Ataqty músinshi Hakimjan Naýryzbaev jasaǵan músinde aqyn basyna taqııa kıip, sol qolyna kitabyn ustap, shapanyn jelbegeı jamylyp órleı júrip keledi. Tas tulǵadan aqyndyǵy da, danalyǵy da tolysqan oıshyl Abaıdy kóremiz. Bitýge jaqyndaǵan músindi sheberhanada kórgen Muhtar Áýezovtiń eskertpelerimen ony músinshiniń qaıta jóndegeni belgili. Qalaı degenmen músinshi halqynyń kóńilindegi hakim, kemeńger Abaıdy beınelep bergeni aıan. Munan keıin Abaıdyń eskertkishi, músini Qazaqstannyń qalalarynda, eldi mekenderinde ornatyldy. Astanada, Semeıde, Qaraǵandyda, О́skemende aqynnyń bıik eskertkishteri bar. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Abaı eskertkishteri shetelderde de ornatyla bastady. Qazir Máskeý men Tashkentte eskertkishteri, Býdapesht, Beıjiń, Tegeran qalalarynda músinderi tur.
Hakimniń elimiz qalalaryndaǵy eskertkishteri negizinen onyń turyp turǵan, tutas tulǵasyn beredi. Jasyratyny joq, olar Abaıdyń Hakimjan Naýryzbaev músindegen beınesine arqandalǵandaı, alys ketpeıtin sekildi. Basynda taqııasy, ústinde keń shapany, shoqsha saqaly bar eskertkishtiń barlyǵyn Abaı dep elestetemiz. Al aqynnyń shetelderde ornatylǵan eskertkishteri men músinderin jasaǵan keıingi tolqyn músinshiler dana aqynnyń beınesin berýde óz qııalyna erik bergendeı. Tipti qytaıdyń músinshisi Iýan Sıkýn beınelegen Abaı músini búkil álem oıdan salǵan sýretterden qabyldaıtyn Konfýsııdi elestete me, qalaı?..
Bizdiń maqsatymyz, Abaı eskertkishterin túgendeý emes, aqynnyń erekshe músini týraly aıtyp berý edi. Búginde Qostanaı oblysynyń Taran aýdany ortalyǵynda aqynnyń eskertkishi tur. 1962 jyly osy aýdandaǵy «Abaı» keńsharynyń ortalyǵyna ornatylǵan eken. 90-shy jyldary sharýashylyq taraıdy, Abaı eldi mekeninen eshkim qalmaı údere kóshedi. Sol kezde jurtta qalǵan eskertkishti aýdan basshylary ákelip, Taran aýdanynyń ortalyǵyna, ákimdik ǵımaratynyń aldyna qaıta ornatypty. Avtorlary erli-zaıypty Mýza men Leonıd Beloýsovtar qazir bul dúnıede joq. Oblystyq tarıhı jáne ólketaný mýzeıine tapsyrǵan olardyń jeke arhıvindegi músinniń sheberhanada daıyn bolǵan kezinde túsirgen sýreti eriksiz nazar aýdartady. Basynda taqııa, ústinde tik jaǵa kóılek, ıyǵyna jaǵaly kıim jamylǵan, aıaǵyna mási kıgen, tizesine kitabyn qoıyp, maldas quryp, qalyń oıda otyrǵan aqyn tiliniń ushyna: «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym...» degen joldar oralǵandaı áser beredi. Tómen qarap otyrǵan músinnen kórermen hakim, fılosof Abaıdy jazbaı tanıdy.
– Ákem Leonıd Prokopevıch: «Abaıdyń músinine ónertanýshylar «uly fılosoftyń búkil qudiretin ashyp kórsetken shyǵarma» degen baǵa bergen edi» dep aıtyp otyratyn edi, – deıdi qyzy Natalıa Leonıdovna.
Endi músinniń avtorlary týraly birer sóz. Mýza Aleksandrovna men Leonıd Prokopevıch Reseıdiń Soltústik Ýral jaǵynda týyp-ósken. Lenıngradtaǵy V.Mýhına atyndaǵy joǵary kórkem-ónerkásiptik ýchılıshesin 1958 jyly bitirgennen keıin, joldamamen eki jas qol ustasyp Qostanaıǵa keledi. 1979 jyly Mýza Aleksandrovna qaıtys bolǵanǵa deıin ekeýi kóptegen jumys jasaıdy. Sonyń ishinde Abaıdyń, Ybyraıdyń, Amangeldiniń, Sultan Baımaǵambetovtiń, soǵys soldatynyń músinderi de bar. Olardyń jasaǵan músinderi oblystyń aýdandary men eldi mekenderine ornatylady. Bir qyzyǵy, sol eskertkishter osy kúnge deıin tursa da, olardyń avtorlary umytyla bastapty. Mysaly, Abaıdyń da, Torǵaı kentinde turǵan Ybyraıdyń da eskertkishterin kim jasaǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi, tipti belgisiz bolyp kelgen, tek mýzeıde, Beloýsovtardyń qyzynyń qolynda qalǵan materıaldardan anyqtaldy. Mýza Aleksandrovna KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi bolady. Leonıd Prokopevıch 2014 jyly 86 jasynda baqılyq boldy.
Halqymyzdyń qos rýhanı báıteregi Abaı men Ybyraıdyń tulǵasyn qazaqsha oılap, jasaǵan Beloýsovtardyń eńbegi qazir de tańǵaldyrady. «Biz músinderdi jasaǵanda batyrdyń da, aqynnyń da bet júzinen oı izdep, kóp kidiretin edik» deıdi eken Leonıd Prokopevıch qyzy Natalıaǵa. Abaı eskert-
kishine qaraǵan jan músinshiniń bul sózine ılanary haq.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
