Ybyraı Altynsarınniń «Orynbor vedomostvosy qazaqtarynyń quda túsý, qyz uzatý jáne toı jasaý dástúrleriniń ocherki» deıtin eńbegindegi (1879): «Bir qazaqtyń bes uly bolypty. Olardyń aty: Kól, Qamys, Qasqyr, Qoı jáne Pyshaq eken. Bir kúni kelini sýǵa barsa, kóldiń ar jaǵynda, qamystyń ber jaǵynda qasqyr qoıdy jep jatyr eken. Sonda kelini aýylǵa júgirip kelip:
«Sarqyramanyń ar jaǵynda, syldyramanyń ber jaǵynda mańyramany ulyma jep jatyr, tezirek janyǵysh pen keskishti jetkizińder» deıtin támsil el ishinde máshhúrligimen aıan. Bul – jumbaqtap, ısharattap, naqty jaıttardy uqsastyqqa ıe qubylystarmen salystyryp sóıletýdiń taza klassıkalyq úlgisi, qazaq halqynyń sóıleý, oılaý mádenıeti tarıhyndaǵy astarlap aıtatyn ǵıbratty qaǵıdaty.
Áz Jánibek han ańshylyqpen júrgende elsizde bir kúrkege kez bolady. Han kúrkege basyn suqsa, altyn taraqpen buıra shashyn tarap bir qyz otyr eken. Qyz:
– Apyr-aı, bir aýyz sózge kelmeı jetip keldińiz-aý, soǵan qapalanyp qaldym-aý! – dep, ornynan ushyp túregeledi.
Han:
– Atańyz qaıda? – dep suraıdy. Qyz: Alty aıaqtymen ańǵa ketti, – deıdi. Han: – Anańyz qaıda? – deıdi. Qyz: – Segiz aıaqtymen dámge ketti, – deıdi de: – О́zińiz kim boldyńyz? – dep suraıdy. Han: – Men Áz Jánibek han bolamyn, – deıdi.
Ekeýara áńgimeni Áz Jánibek han úıine oralyp, bılerine aıtady. О́zi de, onyń bıleri de qyzdyń bul sózin jyǵa túsinbeıdi. Han bul sózdiń sheshýin jas jigit Jırensheden suraıdy. Jırenshe:
«Qyzdyń ákesi bir qus, bir tazy ertip ańǵa ketken eken. Sheshesi býaz ingen minip tuzǵa ketken eken» depti. Han qyzyǵyp, qyzǵa jaýshy jiberedi. Ákesi qyzyn hanǵa bermek bolady. Qyz ákesine:
– Berińiz, tek qalyń malymdy ózim suraımyn. Meniń qalyń malyma on bes laq teke, jıyrma bes qoshqar, otyz bes buqa, qyryq bes aıǵyr, elý bes býra, alpys aq bas atan bersin! – deıdi. Jaýshy qyzdyń osy sózderin aıtyp qaıtyp keledi. Han sóz astaryn túsinbeı, suraǵandaryn ázirletip jatady. Bul habardy ile-shala estip, hanǵa Jırenshe:
– Qyzdyń sózi syr men qupııaǵa toly. Onyń maǵynasy: on bes – laq tekedeı ediń, jıyrma bes – qoıdy ıirgen qoshqardaı ediń, otyz bes – ókiretin buqadaı ediń, qyryq bes – azynaıtyn aıǵyrdaı ediń, elý bes – kúrkiregen býradaı ediń, alpys – atan boldyń degeni, – depti. Han raıynan qaıtyp, Jırenshege bir tulyp altyn aparyp beripti desedi kári qulaq qarttar.
Otynshy bı jaqsy-jaısańdardyń basy qosylǵan jerde, olardyń aqyl, parasat, oıshyldyq, tapqyrlyq deńgeıin synaý úshin:
Qandaı taýda kıik joq?
Qandaı aǵashta japyraq joq?
Qandaı sýda balyq joq?
Qandaı otta tútin joq?
Qandaı adamda esim joq?
Qandaı malda ıe joq?
Qandaı sıyrda buzaý joq?
Qandaı qalada adam bolmaıdy?
Qandaı nárse joǵary júredi?
Qandaı nárse tómen júredi?
Qandaı nárse baýyrymen júredi? – dep, on suraq qoıyp tereń oıǵa shomdyrǵan eken.
Sonda tapqyrlyq, sheshendik ónerimen ańyzǵa aınalǵan Qaıraqbaı:
Qońyraýly taýda kıik joq.
Qý aǵashta japyraq joq.
Qudyq sýynda balyq joq.
Saıtan otynda tútin joq.
Zalym adamda dos joq.
Ishtegi botada esim joq.
Dala malynda (ańdarda) ıe joq.
Erkek sıyrda buzaý joq.
Buzylǵan qalada adam joq.
Tútin joǵary órleıdi,
Sý tómen aǵady.
Jylan baýyrymen júredi, – dep, jumbaǵyn sheshipti. (Sánik Zeınolla. Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Almaty, 2017. T.6. 149-150 better).
Daraboz dilmardyń dana keýdesinen syńǵyrlap tógilgen dúrlerden onyń tutas tulǵasy, adamgershilik, biliktilik bolmysy, ishki mádenıeti, rýhy, psıhologııasy, minez-qulyq sıpaty aqyl, oı qýaty, shynaıylyǵy, ádildigi, tájirıbesi aıqyn tanylady. Jáne de áleýmet aldynda aıtylǵan tolǵamy tereń, talǵampazdyqpen, maqsatkerlikpen, synshyldyqpen, ári sheber kestelengen aıbarly, zatty, kúıli sózdiń kúshi eselene, kórkeıe túsedi. Bul mezette aqyly tereń sheshenniń aıqyn daýys máneri de asa áserli bolmaq. Sóıleý mádenıetinde oı men sózdiń danalyq, izgilik, kórkemdik qyrlary joıqyn áserge bólenip, ómirsheń, jasampaz qubylysqa aınalady.
Aryń taza, aqylyń bolsyn,
Sóziń altyn, asylyń bolsyn!
Bıikke qulash sermeseń,
Muratqa jetesiń.
El taǵdyryn oılasań,
Rahatqa jetesiń – dep, Baıqotan bıdiń Shalǵynbaı tórege aıtqanynda uly bılerdiń bıik ustanymy dáıektelgen.
Aýzy dýaly sheshen-bıler oı men til báseke-jarysynda jumbaqtap sóıleýdi tapqyrlyq pen izgilikti qarym-qatynas quralyna aınaldyrdy. Jumbaqtap sóıleý qazaq sheshendiginiń, sóz óneriniń asyl qazynasy, abzal qyry bolyp qala bermek.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
