Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Memleket basshysy «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasyn usyndy. Ekonomıka daǵdarysqa ushyrap, josparly júıe kúırep, naryqtyq ekonomıka áli ornyǵa almaı jatqan kezinde munshalyqty optımıstik baǵdarlamaǵa halyqty sendire bilýdiń ózi qıynnyń qıyny edi.
Ataqty Tátiqara jyraýdyń Jánibek Shaqshaqulyna maıdan dalasynda dem berip, «Aldyńnan sý, artyńnan jaý qysqanda, jigittiń jigittigi osyndaıda» dep keletin tolǵaýy bar-dy. Azýyn aıǵa bilegen alyp ımperııanyń kúl-talqany shyǵyp, jarty qurlyq daǵdarysqa ushyrap turǵan tusta Elbasynyń da qalyń eldi sózine sendirip, isimen dálel keltirip, tyǵyryqtan alyp shyǵýy «qaıratkerdiń qaıratkeri ǵana» júregi daýalap, jigeri jetetin bastama edi.
Dál sol kezeńde TMD aımaǵynda mundaı keshendi strategııalyq qujat qabyldap, ony iske asyrýǵa bel sheship kirisip ketken elder neken-saıaq edi. Memleket basshysy N.Nazarbaev eski keńes keńistiginde alǵashqylardyń biri bolyp kóregendik tanytyp, óz elin ortaq ıdeıanyń tóńireginde judyryqtaı jumyldyra bildi. Sol kezdegi skeptıkterdiń senimsizdigine qaramastan búginde «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasy tolyǵymen júzege asty. Baǵdarlamanyń ár babyn paraqtap qaıta qarap shyqsańyz, ondaǵy maqsat, mindetterdiń shynymen-aq merziminen buryn oryndalǵanyn kóresiz.
Búgingi tańda elimiz aıaqqa nyq turyp, Elbasynyń sózimen aıtqanda «brendke aınalǵan táýelsiz Qazaqstandy qurdyq». El bolyp, es jıyp, etek-jeńimizdi jınaǵan kezeńde jahandyq syn-qaterlerge tótep berer birneshe mańyzdy strategııalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Shyndyǵyn aıtý kerek, Prezıdentimizdiń jasaǵan árbir qadamyn, kótergen bastamasyn, qabyldaǵan baǵdarlamasyn, halyqqa arnaǵan Joldaýyn úlken, júıeli sheshimderdi talap etetin, mańyzdy is-áreketter dep esepteýge bolady.
Osy tarıhı qujattardyń barlyǵynda da, halyqqa joldanǵan joldaýlardyń bárinde de Elbasy áleýmettik máselelerdi nazardan tys qaldyrǵan emes. Búgingi kúni Qazaqstan – halyq aldyndaǵy óziniń áleýmettik mindettemelerin tolyq oryndap otyrǵan biregeı memleket.
Al Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń naýryz aıynyń basynda jarııa etilgen «Bes áleýmettik bastamasy» úlken tarıhı oqıǵa boldy dep aıtýǵa bolady. Úndeý jarııalanǵaly beri qoǵamda jańǵyryq týdyryp, ártúrli deńgeıde talqylaýlar men taldaý, saraptamalarǵa arqaý bolýda.
Elbasynyń saıası-áleýmettik saladaǵy sheshimderine qashanda senimmen qaraıtyn Qazaqstan halqy bul jolǵy Úndeýdi erekshe yqylaspen qabyl aldy. Alpaýyt elder birinen biriniń myqty ekendigin dáleldeýmen álek bolyp, soǵys qarýynyń qýaty men kólemin arttyryp jatqan zamanda halqynyń áleýetin arttyrýǵa batyl qadam jasaý yntymaǵy jarasqan bizdiń eldiń ǵana qolynan kelip otyr. Bul maqtanatyn nárse ǵoı dep esepteımin.
Naryqtyń zańdylyǵy ústemdik qurǵan qazirgi zamanda bul máseleniń júıesin qalyptastyrý da birshama ýaqytty qajet etti. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan naryǵy bir ǵana ıpotekalyq nesıelendirýdiń neshe alýan túrin synap kórdi. Bulardyń biri nesıe berýshini qanaǵattandyra almasa, endi biri nesıe alýshy azamattardyń kóńilinen shyqpaı jatty. Memleket tarapynan jekelegen áleýmettik toptar úshin jeńildetilgen nesıe túrleri men bıýdjettik baspana turǵyzý sharalary da iske asyrylyp keldi. Al endi jappaı elimizdiń turǵyndary úshin tómen paıyzdy uzaqmerzimdi ıpoteka berý tuńǵysh ret qolǵa alynǵaly otyr. Elbasynyń bul bastamasy, basqasyn aıtpaǵanda TMD elderiniń aımaǵynda teńdesi joq áleýmettik qadam bolmaq. Kórshiles Reseıdiń ózinde áleýmettik ıpotekalardyń eń tómen paıyzdyq mólsherlemesi 11,5-13 paıyzdy, alǵashqy jarna 30 paıyzdy quraıdy eken. Al Elbasynyń Úndeýinde usynylyp otyrǵan ıpotekanyń paıyzdyq mólsherlemesi 7 paıyzdy quraıdy. «7-20-25» úlgisindegi baǵdarlamada bastapqy jarna men nesıe merzimi de qarapaıym azamattar úshin birshama qolaıly deńgeıde belgilendi. Atalmysh bastama keıingi jyldary daǵdarystyń áserimen birshama báseńdep qalǵan qurylys salasyna da serpin bermek. Elbasynyń sózimen aıtqanda «ekonomıkanyń, shaǵyn jáne orta bıznestiń óristeýine jumys isteıdi, jańa jumys oryndaryn ashady». Endigi másele jurt bolyp jumylyp, Elbasynyń bastamalaryn iske asyrýǵa atsalysý.
Elimizdiń azamattary úshin asa ózekti áleýmettik máselelerdiń biri – eńbekaqy máselesi. Elbasy óz Úndeýinde jalaqysy tómen qazaqstandyqtardy qoldaý úshin 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap olardyń salyq júktemesin 10 esege azaıtyp, 1 paıyz ǵana salyq salýdy usyndy. Naqtyraq aıtqanda, aı saıyn eń tómengi eseptik kórsetkishtiń 25 eselengen kóleminen az jalaqy alatyndarǵa salynatyn jeke tabys salyǵyn azaıtý arqyly olardyń júktemesin jeńildetý kerek ekeni aıtyldy. Jasyratyny joq, tómengi jalaqymen kún kórip júrgen azamattardyń basym bóligi aýylda turady. Jyl boıy 3-4 aı ǵana jumys istep, qalǵan ýaqytta tapqanyna táýbe dep júrgender de aýyl turǵyndary. Olaı bolsa, Memleket basshysynyń bul bastamasy tikeleı aýyl azamattaryn qoldaýǵa, olardyń turmys-tirshiligin kóterýge baǵyttalǵan dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady.
Munyń nesıe alýǵa da qatysy bar, sebebi shynaıy tabysyn kórsete alǵan jumyskerdiń ıpotekalyq júıege enýge múmkinshiligi bar. Iаǵnı salyq deńgeıiniń tómendeýi tabystyń artýyna, turǵyndardyń baspana máselesin sheshýine oń múmkindik týǵyzady. Sondaı-aq Elbasy ári qaraı Úkimetke tabys salyǵynyń progressıvti shkalasyn engizý múmkindigin zerdeleýdi tapsyrdy. Bul da áleýmettik teńsizdikti azaıtýǵa baǵyttalǵan damyǵan elderdiń tájirıbesi.
Eldiń erteńine salynatyn eń mańyzdy ınvestısııa – bilim jáne ǵylym. Elbasynyń árbir bastamasynda bilim berý salasyna erekshe kóńil bólinedi. Bilimdi urpaq – el bolashaǵynyń kepili. Sıfrly tehnologııalar men ınternet júıesi ústemdik qurǵan dáýirde ozyq bilimmen qarýlanǵan el ǵana básekege qabiletti bola alary haq.
«Qazir jyl saıyn bólinetin 54 myń grantqa qosymsha 2018-2019 oqý jylynda taǵy 20 myń grant bólý kerek. Onyń 11 myńy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha bakalavrlyq bilim berýge tıesili bolady» dep atap kórsetti Elbasy. Bul – naqty sandarmen negizdelgen júıeli jospar. Bilim jolyna qadam basqan myńdaǵan jas túlektiń keýdesine úmit uıalatyp, keleshekke degen senimin nyǵaıtatyn ulttyq masshtabtaǵy bastama. Atalmysh bastamanyń negizgi maqsaty – tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy jańa ekonomıkada zor suranysqa ıe bolatyn san myń jańa mamandy daıarlaý.
Úndeýde qosymsha granttardyń basym bóligi ınjenerler, aqparattyq tehnologııa, robotty tehnıka, nanotehnologııa salasy mamandyqtaryna bólinetini basa aıtyldy. О́z kezeginde joǵary oqý oryndary da atalmysh baǵyttaǵy mamandyqtar boıynsha sapaly maman ázirlep shyǵarýǵa tas-túıin daıyn bolýǵa mindetti. Indýstrııa 4.0 úderisiniń kóshine ilesemiz desek, elimizdiń oqý oryndaryndaǵy bilim berý júıesin únemi damytyp, ǵylym men tehnologııanyń jetistikterin ıgerýge ıkemdi sapa deńgeıine jetkizýge tıispiz.
Eń aldymen joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamasyn mamandyǵyna saı óndirispen tyǵyz baılanysta túzgen durys. Máselen aýyl sharýashylyǵy mamandyqtarynyń oqý baǵdarlamasyn tıisti kafedralar men fakýltetter óz aımaqtaryndaǵy agroónerkásip kesheniniń eńbek jáne tehnıkalyq sharttaryna, talap-tilekterine oraı ázirlese, bul saladaǵy maman sapasy men eńbek ónimdiligi artar edi. Joǵary oqý oryndarynda mundaı múmkindik bar. Burynǵydaı emes, olar oqý baǵdarlamasyn ázirleýde meılinshe derbes. Qazirgi tańda joǵary oqý oryndarynyń derbestigin arttyrý máselesi boıynsha zań jobasyn Parlament Májilisiniń jumys toby da talqylaýda.
Bes áleýmettik bastamada tehnıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha barlyq joǵary oqý oryndary granttarynyń qunyn ulttyq joǵary oqý oryndarynyń granttary deńgeıine deıin kóterý qajettigi aıtyldy. Qosymsha bólinetin 20 myń oqý grantynyń sanyna ǵana emes, sol granttar boıynsha bilim alyp shyǵatyn mamandardyń sapasyna da jiti kóńil bólýge mindettimiz. Sondaı-aq qazir joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń stýdentterin jataqhanamen qamtamasyz etý máselesi óte ózekti ekenin erekshe atap ótken Elbasy Úkimetke 2022 jyldyń sońyna deıin stýdentterge arnap keminde 75 myń oryndyq jańa jataqhanalar salýdy tapsyrdy. Bul, ásirese, bilim qýyp, aýyldan qalaǵa kelgen jastar úshin jaqsy jańalyq. Bıznes pen memlekettiń seriktestigi arqyly áleýmettik máselelerdi sheshý álemdik tájirıbede keńinen qoldanylyp, qazirgi tańda bizdiń elde de qanat jaıyp kele jatqan ońtaıly amal bolyp tur. Osy arqyly stýdentter qaýymynyń jataqqana máselesi sheshimin taýyp qana qoımaıdy, sonymen qatar bıznestiń belgili bir salalary da órkendep, damýǵa múmkindik alady.
Elbasy usynǵan tórtinshi bastama: «Shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtý». О́zin ózi eńbekpen qamtyǵan jáne jumyssyz turǵyndardyń arasynda jappaı kásipkerlikti damytý úshin eń tıimdi tetik bul. Úkimet buǵan deıin de kásipkerlikti damytý maqsatynda turǵyndarǵa shaǵyn nesıe berýdiń túrli úlgilerin sátti iske asyryp keldi. Al endi bul jolǵy shaǵyn nesıeniń kólemi 20 mıllıardqa artpaqshy. Igerilý deńgeıine qaraı kólemi jyl saıyn ósip, eki eselenbek. Shaǵyn bızneske quıylǵan munshama qarjynyń makroekonomıkalyq áseri bolary da haq.
Elbasy bul bastamanyń negizinen aýyl-aımaqtar úshin, aýyldaǵy kásipkerlikti damytý úshin aıryqsha mańyzdy ekenin atap ótti.
Aýyldyqtardy qýantyp otyrǵan úlken jańalyqtardyń biri – «eldi gazben qamtamasyz etý» máselesi. Elbasy Úndeýdi jarııalaǵannan keıin ile-shala Reseı telearnasynyń tilshisine bergen suhbatynda Qazaqstannyń munaı men gazdyń iri óndirýshisi bola tura, aımaqtardyń túgeldeı gazben qamtamasyz etilmegenin aıtyp, bul máseleniń Keńestik kezeńde de jetkilikti deńgeıde qolǵa alynbaǵanyn atap ótti.
Endi mine eldiń erkindigi nyǵaıyp, ekonomıkasy qýattanǵan kezeńde osy olqylyqtyń orny tolmaq. Bul bastamanyń ıgiligin eń aldymen gazben múldem qamtylmaǵan ortalyq oblystardyń turǵyndary kórmek. Qaraózek – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana baǵytynda tartylatyn magıstraldi gaz qubyry aımaqtardaǵy 2,5 mln halyqty gazben qamtamasyz etip, eldiń tirligin ońaltyp, ekologııany jaqsartady, shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa óndiristerin ashýǵa múmkindik beredi. Gaz qubyry Qaraǵandy oblysynyń terrıtorııasynyń ózinde birneshe qalalar men 120 eldi mekendi gazben qamtamasyz etedi. Al endi elordamyz Astanada ásirese jylý berý merzimindegi aýanyń lastaný máselesi gaz qubyry tartylǵan soń túbegeıli sheshimin tabatyny aıtpasa da túsinikti. Bir qýanarlyǵy gaz magıstrali Astanamen shektelip qalmaq emes. Elbasy bul jobany júzege asyrý ári qaraı ózge óńirlerdi de gazben qamtamasyz etýge múmkindik beretinin atap ótti.
Qoryta aıtqanda, «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda» aıtylǵan máseleler – anyq, alǵa qoıylǵan mindetter – aıqyn. Úndeýde qamtylǵan ár bastamany oı eleginen ótkizip, kókirek kózimen kórip, túsine bilý úshin áleýmettik nemese ekonomıka salasynyń bilgir mamany bolý da qajet emes. Naqty sandarmen negizdelip, kerek deseńiz júzege asyrý merzimderi de kórsetilgen is-sharalardyń júıeli jospary ispetti. Endigi kezekte el bolyp osy bastamalardyń máni men mańyzyn qalyń buqaraǵa túsindirý jumystaryn júrgizýge mindettimiz.
Álı Bektaev,
Parlament Senatynyń depýtaty, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń tóraǵasy
