Ár kúngi jumysyn kórik úıdiń, ustalyqtyń piri Dáýit paıǵambarǵa syıynyp bastaý – usta-zergerlerdiń jańylmas daǵdysy. Shynynda da kórik turǵan úıdiń qasıettiligin halyq baǵzydan bilgen. Bul otty qasterleıtin shamandyqtyń ǵana qaldyǵy emes. Kórshi orys halqynda jyn qaǵyp, esi aýysyp aýyrǵan adamdy kórik úıge túnetkizip emdeıtin dástúr bar eken. Mundaı salt, ıaǵnı ustalyqty erekshe qadirleý, onyń atadan balaǵa mıras bolar erekshe óner ekenine sený bizde de bar.
– Ákem Rahımnyń aǵasy Nurtaı ustalyq qurǵan ónerli adam bolǵan eken, – deıdi Tókeń, – Múmkin bul kásip bizge sol kisiden kelip daryǵan bolar...
Tókeń osy áńgimesin óz sózine ózi senbeıtindeı qalypta, birtúrli qyzyq aıtady. Dástúrli, arqaly tiri ustany ózi kórip, tikeleı tálim almaǵasyn ba eken?! Zergerliktiń, metalmen jumys isteýdiń álippesin sonaý alys Ýkraına jerinde úırengeni de qyzyq. Biraq, Jumataı aqyn aıtpaqshy, «Qasoqqa ákelip beredi balyq pen sýyn, Ile ózeni Qytaıda bastalǵanymen...». Qudaı bergen qasıet pen ónerin sheber báribir óz jurtyna tartý etti.
Jastaıynan qylqalam ustap, sýret salýǵa qumar bolǵan Tókeń de mektepten soń ızostýdııada oqyp, bolashaǵyn kórkemónerge arnaýǵa bel býǵan edi. Biraq Almaty kórkemsýret ýchılıshesiniń qabyldaý emtıhanyn «beske» tapsyrǵan muny jáne eki jigitti oqý ornynyń dırektory Aqyrap Jubanov shaqyryp alyp: «1975 jyly halyqtyń ulttyq qolónerin damytý jóninde partııanyń qaýlysy shyqty. Qazaqstanda metaldy kórkemdep óńdeýdiń qyr-syryn úıretetin bilim oshaǵy ázirge joq. Sondyqtan senderdi Batys Ýkraınanyń Kosov qolóner tehnıkýmyna jibermekpiz. Qarsy bolmańdar, balalar, bul ultymyz úshin kerek!».
Shet jerde bes jyl júrip oqyǵanda Tókeń osy ónerdiń álippesine, shıkizatpen jáne qural-jabdyqpen qalaı jumys isteýge mashyqtanǵan shyǵar. Biraq ustalyq, zergerlik atty óner álemine aparar jol óz halqynyń san ǵasyrlyq tarıhy, salt-dástúri men shejiresi arqyly ótedi eken. Sony sezgesin halyq aýyz ádebıetine, eski áńgimelerge, baǵzy tarıhqa ańsary aýdy. Jyr jattady, ertegi oqydy. Qarttardyń aýzyn baqty. Kónergen sózderdiń «shańyn» súrtti. Myń jyl burynǵy «áriptesiniń» qolynan shyqqan, arheologtar qazyp alǵan buıymnyń ǵajaıybyna tańdaı qaqty. Tipti solarmen ishteı jarysqa tústi me eken?!
Qazir Tókeń asyl tas, injý-marjannyń qazaqsha ataýyn kez kelgen tilshi, ádebıetshiden artyq biledi. Al zergerlik buıymdardyń ishinde, mysaly, «qudaǵı júziktiń» qandaı jaǵdaıda, kimge, qalaı syılanatyny da búginde kóp adamǵa beımaǵlum ekeni ras qoı.
– «Qudaǵı júzik» eki saýsaqqa kıiledi, biraq «kózi», ıaǵnı beti bireý ǵana. Bul eki úıdiń balasynyń birigip, bir shańyraq kótergenin tuspaldap ta tur. Ol túrli asyl taspen, kóbine qyzyl aqyqpen kómkeriledi. Al osy júzikti qyzdyń sheshesi kelinin óz balasyndaı kórip qadirlegen, elge syıly qudaǵaıyna, el anasyna syılaıtyn bolǵan. Mundaı qudaǵaılar biren-saran bolsa da qazir de bar eken. Muny maǵan osy júzikti jasaýǵa tapsyrys bergen jandardyń áńgimesinen baıqadym, – deıdi Tókeń.
– Qazir tehnologııa ábden jetildi. Kompıýter bárine aralasty. «Solaqaıdyń» búrgeni taǵalaǵany qazir oıynshyq sekildi. Búginde bir tal shashtyń kóldeneń qımasyna kúrdeli sıkldy sýret salý túk emes. Biraq baǵzy zamannyń sheberleri qaldyrǵan stılızasııa áli kúnge tańdaı qaqtyrady. Ne degen óner, netken eńbek! Olardyń naqyshy bólek. Eger qazirgi tehnologııa, jetilgen qural-jabdyq olardyń qolyna tıse ne bolar edi?! Saq-sarmat qorǵandarynan arheologtar tapqan buıymdardaǵy jan-janýar beınelerine qaraımyn da basymdy shaıqaımyn...
Jan-janýar demekshi, tórt túlik mal men haıýanat beınesi Uly Dalany mekendegen barlyq qolónershiniń ortaq taqyryby bolypty. Qazaq balasy odan qalaı qalsyn?! Sarmanbekovtiń qııalynan týǵan sońǵy jumystyń biri – «Tuıaq» dep atalady.
Tuıaq – maldyń sımvoly. Biraq bul jylqynyń tuıaǵy emes. Qambar atanyń qatty tuıaǵy agressııanyń, batyrlyqtyń, kúshtiń belgisi sııaq-
ty ǵoı. Sondyqtan bul beıbit, jaıbaraqat, baqýatty eldiń belgisindeı asha tuıaq. Qoı men eshkiniń, ıakı Zeńgi babanyń ókili. Tókeńniń armany – osy tuıaq beınesi qalanyń kórneki jerine ornatylsa. Bizge qazaqy mentalıtetti kórsetetin, ymbaldyq-ısharalyq mánge ıe eskertkishter jetispeıdi...
– Kóktemniń keremet merekesi kelip qaldy. Arýlarǵa arnalǵan tapsyrystardan qolyńyz tımeı jatqan bolar, Tólepbergen aǵa! – deımin altyn-kúmisten túıin túıip, qamshy órip júrgen zergerge.
– Tapsyrys keıde kóp, keıde joq qoı. О́z basym taza shyǵarmashylyq adamy bolǵan soń ba, keıde bir istiń sońyna túsip alyp, «tapsyrys bolmasa eken» dep tilep júretin kezim kóp, deıdi aǵamyz aǵynan jarylyp.
О́mirde ne bolmaıdy? О́nerdi jalǵastyrýshy tabylmaı, ıesiz qalǵan kórik úıler de kóp. Belgili usta dúnıeden ótkesin de odan qalǵan kórik keıde kúrildep dybys shyǵaryp, balǵanyń soqqysy, tóstiń shyńyly estilgeni jaıly ańyzdar jıi aıtylady ǵoı. Biraq bizdiń keıipkerimiz ondaı qaýipten aýlaq. Tókeń qazir alpystyń asqarynda. Qasynda qaýmalap shákirtteri júr. Birneshe jyldan beri ózi baýlyp, zergerliktiń qyr-syryn úıretip júrgen shákirtteri Qýanysh Zaınýshev pen óz uly Samat Sarmanbekov jaqynda Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi atandy. Endeshe kórik úı ıesiz qalmaıdy.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL
