Elbasymyz 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osylaı dedi. Kúni búgin de ózekti problema.
О́tken jyldyń sáýirinde Ázerbaıjan saparynan kele jatyp Aqtaýǵa soqqan Nursultan Ábishuly: «Mańyzdy tranzıt toraby retinde Mańǵystaý óńiri órkendeıdi. Munaı men gaz salasy damı beredi, degenmen óńdeý jaǵyna qaraı kóshýimiz qajet» degen edi. Elbasy bul jerde «óńdeý jaǵyna qaraı kóshýimiz qajet» sózin tegin aıtpaǵany túsinikti. Ol tórtinshi munaı óńdeý zaýyty (MО́Z) ıdeıasynyń alǵash osy óńirden shyqqanyn jáne qurylysynyń da osy óńirde bastalǵanyn, óziniń kezinde sol jumystardyń basy-qasynda júrgenin jıynǵa qatysqandarǵa meńzegenin mańǵystaýlyqtar aına-qatesiz túsingen edi.
Al Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev janar-jaǵarmaı daýy ózine tıip, Elbasynan sógis alǵan kezde ǵana tórtinshi zaýyt salý kerektigin áńgimeleı bastady. Jaqynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy osy máselege kedergi keltirip júrgenderdiń attaryn atamasa da, syn tezine alyp ketti. Mınıstr endi bel sheship kirisken tárizdi. Iske sát!
Demek ómirdiń ózi jańa MО́Z-diń aýadaı qajettigin kún tártibine shyǵardy. Yńyrshaǵy kórinip turǵan aryq mástekteı úsh MО́Z qansha jańǵyrtsańyz da qazaqsha aıtqanda «mal bolmaıtyny» naqty dáleldendi. О́ıtkeni olarǵa ketken shyǵynǵa baıaǵyda zamanaýı úlgidegi jańa zaýyt turǵyzyp alýǵa ábden bolatynyn sarapshylar aıtyp ta júr, ony halyq ta uǵynyp boldy.
Bir aıta keter nárse, budan 34 jyl buryn, ıaǵnı, 1984 jyly Bozashy túbegine Elbasymyz (ol kezde Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy) ishinde KSRO Josparlaý komıtetiniń tóraǵasy N.Baıbakov bar bir top odaqtyq jáne respýblıkalyq mınıstrlerdi bastap keldi de, Bozashy munaıyn ıgerýdiń bolashaǵyn talqylady. Mine, osy jıynda qazaqstandyqtar tarapynan geologııalyq qory mıllıard tonnaǵa para-par Bozashy túbeginde vanadıı metaly bar munaıdy óńdeıtin derbes zaýyt turǵyzyla qalǵanda Mańǵystaýdyń ózge ken oryndaryndaǵy óndirilgen munaıdy basqa jaqqa tasyp shyǵyndanbaı, óz jerinde óńdeýdiń tıimdiligi de aıtylǵan bolatyn.
Elbasymyz elimizdiń ekonomıkasyn órkendetip, odan ári nyǵaıta túsýge ólsheýsiz úles qosatyn bul bastamany táýelsizdigimizdiń eleń-alańy kezinde-aq júzege asyrmaq bolyp, Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn bastatqany belgili.
1991 jyldyń 14 aqpanynda Qazaq KSR Mınıstrler kabıneti men KSRO Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstrligi atalmysh zaýyt jóninde birlesken №101 qaýly qabyldady. Qujat qabyldanbaı turyp Bozashy munaıyn tıimdi paıdalanýdyń jáne óńdeýdiń, sóıtip elimizdi sapaly munaı ónimderimen qamtamasyz etýdiń ártúrli joldary tereń zerdelengen-di. Joba boıynsha Bozashy munaıyn tereń óńdeıtin zaýyttyń qýaty jylyna 6 mıllıon tonna ónim boldy. О́niminiń quramyna óte joǵary sapaly benzın, reaktıvti jáne dızel otyny, jol jáne qurylys bıtýmdary, sonymen birge óte baǵaly komponentter – vanadıı men nıkel kirdi.
Zaýyttyń jylyna 3 mıllıon tonna munaı ónimderin shyǵara alatyn birinshi kezegin 1995 jyly paıdalanýǵa berý josparlandy. Mınıstrler kabınetiniń 1991 jylǵy 14 qazandaǵy №605 qaýlysymen zaýyt qurylysyna qosymsha sharalar belgilendi. Eksportqa shyǵarý kvotasy jasaldy. Jyl saıyn Bozashynyń 1 mıllıon tonna munaıynan túsken qarjyny zaýyt qurylysyna maqsatty jumsaý úshin Álembankten munaı satýdan túsetin qarjyny jınaıtyn arnaıy valıýtalyq esepshot ashyldy.
Zaýyt qurylysyna tapsyrys berýshi de, bas merdiger de, bas jobalaýshy da belgili boldy. Zaýyt qurylysyn salý konkýrsyna AQSh-tan da, Germanııadan da, Japonııadan da álemniń belgili fırmalary men konsorsıýmdary qatysty. Konkýrsta japonııalyq «Mısýı-Mısýbısı-Toıo» fırmasy jeńimpaz atanyp, qysqa merzimde zaýyttyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin (TEN) jasaqtap berdi. Japonııalyq jobada Bozashy munaıyn ǵylym men tehnıkanyń ozyq jetistikterin qoldana otyryp, álemdik standartqa saı jáne álemdik naryqta suranysqa ıe 92,5% tereń óńdeý, sonymen birge sırek metaldar vanadıı men nıkeldi bólekteý kózdelgen edi...
Zaýyttyń ornyn belgileý de ońaı bolǵan joq. Muqııat zerttelip, Aqtaý qalasynan 43 km jerden oryn tańdaldy. 1992 jyly ekologııalyq qyzmet organdarymen birge qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áseri anyqtaldy, maquldandy jáne bekitildi.
Sóıtip 1992 jyldyń 12 mamyrynda óńir tarıhynda este qalar oqıǵa boldy. Zaýyttyń alǵashqy qadasy qaǵylyp, alyp ekskavator ojaýymen bolashaq zaýyttyń ornynyń topyraǵy qoparyldy. 1992-1994 jyldary jumys birshama qarqyndy júrdi. Zaýytqa ondaǵan kılometrlik asfalt jol, teńiz sýyn ákeletin 20 km tehnologııalyq qubyr (dıametri 1220 mm), 15 km aýyz sý qubyry, Tamaq temir jol stansasynan 47 km temir jol tóseldi, VL-6 kv elektr jelisi tartyldy. 1994 jyldyń mamyrynan bastap jumys qarjy joqtyqtan baıaýlaı bastady da, keıingi jyldary toqtady.
1994-1997 jyldar jas táýelsiz Qazaqstan úshin shyndyǵynda asa qıyn jyldar boldy. Asa úlken baǵdarlamalardy qarjylandyrýdy respýblıka bıýdjeti kótere bermeıtinin, sondyqtan da japonııalyq ınvestorǵa Úkimet óz tarapynan kepildik bere almaǵanyn munaıshylar túsindi.
Sodan beri de jıyrma jyldan astam ýaqyt ótipti. «Joba eskirip qalǵan joq pa?» degen saýaldyń aldan shyǵary sózsiz. Aımaqtaǵy osy istiń mamandarynyń pikirinshe ol joba áli eskirgen joq, eskirmeıdi de. Onda álemdik munaı óńdeý ónerkásibine qatysty mol tájirıbeniń tańdaýly jıyntyǵy bar eken. Zaýyt jobasynyń oń saraptamalyq qorytyndysyn Anglııanyń ataqty táýelsiz fırmalary (Alen end Overı, Kem Sıstemz, Barklaız Bank) jasaǵan.
Qazaqstan ınvestorlar úshin eń senimdi ári eń tıimdi aımaq bolyp tabylady. Budan jıyrma jyl buryn munaı óńdeý zaýytyn salýda Mańǵystaý ólkesiniń tańdalýy tegin emes edi. Munaıdy óndirý men óńdeýdiń bir óńirde bolý tıimdiligi eskerilgen-di.
MMО́Z qurylysyn qaıta jańǵyrtýdyń tıimdiligi eren. Bozashy munaıynyń joǵary tutqyrlyǵy álemdik naryqta shıkileı satqanda tómen baǵalanady, bul da Úkimet tarapynan eskerilgen. О́lkeniń tabıǵı baılyǵyn óz jerinde óńdep satýdyń tıimdiligi óte joǵary bolmaq. Ken oryndaryndaǵy («Qalamqas», «Qarajanbas», «Soltústik Bozashy», «Jalǵyztóbe», «Qalamqas-teńiz», «Qarajanbas-teńiz», «О́zen», «Jetibaı», ózge de teńizdegi ken oryndary ) munaıdyń úlken qory MMО́Z-diń qýatyn arttyryp, uzaq merzimge paıdalanýǵa qol jetkizedi. Shıki munaıdy tasymaldaǵannan góri, tutynýshylarǵa daıyn munaı ónimderin tasymaldaǵan óte tıimdi ekenin túsindirýdiń qajeti joq. Munaı álemdik standartqa jáne álemdik naryqta suranysqa ıe bolarlyqtaı 92,5% tereń óńdeledi, sonymen birge sırek metaldar vanadıı men nıkel alynady.
«Altyn shyqqan jerdi belden qaz» deıdi qazaq. Zaýytty Mańǵystaýdan salý jónindegi óńirdiń bir top munaı ardagerleriniń, oblystan saılanǵan Parlament depýtattarynyń Úkimetke joldaǵan usynystary sonaý 2014 jyldan beri jatyr, oǵan tıisti oryndar túsinistikpen qarasa deımiz.
Dúnıejúzilik mańyzǵa ıe, shıkizat óńdeıtin alyp kásiporyndy mańynda munaı ken oryndary joq, tasymaldaýǵa mol shyǵyn ketetin (tehnologııalyq bazasy joq) sur dalaǵa aparyp qondyra salýǵa bolmaıdy. Pavlodar men Shymkent munaı óńdeý zaýyttary solaı, ıaǵnı alystan tasymaldanatyn Batys Sibirdegi Reseıdiń munaıyna negizdelip salynǵan. Sondyqtan ózgege táýeldi. «Kisideginiń kilti aspanda». Onyń belgili dárejedegi ózindik qıyndyqtaryn qolmen ustap, kózben kórip júrgender ǵana biledi. Qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttarynyń bárin shıkizaty alys ken oryndarynan tasymaldaýǵa negizdelgen nusqaǵa baılap qoıýǵa bolmaıdy. Qazir bizge óńdelgen munaı ónimderiniń 35%-y Reseıden keledi.
О́z shıkizatymen jumys istep, munaıdy 92,5% tereń óńdeıtin, sóıtip «Eýro-4», «Eýro-5» markaly joǵary sapaly benzın shyǵara alatyn, sırek ken bolyp tabylatyn vanadıı men nıkeldi de óńdeı alatyn, sóıtip syrtqa ekonomıkalyq jáne strategııalyq turǵydan táýelsizdigimizdi qamtamasyz etetin munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn óz ornynda qaıta jańǵyrtýdy suraýǵa mańǵystaýlyqtardyń moraldyq quqy bar dep bilemiz.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»,
Aıtýar О́TEGENOV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Mańǵystaý oblysy
