Qońyr Mandokıdiń tarıh pen mádenıet salasyndaǵy eńbekterin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sonaý 1992 jyldyń ózinde erekshe baǵalap, oǵan qazaq-majar qatynastarynyń altyn kópirin salýshy retinde qurmet bildirgen.
Ǵalym Majarstannyń Uly Qypshaq aımaǵyna qarasty Qarsaq qalasynda týyp ósken. Atasy sol óńirdi basqaryp, ákesi myńǵyrtyp jylqy aıdaǵan baılardyń biri bolǵan. Alaıda Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń Keńes odaǵynyń pármenimen qýdalanyp, bar malynan aıyrylǵan. Jasynan zerek Qońyr eseıe kele aýyl aqsaqaldarynyń ózara áńgimede túsiniksiz sózderdi qoldanatynyn ańǵaryp, surastyra otyryp qypshaq tili, atajurty jaıyndaǵy aqıqatty bilip alady. Sol sátten Qypshaq dalasyna, tili men diline qyzyǵýshylyǵy oıanǵan qarshadaı balanyń izdenisi bastalady. Sáti týyp, qystaqqa jaqyn qonys tepken KSRO áskerı bólimderiniń birinen qazaq jaýyngerimen tanysyp, óziniń túp tamyry Qypshaq – Qazaq dalasynan bastaý alǵandyǵyn uǵynady.
– Qazaqstanda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qabyldanǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń ózi asa kóregendilik, bolashaqtyń qamy úshin jasalǵan ıgilikti is dep sanaımyn. О́tkennen sabaq alyp, óshkenin jandyrý ult bolashaǵyna alańdaýshylyq dep bilemin. Eýropanyń ortasynda orta ǵasyrda údere kóshken qypshaq jurty segiz ǵasyrda tilinen de, dilinen de, dininen de aıyrylyp tyndy. Sol kómeski izdi jańǵyrtýǵa talpynǵan Qońyr qandastarynyń arasynda qazaq tarıhy men mádenıetin tynbastan dáriptedi, – deıdi Ońaısha Mandokı.
Býdapesht ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken Qońyr Mandokı joǵary bilim oshaǵy qabyrǵasynda júrip túrkitaný salasyna den qoıyp, ejelgi madııar tarıhyn zerdeleı bastaıdy. Arab fılologııasy, mońǵoltaný men qytaı ilimderine qatysty áıgili ǵalymdardan dáris alady. Ásirese Eýropadaǵy túrki halyqtaryna qatysty etnografııalyq málimetter jınaqtap, zertteýlerin tolyqtyra túsedi.
Alpysynshy jyldardyń aıaǵyna taıaý Almatyǵa arnaıy kelip, sol sátten bastap qazaq elimen baılanysy nyǵaıa bastaǵan. «Qypshaq tili – qazaq tili» dep suhbat berýi de sol tereńdiktegi tebirengen oılardyń sarasy bolsa kerek.
Ǵalym túrkitildes halyqtardyń tarıhyn zertteı kele, otyzdan asa tildi erkin meńgergen. Ǵylymı-zertteýleri búginde túrki dúnıesi úshin mol muralardyń qataryna qosyldy.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
