– Qazaqtyń júırik jylqyǵa qatysty «baq shaba ma, bap shaba ma» degen sózin bilesiz, ıaǵnı júıriktiń baby bolmasa da, baǵy shabatyn jaǵdaı rasynda bolýy múmkin be?
– Bul jaı aıta salǵan sóz, qaıdaǵy baq shapqan, bap shabady. Túıe boıyna senip jyldan qur qaldy demekshi, júıriktiń baby qanbasa, baǵy da janbaıdy. Jylqy baptaý degen áýeli óner, odan keıin eńbek.
– Túsinikti. Aqsaqal, olaı bolsa ózińizdiń at baptaý tájirıbeńizben bólise otyrsańyz?
– Eger júırik bitkendi tek bir ádispen baptaımyn dese, ol qate. Qazaqtyń «alýan-alýan júırik bar áline qaraı shabatyn» degeni oryndy sóz. At baptaý degen telegeı teńiz ilim. Ony bir aýyz sózben aıtyp bere almaımyn.
Bir ǵana mysal: júıriktiń babyn teri arqyly bilýge bolady. Sondyqtan kóp jaǵdaıda atbegiler júıriktiń terin jasyryp, túnde alady. Men de sol ádisti kóp qoldandym. Ter qyrýdyń da máni bar. Shaýyp kelgen jylqyny yqtasyn jerge turǵyzyp terin qyrǵan soń, ekinshi bir atpen jarty saǵat toqtatpaı jeteleý kerek. О́ıtpese aıaǵyna qan túsip qalýy múmkin.
Baptaǵan jylqymdy báıge taıaǵanda jetektep júrip, mol qııaqty, taza jerge jaıyldyramyn. Ásirese qara jarysqa shaýyp kelgen júıriktiń entigin ańdaǵan durys. Iаǵnı entigi basylyp, tabıǵı qalpyna qansha ýaqytta keldi, osyǵan baılanysty baptaý jumysyn rettep otyramyn.
Jalpy, kóp jyl baılanǵan júırik óz babyn ózi tabady. Jas kezimde alaman báıgelerde úzdik bestiktiń ishinde kelip júrgen sur at satyp aldym. Osy jylqy báıge taıaǵanda úıirde júrip ózinen ózi jaraıdy. Úıirden ustap kermege ákelip baılaǵanda jer tarpyp, shyr aınalyp, sańlaqtanady, shirkin. Qarap turyp kóńiliń toıady.
– Baby kelgen, ıakı baılaýy qanǵan júırikti qalaı tanısyz?
– Baby qanǵan, baılaýy kelgen júırikti bilý tásili de ár qıly. Mysaly, óz basym baptaǵan júıriktiń baby qanǵan-qanbaǵanyn bilý úshin tún ortasynda tas qarańǵyda bulaq basyna alyp baryp, bos qoıamyn. Eger júırik bulaqtan ózi baryp sý ishse, onda babynda min joq, qanǵany dep bilemin. Eger aınalsoqtap, oqyransa onda bolmaǵany.
– Sizdi biletinder at synshysy deıdi, júırikti qalaı synaısyz?
– Bala kezimde «Kúdir» júırik jaıly kóp estidim. Bul bap tańdamaıdy. «Muzbúırek» degen júırik bolady. «Qyzbel» degen júırik bar, ol óte ushqyr shabady. «Sozaq» degen júırik bolady. Bul birqalypty shabady. Buny uzaq jortýylǵa minedi.
Men biletin júıriktiń 20-daı syny bar. Osynyń 10-y bir jylqynyń boıynan dál tabylsa, baptaý bolady. Keıbirin aıtaıyn: júırik jylqynyń ıeginiń asty alqymy keń bolýy kerek, shyntaǵy qabyrǵadan alys turady, bul qalbaǵaıly deıdi jáne myqyny tar bolǵany jaqsy. Sodan keıin júıriktiń aldyńǵy eki aıaǵyn biriktirip tusaǵanda, eki shashanyń ortasyna judyryq syısa, ol shyn júırik.
Naǵyz júıriktiń beli búkir, jelkesi oı, qabyrǵaly keledi. Aıaq tastasy nyq, shashasy jataǵan emes, tik ári qysqa bolǵany abzal. Shashasy uzyn jylqynyń ishki qýat-qarymy nashar bolady.
Odan keıin júırik jylqynyń tanaýyna qaraý kerek. Tanaýy balyqtyń jelbezegindeı jelbirip kórinse, bul júırik. О́ren shabysty attyń tanaýynda tesikteri bolady. Tesik kóp bolǵan saıyn jylqynyń tynysy ashylady da, uzaqqa silteıdi. Bundaı júıriktiń aldy men arty birdeı keledi.
Qazaq synshylary biraýyzdan bota tirsek jylqyny júırik dep tanyǵan. Sondaı-aq baýyry jazyq, keýdesi keń, artqy eki aıaǵy taltaq, eki kózi otty, qulaǵy juqa jáne taqyr, quıryǵy suıyq ári jińishke, baqaıy tik jáne qysqa bolsa, ondaı jylqyny da júırikter qataryna jatqyzady.
– Túsinikti. Siz aıtqan syn-sıpattar júıriktiń múshe bitimine qatysty eken. Al qımyl-qozǵalysyna qatysty júırikti qalaı tanýǵa bolady?
– Júırik bolady-aý degen jylqyny besti shyqqan soń tik órge nemese tik eńiske salyp baıqaıdy. Eger tik ór men tik eńiske bulǵaqtamaı túsip-shyqsa, bul jaqsylyqtyń nyshany. Al qunandy elpek atpen jetelep júrip synaıdy. Ol attyń aldy-artyn orap, qatarlasa júrse jaqsy. Sol sııaqty júırik bolar degen jylqyny jas kúninde beldeýge baılap qoıyp, jaqyn mańda qıqýlap at jarystyrsa, anaý eleńdep, typyrshyp belgi beredi. Al úıirdegi qulyn jylqy jýsap turǵanda quıryǵyn shanshyp alyp, úıirdi aınala shaýyp oınasa, bul jaqsylyqtyń nyshany.
Odan soń júırik bolar qulyndy jeliden tanýǵa bolady. Ondaı qulyn jelide aıaq astyn qazyp, 3-4 kún jatpaı turyp alady. Bundaı qulynnyń jelkesin qıdyrmaı, zoryqtyrmaı jáne sútten taryqtyrmaı ósirgen durys.
– Sózińizge qaraǵanda, jylqy balasyn tanıtynyńyzǵa kúmánimiz joq, biraq qazirgi tańda ózińiz kórip júrgen at bapkerleri bilmeı, eskermeı júrgendi ańdaı aldyńyz ba?
– Bir ańdaǵanym, mundaǵy at bapkerleri qarta túıilgendi bilmeıdi eken. Jylqyda bul jaǵdaı únemi bolyp turady. Iаǵnı, qystaı jegen shóp-jemniń ishindegi tas-topyraq jylqynyń qartasyna keptelip, túıilip qalady. Bundaı kúıge túsken jylqy dóńbekshıdi, jatyp-turyp jer tarpyp kúshenedi, biraq durystap tezek tastaı almaı qınalady.
Odan keıin taǵy bir baıqaǵanym: júırik ishin tartqan kezde jıyrylǵan qaryn jyndaǵy azǵantaı dymqyldyqty sińirip alady da, qurǵaǵan jyn qartaǵa kebirlengen kúıde jetedi. Sóıtip syrtqa shyqpaı qumalaqtanyp, qartaǵa jabysyp qatyp qalady. Osy ekeýi kóp kezdesip júr. Buny bilmeı jylqy baptaý qıyn.
– Bul keseldi qalaı emdeýge bolady?
– Qazirgi ǵylym damyǵan, dári-dármek qoldanatyn shyǵar. О́zim qazaqtyń qara jolymen emdeımin. Iаǵnı baılaǵan qartany túsirý úshin keshke jaqyn taýdyń arshasyn qaınatyp, sýyǵan soń jylqynyń basyn kóterip, bıik kermege myqtap baılap, tanaýynan quıady. Arsha quıǵan soń jylqynyń ystyǵy kóterilip, entigedi. Sol kúıinde tań asyryp baılap tastaıdy. Tańerteń erte eleń-alańda qańtarýyn sheship, otqa qoıa berip baıqaý kerek, qartasy bosaǵan jylqy tańǵy dymqyl shópti apyryp, qomaǵaılana qarpıdy. Týra jarty saǵat jaıyltqan soń, jylqynyń denesin ter sińirmeıtin zatpen orap, onyń syrtynan kıizben qymtap, jabattap alyp, soqa júrispen aıańdatyp terletedi.
Ábden terlegende ústindegi jabyndyny sypyryp tastap, jelge yqtaı júrgizip, qyrǵyshpen terin qyrasyz. Denesi kepken soń jylqy turatyn jerdiń tezegin túgin qaldyrmaı tazalap, kermege ákelip baılap qoıady. Azdan keıin jylqy typyrshyp, toqtaı almaı dúrkin-dúrkin tezek tastaıdy. Osy tezektermen birge qartada túıilgen zat ta túsedi.
– Sóz sońynda búgingi atbegilik ónermen aınalysýǵa nıet bildirip júrgen jastarǵa arnap ne aıtar edińiz?
– Jylqymen ekiniń biri aınalyspaıdy. Boıynda qazaqy qany bar, kóshpendi mádenıetke jaqyn jastar aınalysýy múmkin. Jastar jylqy túligine paıda kózi, tirshilik ózegi, soǵym dep qaramaı, ata-babamyzdyń murasy dep qarasa, ony baptaýdy, baǵýdy, úırener edi. Júırik baptaý bul ilim. Halqymyzdyń jadynda saqtalǵan óte qundy mura dep qaraǵan durys.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
