen, onyń Ummagúlsim atty qyzyna úı­lenip, Jıenǵalı atty uldy bolǵan. Ke­ıinnen atasy Dosjan hazirettiń ba­tasyn alyp, kópten armandap júr­gen týǵan jeri Dońyztaýǵa otbasymen oralǵan. Tasqabaq atty jerde ja­ńadan meshit saldyryp, ıslam dinin ýaǵyzdap, turǵyndardy ımandylyqqa, adaldyqqa, birlikke úgittep, aýyl balalaryn oqytýmen aınalysqan.

HH ǵasyrdyń basynda patshalyq Reseıdiń qazaqtyń shuraıly jerlerin kúshpen basyp alý saıasatyna qarsy eldiń qamyn oılap, halyqtyń dinin, salt-dástúrin, jerin saqtap qalý maqsatynda basyna túsken qaterge qaramastan kúreske túskenderdiń ishinde Jumaǵalı Erbatyruly da bolǵan.

1905 jyly Oral,Torǵaı oblys­taryndaǵy Kishi júz qazaqtarynyń atynan zańger Baqytjan Qarataev­tyń basshyly­ǵymen, bar­­lyǵy 22 adam, sonyń ishinde, Dońyz­taý-Aqqolqa bolysty­ǵynan molda Jumaǵalı Erbatyruly patsha ókimetine jazbasha quzyrhat joldap, din jáne jer máselelerin naqty kótergen. Onda qazaqtarǵa jasalyp jatqan zorlyq-zombylyqty toqtatyp, «Qazaq halqynyń qolyna – «jer máńgilik, óziniki – dep zańdy qu­­jat berilsin» – dep talap etken. So­nymen qatar otarshyldyq nıet­pen qazaq jerine orystardy qo­nystandyryp, jergilikti halyqty hrıstıan dinine úgittep, musylman meshitteri men mektepterine ty­ıym salý týraly patshanyń 1868 jyl­ǵy «Dalalyq erejesiniń» tár­tip­terin buzýdy suraǵan. Osyndaı áleý­mettik mańyzy zor istiń barysynda Jumaǵalı Erbatyruly zańger B.Qarataev bastaǵan delegasııamen birge Sankt-Peterbýrgke barǵan. Onda belgili general Ǵu­baıdolla Jáń­girovtiń járdemimen delegasııa basshysy B.Qarataev orys patshasynyń qa­byldaýynda bolyp, quzyrhatta kórsetilgen halqymyzdyń muń-muqta­jyn jet­kizgen.

Ǵasyrlar boıy babalarymyzǵa arman bolǵan bostandyq elimizge táýel­sizdigimen birge kelip, qazaqtyń bul­jymaıtyn jeri aıqyndalyp, mu­sylman qaýymyna ıslam di­niniń órkendeýine meshitter men medreselerdiń esikteri aıqara ashylýda. Osy beıbit ómirde sonaý qıyn-qystaý zamanda halqymyzdyń erkin bolashaǵyn ańsap, sanaly ǵumyryn arnaǵan dindar Jumaǵalı Erbatyruly ıshannyń qaıratkerlik eren eńbegi eleýsiz qalmaıtynyna senimdimiz.

Elýbaı JUMABAEV

Aqtóbe