Qazaqstan men Indonezııanyń arasynda erekshe atap ótýge turarlyq jeti uqsastyq bar. Birinshi uqsastyq, eki el de kóp ultty. Qazaqstanda negizgi ult – qazaq ultynan bólek 130-ǵa jýyq ózge ult ókilderi turatyn bolsa, Indonezııada 300-den astam etnostyq toptar, sonyń ishinde ıavandyqtar, sýndylar, madýrlyqtar, malaılyqtar, qytaılar (shamamen 5 mln adam), Iemennen jáne Úndistannan kelgen adamdar beıbitqatar ómir súrýde.
Ekinshisi – kóp dindi. Halyqtyń 85 paıyzy ıslam dinin (sýnnıt baǵytyn), 8,7 paıyzy – hrıstıan dininiń ár túrli baǵyttaryn, 1,8 paıyzy – ındýızm, qalǵandary – býddızm, konfýsıanızm jáne anımızm dinderin ustanady.
Úshinshisi – kóp tildi. Halqynyń sany jaǵynan álemdegi 4-shi oryndy ıelenetin, ıaǵnı 260 mln-nan astam adam ómir súretin Indonezııada halyq 700-den astam tilderde sóıleıdi, alaıda negizinen barshasy memlekettik til ındonezııa (bahasa) tilinde sóılesedi, is qaǵazdaryn júrgizedi.
Tórtinshi – sol kópdindiligine qaramastan, ekeýi de musylman elderi qataryna jatady. Indonezııa dúnıe júzindegi eń kóp musylman halqy bar memleket.
Besinshi – eki el de jerasty kenine baı. Ulttyq damý josparynyń basty baǵyttarynyń biri – munaı shyǵarý kólemin arttyrý. Barlanǵan munaı qory 3,7 mlrd barreldi shamalaıdy. Búginde Indonezııa aýmaǵynda jalpy qýaty 1,1 mln barrel munaıdy óńdeı alatyn 6-8 munaı óńdeıtin zaýyt jumys isteýde. Indonezııa munaıy men munaı ónimderin Qytaı, Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Japonııa, AQSh, Sıngapýr, Aýstralııa, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Taıvan elderine satady.
Altynshy – ekeýi de damyǵan memleketter qataryna enýge arnalǵan strategııalyq jospar qurǵan jáne sol jospardy birtindep júzege asyryp, qaryshtap damyp kele jatqan memleketter. Bul oraıda, Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan aldyna álemniń eń damyǵan otyz eliniń qataryna ený mindetin qoıdy. О́z kezeginde Indonezııa ekonomıka aıasyn ulǵaıtý jáne jedel damytý jónindegi bas josparyn qabyldady. Bul el 2025 jylǵa qaraı álemdegi ekonomıkasy iri on eldiń qataryna kirýdi kózdeıdi. Osylaısha, eki el ózara tıimdi yntymaqtastyq aıasyn keńeıtýge jáne tereńdetýge múddeli», – degen bolatyn.
Jetinshi – jáne eń bastysy, eki el de ultaralyq, dinaralyq yntymaqqa erekshe kóńil bóledi, ulystary aırandaı uıyp ómir keship jatqan beıbit elder qatarynan sanalady. Bul eki eldiń arasyn ekonomıkalyq múddeden bólek, álemdik dinder arasyndaǵy yntymaq pen beıbitshilik máselesindegi úndestik etene ete túsedi.
Onyń syrtynda, Indonezııa Qazaqstan úshin úlken naryq. Dinı tózimdilikke úndeýde jáne terrorızmmen kúreste senimdi seriktes. Mine, osy jeti uqsastyq pen múddelestik taǵy bir úlken, joǵary deńgeıdegi kezdesýge jol ashty. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev 13 naýryzda Indonezııanyń Prezıdenti Djoko Vıdodomen kezdesti.
Aldymen Joǵarǵy palata Tóraǵasy Indonezııa basshysyna Elbasynyń bıylǵy qazan aıynda Qazaqstanǵa memlekettik saparmen kelýge jáne Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VI sezine qatysýǵa shaqyrýyn jetkizdi.
Q.Toqaev Prezıdent Djoko Vıdodomen áńgime barysynda Astanadaǵy dinaralyq forým din kóshbasshylarymen qatar álemdik deńgeıdegi saıasatkerler de bir ústel basynda bas qosatyn únqatysý alańy retinde moıyndalǵanyn aıtty. «Sezd jumysyna BUU Bas hatshysy, kóptegen memleketterdiń basshylary, halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri qatysty. Sezdiń dinder men mádenıetterdiń arasyndaǵy jalpyǵa birdeı únqatysýyn ilgeriletýge qosqan úlesi BUU Bas Assambleıasynyń qararlarynda atap ótildi», – degen Senat Tóraǵasy, – «Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy jetekshi elderdiń biri – Indonezııamen jan-jaqty ári ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa Qazaqstan erekshe mańyz beredi. Keıingi jyldarda ekijaqty qatynastardyń barlyq baǵyttary boıynsha, atap aıtqanda, saýda-ekonomıkalyq, aımaqaralyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne parlamentaralyq ózara is-qımyl salalarynda oń ózgerister kórinis taýyp otyr», – dedi.
Islamdyq qarjylandyrý salasyndaǵy Indonezııanyń mol tájirıbesin eskere otyryp, Qazaqstan tarapy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy aıasynda Indonezııa qarjy ınstıtýttaryn jumysqa tartýǵa yqylas bildirip otyr. Memleket basshysy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri retinde ıslam qarjylandyrýyn ataǵan bolatyn.
Senat basshysy Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske Indonezııa óziniń qatysý deńgeıin kóteretinine úmittenetinin jetkizdi.
Djoko Vıdodo óz kezeginde Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qazaqstanǵa shaqyrýyna oraı alǵys aıtty jáne saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ekijaqty baılanystardy ulǵaıtý maqsatynda barlyq sharalardy qabyldaý jónindegi nıetin bildirdi. Senat Tóraǵasy Indonezııaǵa sapary barysynda budan da basqa birqatar ekijaqty kezdesýler ótkizdi.
Q.Toqaevtyń Indonezııa Halyq ókilderi keńesiniń Tóraǵasy Bambang Sýsatıomen kezdesýi óte áserli ótti. Árıne atalýlary basqa bolǵanymen zań shyǵarýshy áriptester bolǵan soń parlamentaralyq baılanystardy tereńdetý máseleleri áńgime ózegine aınaldy. Kezdesýge qatysýshylar Qazaqstan men Indonezııanyń ózara yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýda parlamentaralyq quramnyń mańyzdy rólin atap ótti. Q.Toqaev eki eldiń zań shyǵarý organdarynda qyzmet etetin depýtattyq dostyq toptarynyń jumysyn óristetýge shaqyrdy. О́z kezeginde Bambang Sýsatıo Q.Toqaevty bıyl qyrkúıekte ótetin konferensııaǵa shaqyrdy.
Jalpy, bul elde Qazaqstanmen saýda-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı, aýyl sharýashylyǵy, basqa da kóptegen salalar boıynsha tıimdi áriptestik baılanys ornatýǵa degen yqylas basym. Jýrnalıster qaýymy da bizdiń el týraly kóbirek bilgisi keledi. Osyǵan oraı, Indonezııa Halyq ókilderi keńesiniń Tóraǵasy Bambang Sýsatıomen kezdesýinen soń Q.Toqaev kelissóz qorytyndysy boıynsha baspasóz ókilderiniń aldynda sóz sóıledi.
«Indonezııa Halyq ókilderi keńesiniń Tóraǵasy Bambango Sýsatıomen iskerlik jáne dostyq turǵysyndaǵy kelissózderde Qazaqstan men Indonezııa yntymaqtastyǵynyń aýqymdy ári mańyzdy salalary boıynsha egjeı-tegjeıli áńgime boldy. Biz kelissózder barysynda ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy parlamentaralyq únqatysýdyń róline erekshe nazar aýdardyq», – dedi Tóraǵa.
Indonezııa Prezıdenti Djoko Vıdodoǵa Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezine qatysýǵa shaqyrýyn tabys etkenin aıtqan Senat Tóraǵasy bul forým jer júzindegi eń iri barlyq dinı qaýymdastyqtardyń ókilderin biriktiretin aýqymdy únqatysý alańy bolyp tabylatynyn, dástúr boıynsha ondaǵy pikirsaıystarǵa álemdegi yqpaldy saıasatkerler qatysyp kele jatqanyn, olardyń ishinde BUU Bas hatshysy, Iordanııa Koroli, Fınlıandııa Prezıdenti jáne basqa da tanymal tulǵalar bolǵanyn jetkizdi. «Biz álemdegi musylman halqy kóp elderdiń biri – Indonezııa basshysynyń sezge qatysýy onyń jumysyna jańa serpin beredi dep oılaımyz», – dep atap ótti Tóraǵa.
Qazaqstan Senatynyń Tóraǵasy men Indonezııa Halyq keńesshileri kongresiniń Tóraǵasy Zýlkıflı Hasanmen áńgimeniń taqyryby parlamentaralyq baılanystardy nyǵaıtýdyń keleshegi týraly boldy. Q.Toqaev Qazaqstannyń saıası júıesiniń erekshelikteri týraly habardar etip, Parlament Joǵarǵy palatasynyń konstıtýsııalyq ókilettikteri jaıynda áńgimelep berdi.
Bir qyzyǵy, Halyq keńesshileri kongresiniń músheleri Tóraǵasy Zýlkıflı Hasannnan bastap kezdesýge, galstýksyz, ózderiniń ulttyq kıimi – batı kóılegin kıip kelipti. «Biz muny asa syıly qonaqtarǵa qurmet kórsetkimiz kelgende kıemiz», dedi Tóraǵa. Sondaı-aq áńgime barysynda Zýlkıflı Hasan «Sizder Qytaı men Reseı sııaqty alyp eldermen shekaralasasyzdar. Jerlerińiz úlken, ózderińiz tym az ekensizder, shekarany qalaı saqtaısyzdar?», dep tańdana surady. Bul 260 mıllıonnyń 18 mıllıonǵa qoıǵan suraǵy. Bul suraqqa Qasym-Jomart Toqaev: «Álemniń kemel oıly saıasatshylary qatarynan sanalatyn Qazaqstan Prezıdenti Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq shekarany shegendeýge erekshe kúsh salǵan bolatyn. Sóıtip kórshi memlekettermen qajetti qujattar qunttalyp, kelisimder túzildi, zańdastyryldy. Biz neni bolsa da kórshilerimizben iskerlik, áriptestik jaǵdaıda, zań aıasynda, beıbit jolmen sheshemiz. Kórshini tańdaý múmkin emes. Al onymen tatý ómir súrý – mindet», dep jaýap berdi.
Eki eldiń belsendi ekonomıkalyq baılanystar ornatýyna logıstıka, kólik máselesiniń kedergi bolyp otyrǵany belgili. Sol másele Senat Tóraǵasynyń Indonezııa Vıse-prezıdenti Iýsýf Kallamen kezdesýinde taǵy kóterildi. Q.Toqaev iske qosylatyn jańa kólik-logıstıka baǵdarlarynyń keleshegine, birinshi kezekte Qazaqstannyń «Nurly jol» baǵdarlamasy men QHR-dyń «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» bastamasynyń ushtasý josparyna baılanysty jańa múmkindikterge toqtaldy. Atap aıtqanda, «Qazaqstan – Lıanıýngan porty (QHR) – Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy teńiz porttary» kólik dáliziniń múmkindikteri saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn tereńdetýge yqpal etetin bolady.
Aıtpaqshy, Qazaqstan men Indonezııa arasynda taǵy bir uqsastyq bar. Ol eki elde de aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń basty salasy bolyp tabylatyndyǵy. Eger Indonezııa halqynyń sany 260 mıllıon ekenin eskersek, ekonomıkalyq baılanystar kúsheıe túsip, júk tasymaly, transport, logıstıka máselesi óz deńgeıinde sheshilse, qazaqstandyq aýylsharýashylyq ónimin óndirýshilerge 17 myń araldan turatyn alyp el úlken naryq ekeni anyq.
Ádilbek QABA,
jýrnalıst
