Jýyrda eýropalyq baspalardan qatar shyqqan «Resýrstar úshin soǵystar» kitabynyń avtory, sarapshy Maıkl Kleır álem soǵystardyń jańa kezeńine ótýde dep sáýegeılik jasapty. Bul – resýrstar úshin bolatyn qaqtyǵystar. Sol resýrstyń biri – sý. О́tken ǵasyrda álem munaı úshin soǵyssa, alda sý úshin qyrǵyn bolýy múmkin degen boljamdarǵa negiz de joq emes. Transshekaralyq ózenderdiń ózi az másele týyndatyp otyrǵan joq.
Sondaı-aq sýdyń jady bar ekenin, jaqsy sózdermen sýdy qýattandyryp, shıpasyn arttyrýǵa bolatynyn ǵalymdar aıtyp júr. Jer betindegi ári qatty, ári tátti bola alatyn sýdyń jumbaǵy jiti zerttelip keledi.
Sýsyz tirshilik joq ekeni aıtpasa da túsinikti. Kúndelikti ishýge arnalǵan sýlardyń memlekettik standarttaryna sáıkes, «ydystarǵa quıylǵan aýyzsýdyń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardyń» reglamenti bar.
Onda ydystarǵa quıylǵan aýyzsý, tabıǵı sý, jerasty sýy, bulaq sýy, shyǵarylǵan jeri belgilengen sý, tazartylǵan sý, jerústi sýy, artezıan sýy týraly jiktelip, sapasy, sıpaty kórsetilgen. Eń bastysy, «Naryqta tańbalaý belgilerinde tutynýshyny adastyratyn, ashana jáne tazartylǵan aýyzsýyna tabıǵı mıneraldy sý, bulaqtyń sýy jáne jerasty sýymen baılanysty tańbalaý belgilerin qoıyp, sondaı-aq onyń óndiriletin geografııalyq aımaǵyn naqty emes nemese kúmándi aqparatty qoıýǵa bolmaıdy» dep anyq tyıym salynǵan. El aýmaǵynda ydystarǵa quıylǵan aýyz sýǵa qoıylatyn biryńǵaı talaptar standarty ruqsat etken birinshi sanattaǵy sý men joǵary sanattaǵy sýdyń aıyrmashylyǵyn óndirýshiler jaqsy biledi.
Máselen bul standartta dámdeýishter men jemisterden alynǵan aromatızatorlar, essensııalar men sirindilerdi ydystarǵa quıylǵan aýyzsýlarǵa qosý ruqsat etiledi, biraq sońǵy ónimniń salmaǵynyń bir paıyzynan aspaýy tıis. Aýyzsýda natrıı ıondary óte az mólsherde, ıakı múldem bolmaýy tıis.
Al mıneraldy sý basqa shólmektegi sýlarǵa qaraǵanda turaqty deńgeıi men quramyndaǵy elementterdiń salystyrmaly sanymen erekshelenedi. Bul sý túrine eshqandaı mıneraldy komponentter qosylýy múmkin emes.
Ydystarǵa quıylǵan aýyz sýdy óndirýge ruqsat beretin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DSU) halyqaralyq standarttaryna kelsek, tabıǵı sý uńǵymadan tikeleı ydysqa quıylýy kerek. Al jasandy tazartylatyn aýyzsý – sý kózinen alynǵan sýdy hımııalyq reagentter qosý arqyly tazarýy tıis.
Máselen 2016 jyly elimizdiń densaýlyq saqtaý salasy boıynsha 2019 jylǵa deıingi baǵdarlamacy jasalyp, Prezıdent Jarlyǵymen bekitilgen bolatyn. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn jaqsartýmen qatar, halyqtyń ortasha ómir súrý jasyn uzartý. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes, 2019 jyly halyqtyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 73 jasty quraýy kerek. Qazir bul kórsetkish 71 jasty qurasa, 3 jyl ishinde 2 jylǵa uzarýy tıis. Bul qalaı júzege asady degende, salamatty ómir saltynan bastap, onyń tolyp jatqan alǵysharttarynyń ishinde, adamnyń durys tamaqtanýmen qosa, deni saý sýdy qabyldaýyna da tikeleı baılanysty ekeni kórsetildi. Iаǵnı birinshi kezeńde baǵdarlamaǵa halyqtyń fızıologııalyq sýlar týraly, tabıǵı mıneraldy sýlar týraly durys aqparattandyrylýy kirdi.Basqasyn aıtpaǵanda, nashar sý, eń bolmaǵanda, sozylmaly búırek aýrýlaryna shaldyqtyratynyn jurt bildi. Turaqty túrde sapaly sý ishetin adam talaı derttiń aldyn ala alady.
Máselen, qazir Qazaqstan álem reıtınginde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 152 orynda (70,5 jas) tur. Dúnıe júzi boıynsha eń uzaq ómir súretinder – japondar (84 jas). Sebebi bul memlekette fızıologııalyq tolyqqandy sýdy paıdalaný mádenıeti qalyptasqan. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy sapaly aýyz sýdy adam aǵzasynyń júıeli túrde jumys jasaýyna múmkindik beretin bıologııalyq belsendi makro jáne mıkroelementterdiń meken etý ortasy retinde qarastyrýda. 2012 jyly DSU álemniń barlyq elderine táýligine kem degende 450-700 ml tabıǵı mıneraldy sýdy ishýge keńes berdi. Táýligine qajetti mólsherde sý ishý arqyly, adam ózine kerekti mıkro jáne makroelementterdi azyq-túlikterden emes, sýdan alady. Sebebi, aǵzaǵa mundaı jolmen túsken paıdaly elementter (kalsıı, magnıı, ftor, ıod, kalıı, natrıı, t.b.) tez sińirilip, nátıjesi de tez baıqalady.
Alaıda, HH ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap sýdy jappaı súzgileý júıeleri iske qosyldy. Mundaı úrdis bizge de dendep enip ketkenin baıqamaı qaldyq. Mundaı ádis sýdy tuzsyzdandyryp, mańyzdy, paıdaly mıneraldar men mıkro-makroelementterinen aıyrady Eger óndiristik tilmen aıtar bolsaq, onda bul keri osmos dep atalady. Osy úderisten keıin sý dıstıllıatqa aınalady. Osynyń barlyǵy aýyz sýdyń sapasy qandaı bolýy kerektigi týraly bilmegendikten paıda boldy.
Qazaqstanda búginde aýyz sý taqyrybyna úlken mán berilýde. Nátıjesinde memleketimiz 2005 jyly sýlardyń hımııalyq quramynyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy boıynsha ózgerister engizdi. 2008 jyly Keden odaǵy elderiniń arasynda alǵashqy bolyp sýlardyń hımııalyq quramy boıynsha fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly túsinik elimizdiń ulttyq tehnıkalyq reglamentine engizildi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2017 jyly qutydaǵy sýlardyń tehnıkalyq reglamentin engizdi. Onda aýyz sýdyń fızıologııalyq turǵydaǵy tolyqtyǵy týraly túsinik pen normatıvter qarastyrylmaǵan. Aýyz sýdyń jaǵymdy áseri men paıdasy jazylyp turatyn tańbalarǵa arnalǵan talaptar joq. Sýdyń fızıologııalyq tolyqtyǵy týraly túsinik ulttyq reglamenttiń alynyp tastalýyna baılanysty zań júzinde kúshin joıady. Bul reglament 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi. Jalpy alǵanda, qazirgi tańda aýyz sýlarǵa qatysty paıdalanylatyn barlyq normalar men talaptar óz kúshterin joıady. Paıdaly mıneraldy aýyz sýlar súzgiden ótip, tuzsyzdandyrylǵan sýlardyń jappaı óndirisi jalǵasyn tabady.
Sol sııaqty aýyz sýlardyń sapasyna baılanysty tutynýshylardyń da arasynda alýan túsinik bar. Iаǵnı, aýyz sýǵa qatysty aqparat jetispeýshiligi baıqalyp otyr. Kópshiligimiz aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly bilmeımiz. Mysaly, mıneraldy sýdy ishý zııan dep, turmystyq jaǵdaıda qoldanylatyn keri osmos qondyrǵylarynan shyǵatyn dıstıldengen sýdy ishedi.
Ashyq aqparat kózderinde «deni saý, durys» sý týraly aqparat múldem joqtyǵy aıtylýda. О́ıtkeni tuzsyzdanǵan sýdyń dáýreni júrip tur. Qazir TMD-nyń basqa memleketterinde densaýlyq úshin «optımaldy» sý retinde tuzsyzdanǵan sýdyń jarnamasy jer jarady. Qoǵamdyq oryndarda da tuzsyzdanǵan sýdy ótkizetin qondyrǵylar ornatylýda. Qysqasy, tuzsyzdandyrylǵan jáne jasandy sýlardyń bótelkelenýi naryqta 50 paıyzdy quraıdy.
Júz jerden taza kórinse de, súzgiden ótken, barlyq paıdaly quramynan túk qalmaǵan sýdyń da paıdasy shamaly. Máselen, mamandar tómen mıneraldy sýy bar aımaqtarda júrek-qan tamyrlary, tistotyǵy, zat almasýynyń buzylýy kóp kezdesetinin aıtady. Al sýdyń jasandy mıneraldanýy jasandy óndirýge múmkin emes tabıǵı mıneraldy sýlardaǵy ıon túrinde, dıssosıasııalanbaǵan molekýlalar, gazdar jáne kolloıdty bólshekter túrinde kezdesetin paıdaly zattardy adam aǵzasynan joıady. Mıneralsyz sýlar qandy suıyltyp, súıekten mıneraldardy shaıyp shyǵarady. О́ıtkeni mıneralsyz sý jasýshalardyń ómir súrýine jaǵdaı jasaıtyn tabıǵı qurylym men ottegiden aıyrylǵan. Túptep kelgende bul talaı dertti qozdyryp, sýly-tuzdy jáne siltili-qyshqyldy tepe-teńdikti birtindep buzady.
Sondyqtan shyn máninde adam aǵzasy úshin paıdaly sý shyǵaratyn óndiris oryndary Qazaqstan zańnamalyq bazasyn jetildirý men zańnama baǵdarlamalaryna emdik sý men aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly túsinikti engizýdi tekke surap júrgen joq.
Qazaqstanda emdik-ashanalyq sýlar «Borjomı», «Nabeglavı», «Essentýkı» sııaqty ımporttyq markalarymen belgili. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Saryaǵash» kýrortty aýmaǵynan birneshe óndirýshiler otandyq emdik sýlarynyń birqatar serııasyn shyǵarady. Al Soltústik Qazaqstannyń qoryqtyq ólkesinde jer asty qoınaýynyń tabıǵı mıneraldy sýlar alynatyn aýmaǵynan «Kulager» emdik-ashanalyq sýy óndiriledi. О́zimizde shyǵyp jatqan bul sýlardyń quramynda emdik qasıet belsendi ıod bar. Biraq bulardyń paıdasy kóp bolsa da, jarnamasy jetispeıdi.
Sol sııaqty aýyz sýlardyń qaýipsizdigi, quramy, qasıetteri jáne sapa suraqtary boıynsha ulttyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn quratyn ýaqyt keldi, deıdi ǵalymdar.
Mektep aldy jáne orta bilim berý oryndarynda salamatty ómir saltyn qalyptastyrý baǵdarlamalary boıynsha sapaly aýyz sýyna tıisti nazar aýdarý, buqaralyq aqparat quraldarynda qutylanǵan sýlardyń sapasy, onyń qaınar kózderi, óndirisi, quramy men qasıetteri týraly qoljetimdi aqparattardyń durys bolýy da óte mańyzdy. Sebebi adamǵa eń kerek, eń ótimdi taýardyń biri aýyz sý bolyp turǵanda, tutynýshy úshin talas júre beredi. Sórelerde «móldirep», aılap-jyldap siresken sýlardyń neni jasyryp turǵanyn qarapaıym halyq qaıdan biledi?
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
