Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
– Gúlshat Saparalyqyzy, qazirgi tańda kesar tiligi qalypty otaǵa aınalǵany sonshalyq, eshkim oǵan eleńdemeıtin de boldy. Statıstıkaǵa súıensek, júkti áıelderdiń 15-25 paıyzy sábıin kesar tiligi arqyly dúnıege ákeledi eken. Mundaı hırýrgııalyq ádis – áıeldiń qalaýy ma, álde dárigerlerdiń sheshimi me?
– Kesar tiligi dep qursaq qýysy men jatyrdy kesý arqyly náreste men onyń joldasyn alyp shyǵýdy aıtady. Bul – hırýrgııalyq jolmen jasalatyn ádis. Kez kelgen otanyń asqynýlary bolatyny sekildi, kesar tiliginiń de ózindik zııandy jaqtary bar. Sondyqtan bizdiń elde jatyrdy tilý arqyly bosandyrý – eshqashan áıeldiń qalaýymen jasalmaıdy. Ol úshin qatań túrde medısınalyq kórsetkishter bolýy kerek. Aıtalyq, tolǵaq kezinde jatyrdyń moıny ashylmaı, ana men balanyń ómirine qaýip tónse nemese áıeldiń densaýlyq jaǵdaıy tabıǵı jolmen bosanýdy kótermese, osy ádis qoldanylýy múmkin. Ári ota jasaýdy bir ǵana dáriger sheshpeıdi. Arnaıy konsılıým qurylyp, birneshe dárigerdiń qorytyndysymen ǵana másele anyqtalady.
Kesar tiligi josparly jáne shuǵyl túrde jasalatyn dep ekige bólinedi. Eger júkti áıeldiń alǵashqy eki balasy kesar tiligimen alynǵan bolsa, onda odan keıingi sábıleri de osy jolmen dúnıege keledi. Ondaı jaǵdaıda júkti áıeldiń aıy-kúni taıaǵanda ota jasalatyn kún aldyn-ala belgilenip, ol operasııadan birneshe kún buryn aýrýhanaǵa kelip jatady. Bul – josparly kesar tiligi. Al tolǵaq kezinde ananyń densaýlyǵynda ártúrli asqynýlar paıda bolsa, ıaǵnı qan qysymy kóterilip, búırek, baýyr qyzmetterinde qalyptan tys ózgerister paıda bolsa nemese tolǵaq kezinde balanyń júrek soǵysy nasharlaı bastasa, qaǵanaq sýynyń túsi ózgerse, onda ekeýiniń ómirin saqtap qalý úshin, amal joq, kesar tiligine júginýge týra keledi. Bul – kesar tiliginiń shuǵyl túri.
– Kesar tiligimen bosanatyn áıelderdiń qatary sońǵy kezderi kóbeıip ketýine ne sebep?
– Kesar tiligin jasaýdyń basty sebepteriniń biri – ishtegi uryqtyń shamadan tys úlken bolýy. Sońǵy kezderi salmaǵy úlken balalar jıi dúnıege kelip jatyr. Eger sharananyń salmaǵy 4 kılodan assa, ol iri uryq bolyp sanalady, 5 kılodan keıin gıgant uryq bolyp esepteledi. Qarańyz endi, 3 kılo salmaqtaǵy balany bosaný ońaı ma, álde 4 kılo balanyń týýy jeńil me? Álbette, ishtegi sábıdiń salmaǵy shamadan tys úlken bolsa, onda kesar tiligimen bosandyryp alamyz. О́ıtkeni iri salmaqty balalar kóbeıgenimen, áıeldiń jambas súıeginiń keńdigi men dene bitimi burynǵy qalpy. Tym iri balany kez kelgen áıel tabıǵı jolmen dúnıege ákele almaıdy. Sondyqtan mundaǵy jalǵyz jol – kesar tiligi.
– Sonda uryqtyń irilenip ketýi tuqym qýalaı ma, álde júkti áıeldiń qımyl-qozǵalysyna baılanysty ma?
– Onyń sebebin eshkim tap basyp aıta almaıdy. Qazir kúndelikti tutynyp júrgen taǵamdarymyzdyń da quramy ózgerdi. Onyń ishinde qospalar kóp. Bul da bir sebep bolýy múmkin. Ekinshiden, búgingi zaman áıeliniń qımyl-qozǵalysy kúrt tómendep ketti. Qımyly az áıeldiń ishtegi balasy shamadan tys ósip ketýi múmkin. Sondyqtan júkti áıeldiń densaýlyǵyn baqylaýshy dárigerdiń arnaıy nusqamasy bolmasa, áıel adam ózin jaqsy sezinse, balanyń túsý qaýpi bolmasa, onda aıaǵy aýyr áıel neǵurlym qozǵalysta júrgeni durys.
– Jurtshylyqtyń arasynda «dárigerler keı jaǵdaıda ústeme aqy alý úshin júkti áıelderdi kesar tiligimen bosandyryp alady» degen de pikir bar...
– Kesar tiligin jasaǵanymyz úshin bizdiń jalaqymyzǵa eshqandaı da ústemaqy qosylmaıdy. Qansha ota jasasaq ta ózimizge bekitilip berilgen aılyǵymyzdan artyq aqsha almaımyz. Ári kesar tiligi kez kelgen jaǵdaıda jasala bermeıtinin joǵaryda aıttym. Bul úshin arnaıy medısınalyq kórsetkishter bolýy kerek. Bizdiń jumysymyzdy da qadaǵalap otyratyn basshylarymyz, arnaıy mekemeler bar. Dárigerler arnaıy bekitilgen hattamadan asyp eshteńe de jasaı almaıdy. Onyń syrtynda dárigerler de – adam. Biz de Alladan qorqamyz. Keıde qatty qınalyp jatqan áıelge «aldymen Alladan tileńiz, al biz sizdi jáne sábıińizdi aman alyp qalý úshin qolymyzdan kelgenin jasaımyz» dep aıtatynymyz bar. О́ıtkeni ólim men ómirdiń arasynda arpalysyp jatqan júkti áıel men qurtaqandaı sábıdiń ómirin saqtap qalý úshin aq ter, kók ter bolyp, jantalasatyn sátterimiz jıi kezdesedi. Ondaı kezde aqshany oılamaq túgili, ózińdi de umytyp ketetin kezder az bolmaıdy...
– Kesar tiliginen keıin tabıǵı jolmen bosaný múmkindigi bar ma?
– Árıne. Eger áıel adam alǵash ret kesar tiligin jasatsa, odan keıin araǵa kemi 1,5-2 jyl salyp júkti bolsa, onda balany tabıǵı jolmen ákelýge múmkindigi bar. Ol úshin áıeldiń densaýlyǵy qalypty bolýy qajet jáne operasııadan keıin eshqandaı asqynýlar men qabyný belgileri bolmaýy tıis. Al eger jatyrǵa qatarynan eki nemese odan da kóp tilik túsken bolsa, onda balany tek otamen ǵana alamyz, basqa eshqandaı joly joq.
– Buryn kesar tiligimen bosanǵan áıelderge úshten artyq bala týýǵa tyıym salynǵany belgili. Qazir tórt, odan da kóp sábıli bolýǵa múmkindik bar dep estımiz...
– Iá, qazir medısınanyń damýyna baılanysty kesar tiligin jasaý ádisi de ózgerip keledi. Biraq aınalyp kelgende, bári de áıeldiń densaýlyǵyna baılanysty. Aǵzasy myqty, jatyrynda, jatyr tútikshelerinde jabysqaq, qabyný sekildi aýrýlary, basqa da ınfeksııalyq syrqattary joq, qan qysymy men ózge de aǵzalarynyń jumysy qalypty jumys isteıtin áıel adam kesar tiligimen tórt, odan da kóp balaly bolýǵa múmkindigi bar.
– Kesar tiligin jasar aldynda áıelge epıdýraldy jansyzdandyrý ádisi salynatyny belgili. Belden tómen jansyzdandyratyn bul tásil ana men balaǵa qanshalyqty qaýipsiz?
– Julynǵa salynatyn epıdýraldy anastezııa ana men bala úshin eń qaýipsiz ádis bolyp sanalady. Onyń artyqshylyǵy sol, ana balasynyń «shyr» etip dúnıege kelgenine kýá bolyp, sábıin meıirlenip, qolyna ala alady. Bylaısha aıtqanda, áıel esin bilip jatady. Qazir biz operasııa jasaıtyn blokta mýzyka qoıýdy dástúrge aınaldyrdyq. Ádemi áýen áıeldiń qorqynyshyn basyp, nárestesine degen meıirimin eseleı túsedi. Al jalpy jansyzdandyrý ádisi kezinde áıel uıyqtap jatady da, aınaladaǵy dúnıede ne bolyp jatqanyn sezbeıdi. Tipti sábıdiń alǵashqy daýysyn da estı almaıdy. Qazir medısına bosanatyn áıelge kóbine epıdýraldyq jansyzdandyrý ádisin qoldanatyny da sondyqtan.
Áńgimelesken
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
