Leonardo óz dáýiriniń tutas tarıhyna, ózegine, búkil bolmysyna aınalyp ketken ǵajaıyp sheber, ózine deıingi, ózinen keıingi oryn alǵan ýaqyt shyndyǵyn qylqalamynda qapysyz qalyptaǵan kórikpel keskinshi. Eski jazbalarda Alla taǵala óziniń súıikti jaratylysyn kemeldendirý kezeńderinde qasıetti paıǵambarlardan keıin jer betine aqyndardy keltirdi degen sóz shyndyq desek, Leonardo da Vınchı esimi eń birinshi sanatta osy tizimdi tolyqtyrar edi. Másele, ol qaı paıǵambarlyq? Olar sheshken jumbaqtar men bolashaqqa qaldyrǵan tylsym suraqtardyń túpki máni qaıda baryp tireledi? Qudaılyq ilim qylqalam qııalynda qalaı kórinis tapqan? Máselen, sol Leonardo da Vınchıdiń ataqty «Mona Lıza» nemese «Djokonda» týyndysynyń astaryndaǵy aqıqatty kim tapty? Ol qarapaıym da qıly beıneniń ómirsheńdiginiń máni nede bolýy múmkin? Bul – adamzatty áli mazalap kele jatqan eski suraq. Jaýhardy jańǵyrtý hám jahandandyrý sheginde jańa kózqarasymyzdy Djokondanyń janarymen taǵy túıistirip kórelik.
Eń aldymen Leonardo da Vınchı sheberliginiń shyrqaýy da, shyńyraýy da onyń tabıǵat sulýlyǵy men adamnyń ishki áleminiń sulýlyǵyn kórkem úılestire alýynda der edik. Tipti onyń biz búgin áńgime etpekshi bolyp otyrǵan «Djokondasy» qansha ǵasyr ótse de tiri adam keıpinde ǵumyr keship, muńaıyp qaraǵan adamǵa muńaıyp, kúlip turǵan adamǵa kúlip jaýap beretininiń ózi sýretshiniń qudireti emes pe? Keıbir oıshyldardyń tápsirine súıensek, sýretshi ózi kóretin emes, ózgeler kóre alatyn shyndyqty beıneleýshi. Shyn sýret sonda, qabyrǵada emes, qııalda máńgilik qozǵalysta bolýy kerek qoı. Bul oılardy «myqty sýretshi tulpardy aıaqsyz sala alady» degen paıym da tolyqtyrary anyq. Sonymen Mona Lıza jumbaǵynyń astarynan aqıqat sózdi izdep kóreıik. Aldymen onyń siz ben biz kelisetin tarıhyna qysqasha toqtala ketsek, ol bir rakýrsta kúlip, bir rakýrsta jylap turatyn qubylys. Fransýz jazýshysy Stendaldi sol qupııa emosııa úreıge salǵany týraly da jazylǵan. Eń negizgi dáıekte kartınada Franchesko de Djokondo esimdi florentıılik jibek satýshy saýdagerdiń áıeli Mona Lızanyń beınesi somdalǵan.
Ekinshi tarıh ataqty shedevrdegi keıipkerdi Leonardo da Vınchıdiń Katerına esimdi anasy degendi rastaıdy. Bul jerde biz Leonardonyń anasynyń beınesin somdaýǵa barlyq sanaly ǵumyryn arnaǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Bir zertteýlerde, tipti Leonardo da Vınchıdiń «Madonna Lıtta» kartınasyndaǵy náresteniń ózi sýret avtorynyń avtoportreti, ondaǵy munar muń men qalyń qaıǵy sýretshiniń anasyna degen máńgilik saǵynyshy degen joramal bar.
Endi bir fakti kartınadaǵy Mona Lızanyń keskini Leonardo da Vınchıdiń óz avtoportreti degendi aıǵaqtaıdy. О́ziniń beınesin ózge bolmysta keıipteý sýretshiniń súırik saýsaqtarynda óte sheber jymdasyp, áli kúnge deıin ishki álem syrtqy sáýlet máńgilik bir-birin satpaı kele jatyr. Senýge turalyq selkeýsiz dáıek. Aıqyn zertteý. Anyq paıym. Biraq olaı bolmaýy da múmkin edi...
Zamanynda ataqty skýlptor Mıkelandjelo Býonarrotı Leonardo da Vınchıdiń tolyq qarama-qaıshylyǵy bolǵan. Florensııadaǵy shyǵarmashylyq ortada oqystan paıda bolǵan jańa býyn juldyzy ataqty ańyz Leonardony birde synasa kerek. Ekeýiniń alǵashqy kelispeýshiligi Santa Marııa del Fore soborynyń aldynda jatqan alyp mármárǵa talasýshylyqtan bastalypty. Jas Mıkel egde tartyp qalǵan Leonyń qarttyǵyn synap: «Bul tasty qaıtpeksiz? Sýretshige aqyl, músinshige bulshyq et kerek degen ózińiz emes pe edińiz?» depti. Sonda áli boıynan kúsh-qaıraty qaıtpaǵandyǵyn dáleldeý úshin Leonardo qasynda turǵan shákirti Salaıdiń qolyndaǵy jýan temir armatýrany julyp alyp, ony jalań qolymen maıystyryp, doǵa bop qalǵan temirdi myqty bolsań qaıta túzet degen ısharamen Mıkelandjelonyń aldyna laqtyra salypty. Sóıtse, ór kókirek Mıkelandjelo da sózden jeńilmeı: «Sizdiń qatelikterińizdi meniń túzetip júrýge ýaqytym joq» dep ketip qalsa kerek. Onysy Leonardonyń Mılandaǵy attyly Sforsany shala bitirmeı ketip qalǵandyǵyn aıtyp turǵany edi. biraq másele onda emes. Másele, sol eki alypty aıqastyrǵan alyp mármár keıin Mıkılandjeloǵa tıesili shyǵyp, bolashaq «Davıd músini» bolyp tarıhta qalǵandyǵy edi.
Sonda, joǵarydaǵy oqıǵadan Leonardonyń tek qana sýretshi emes, músinshi, ǵalym, aqyn, oıshyl, mýzykant, dáriger bolǵanyn eskersek, ol óz beınesin ózge áıeldiń kelbetinde keıipteýinen biz birshama jaıtty uǵynǵandaımyz. Ondaǵy sheksiz qııal sýretshilik sheńberinen de tysqary bolyp tur. Ol kezde Leonardonyń músinshilik minberden de bıik tanymy óz sıpatyn ózge sulýdyń janaryna jasyra salýy ábden yqtımal ekeni shyndyq. Mona Lıza shyn máninde Leonardo bolyp, taǵdyrǵa kúlip, múmkin jylap turýy zor kádik. Biraq tarıhı derekterge súıeneıik desek, ol jazǵan 7000 betke jýyq kúndeliginde atalmysh portret týraly birde-bir aqparat joq.
Kóz sengenmen kóńil senbeıtindeı. Bizdi alańdatatyn ne qupııa sonda? Biz áýelde paıǵambarlyq jaıyn nege aıttyq? Múmkin bizdi ol oıǵa jeteleıtin Leonardonyń din taqyrybyndaǵy jarııalaǵan uly eńbekteri shyǵar? Onyń ustazymen birigip beınelegen «Shoqyndyrý» degen kartınasyndaǵy perishte beınesin keskindeýden bastalǵan paıǵambar obrazyna degen mahabbat keıin ustazy Verrokko qylqalamyn nege jerge atyp urǵyzyp, qaıta polotnoǵa jaqyndatpady dep oılaısyz? Bálkim onyń boıyndaǵy paıǵambarlyq paıym, ǵajaıyp talant jaı jazýshylarǵa jan tynymyn taptyrmaýy múmkin ǵoı?
Biz bul jerde Leonardony paıǵambar dárejesine kóterýden aýlaqpyz, árıne. Alaıda Mona Lıza portretine qarap otyryp, sýretshi ol ataqty kartınany ne úshin Mılanda da, Rımde de, tipti óle-ólgenshe janynan tastamaýynan biz álemdik jaýhardy Ikona-beıne, máńgilik keckin, hrıstıan dini aıtatyn qudaılyq úsh birlik, qudaı ananyń, máńgilik rýhtyń, áýlıe Isa paıǵambardyń jıyntyq obrazy beınelengen qasıetti boıaý degen aqyndyq kózqaras aıtqymyz keletindeı. Katolıkterde de, pravoslavıede de ıkonaǵa tabyný bar. Sol deńgeıde «Djokonda» ıkona dárejesindegi qasıetke ıe týyndy bolmaq degen boljamdy alǵa tartamyz.
Týra osy jerde jazýshy Yrysbek Dábeıdiń «Ǵasyrdyń tańdaýly áńgimeleri» jınaǵynan aýdarǵan «Iýdanyń keskini» atty ǵalamat týyndyny aıtpaı ketý múmkin emes. Áńgimeni qysqasha baıandaıtyn bolsaq, bir sheber sýretshi shirkeý qabyrǵasyna Ǵaısa paıǵambardyń ǵumyrnamasyn salady. Isa men Iýdanyń beınesine keıipker izdep júrgen sýretshi bir kúni oınap jatqan birneshe balanyń ishinen bir balaǵa kózi túsedi. Ol bala betinen nury tógilip turǵan naǵyz perishte bolmysty bolady. Sýretshi álgi balany úıine alyp keledi. Kún artynan kúnder ótip, sýretshi qasıetti náresteniń beınesin salyp bitedi. Biraq sýretshi áli de Iýdaǵa úlgi bolatyn jan tappaı qınalady. Qanshama jyl ótse de Iýda beınesi taptyrmaı qoıady. Alaıda qartaıǵan sýretshi uly oqıǵany, Iýdany kútýde edi. Sýretshi tipti sharaphanalarda júretin bolady. Bir kúni ol otyrǵan sharaphanaǵa «Sharap, sharap» dep bir maskúnem kire qulaıdy. Ony súıeı bergen sheberdiń maskúnemge qaraǵan bette júregi sý ete túsedi. Sebebi álgi maskúnemniń betinde adam tózgisiz opasyzdyq, satqyndyq, qastandyq menmundalap turady. Ony dereý úıine alyp ketip ataqty freskany aıaqtaýǵa kirisedi. Bir-eki kún boıy sharapqa mas keıipker eshteńege mán bermeıdi. Biraq ol aıyǵa kele sıqy qasha sasqalaqtap, óń-túsi ózgere bastaıdy. Qatty abyrjyp, alaq-julaq ete bastaǵan keıipkerinen sýretshi mán-jaıdy surap, kómektesýge daıyn ekenin aıtady. Sonda álgi maskúnem keıipker betin basyp qystyǵyp jylap jiberedi. Únsiz ǵana «Siz shynymen-aq meni tanymadyńyz ba? Osydan qanshama jyl buryn siz meni osy jerge qasıetti náresteniń, paıǵambardyń keskinin salǵanda da alyp kelip edińiz ǵoı», deıdi...
Bul áńgimege uqsas Leonardonyń da basynan ótken oqıǵasy bar. Mılanda Leonardo máńgilik qoltańbalardyń biri Santa Marııa Grasııa monastyry ashanasynyń qabyrǵasyna «Qupııa bas qosý» freskasyn beıneleıdi. Atalmysh klassıkany keskindeý kezinde Leonardo Isanyń elesin eldiń ishinen aldy degen boljam bar. Iýdany somdaý úshin de bir qylmyskerdi keıipker qylyp alǵan. Alaıda ol ǵıbadathana ıesine unamasa kerek. Yza bop ketken sýretshi sonda «Onda Iýdanyń ornyna shirkeý qyzmetkeriniń ózi tursyn!» dep aıǵaı salypty...
Budan shyǵatyn qorytyndy, tozaq ta, jumaq ta adamnyń óz júreginde degen támsil. Joǵarydaǵy keltirilgen birneshe mysaldardan biz, sýretshi Leonardonyń qylqalamynda paıǵambar keskini ómir boıy qalyptalyp kelgenin ańǵaramyz. Ataqty Mona Lıza da sondaı qudaılyq minajattan týǵan uly shyǵarma der edik.
Sózimizdi Abaı hakimniń «Sokratqa ý ishkizgen, Janna d Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, Paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim?» degen sózimen túıindep, kókirek kózi kómeski qoǵam sol zamanda paıǵambarlaryn kómýge asyqqan bolsa, búginde kórýge asyq kúıde Lývr bosaǵasyn tozdyryp keledi!..
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
