Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa – qazaqtyń órkendeý dáýiri

Búginde jıi aıtylatyn óner­ká­siptik revolıýsııanyń árbir kezeńinde óndirýshi kúshter ǵana emes, óndiris pen ǵylymnyń tyǵyz yqpaldasýy týyndap, damýǵa jańa serpin berip otyr. Qazirgi tilmen aıtqanda, ónerkásipke engizilgen ınnovasııalyq tehnologııalar taýardyń ózindik qunyn tómendetip, ekonomıkalyq tıimdilikti eselep ósirdi.

Davostaǵy Dúnıejúzilik ekono­mı­kalyq forýmnyń prezıdenti Klaýs Shvab «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» kitabynda ekonomıka men tehnologııa salalarynda attary tanylǵan sarapshylardyń, transulttyq korporasııa basshylarynyń tájirıbesi men kózqarastaryn qorytyp, «ınno­vasııalyq qyzmet álemdegi memleketter men myńdaǵan kompanııalardyń básekelesý alańyna aınaldy» degen tujyrym jasaıdy.

Birinshi О́R (ónerkásiptik revolıýsııa) kezeńi 1760-1840 jyldardyń aralyǵynda ındýstrııalandyrý, temir jol salý, bý dvıgatelin oılap tabýmen, jip ıirý mashınalarynyń paıda bolýymen sıpattaldy.

Osy kezeńde Ulybrıtanııada mehanıkalyq óndiris damyp, agrarlyq qoǵamdar ındýstrııalyq qoǵamǵa transformasııalandy. Bul úrdis AQSh pen Eýropanyń basqa memleketterine tez tarady. О́ndiriste mashınalar qoldanyldy, jumys kúshi damydy, ýrbanızasııa jyldam júrdi, eńbek ónimdiligi artty, ekonomıkalyq ósim joǵarylady.

Ekinshi О́R XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX ǵasyrdyń basyn qamtydy. Elektr energııasyn qol­daný, konveıerdiń paıda bolýy, temir joldyń taralýy, hımııa óndirisindegi ınnovasııalar naǵyz tehnologııalyq revolıýsııaǵa negizdelip jasalyndy. Bul kezeńdegi ekonomıkalyq damýǵa ǵylymnyń jetistikteri erekshe serpin berdi.

1960-jyldan bastap kompıýter men derbes kompıýterler, ónerká­siptik robottar, sıfrlyq tehnologııa­lar men ınternet ómirge ene bastady.

Úshinshi О́R-diń dáýiri osylaısha bastalyp, óndiristegi basty prosester túpki taýar óndiretin zaýyt pen fabrıkalardyń sehtarynan baǵdarlama jazatyn IT-mamandar, ınjenerler men dızaınerler otyrǵan ofısterge kóship jatyr.

Al, adamy joq sehtarda únsiz ónerkásiptik robottar arnaıy algorıtm boıynsha taýar jasaýmen aınalysady. Sońǵy eki ǵasyrda negizgi paıda taýardy óndirý men satý kezeńinde jınalsa, jańa dáýirdiń ereksheligi – basty paıda ónimdi zertteý men jobalaý kezeńinde jınaqtalady. Iаǵnı, búgin resýrstyń basym bóligi túpki ónimdi shyǵarýǵa emes, ony oılap tabýǵa, óndiriske daıyndaýǵa jumsalady.

Energetıkalyq revolıýsııa men kom­mý­nıkasııalyq serpilis sáıkes kel­gende ǵana keremet tehnologııa­lyq jańalyqtar ashylyp, jańa ekonomıkalyq modelder jasaýǵa múmkindik týady. Úshinshi О́R bu­ryn­ǵy ónerkásiptik revolıýsııalarmen salystyrǵanda aýqymy men tabıǵaty múldem ózgeshe bolyp damyp keledi. Internet-kommýnıkasııa adamnyń ómir súrý ortasyn ǵana emes adamnyń daǵdylary men mádenıetin, tanym-túısigin ózgertip jiberdi.

Adamdy ózgertken ınternettiń saıa­satqa da, ekonomıkalyq paradıg­mala­rǵa da yqpaly úlken. Ásirese, álemdegi barlyq jastardyń boıyn­da eshqandaı saıası partııalarǵa qosyl­maıtyn, kapıtalızm nemese sosıalızmge qyzyqpaıtyn, eshbir ıdeolo­gııany unatpaıtyn kóńil-kúı údep barady. Kaır men Máskeýde, Parıj alań­dary men Ýoll-strıtke shyqqan jastar: «Biz búgingi ekonomıkalyq júıeden úmit kútpeımiz. Jumys joq, energııa qymbat, ekologııalyq, tabı­ǵı apattar men qaterler kóp. О́zi­miz úshin eshqandaı ekonomıkalyq múm­kindikter kórip turǵan joqpyz» deıdi. Internet keńistigindegi qaǵıdalar men qubylystar, minezder de qazaq jastaryna áser etpeı qoımaıdy.

Ult aldyndaǵy boryshyn túsin­beı­tin, mádenıeti men rýhanı sura­nysy jutań, tek ekonomıkalyq tabys qyzyqtyratyn urpaqtyń qolyna saıa­sı bılik tıse eldiń táýelsizdigi men memleket taǵdyry qandaı bolatyny da oılandyratyn másele. Búgingi 15-20-daǵy jastarymyz ózderin erteńgi sıfrly dáýirdiń baıyrǵy turǵyny sanatyna qosyp, jaýapsyzdyq pen tolyq erkindikke boı aldyryp ala ma degen úreıdiń arty qalyńdap barady.

Eldegi saýattylyq kórsetkishi 99,8 paıyz, elimizdiń 127 joǵary oqý oryndarynda 463 myń stýdent oqıdy, 10 myńdaı qazaqstandyq dúnıejúziniń bedeldi ýnıversıtetterinde bilim alyp, elge qyzmet etýde. Respýblıka turǵyndarynyń 73 paıyzy ınternetti kúndelikti qoldanady, olar keminde 2 quralmen ǵalamdyq jelige ortasha alǵanda sekýndyna 19,3 megabıt jyldamdyqpen qosylǵan. «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 2025 jylǵa deıin 28 500 shaqyrym optıkalyq-talshyqtyq kabelder júrgizilip, 3,5 mln aýyl turǵyny keń jolaqty ınternet jelisine qosylatyn bolady.

Munyń bárine biz adamı kapıtaldy damytyp, oı eńbeginiń, ǵylym men bilimdegi jetistikterimizdiń, jo­ǵa­ry tehnologııalardy ıgerýge de­gen qabiletimizdiń jáne qazaq jeri­niń baılyǵynyń kómegimen jettik. Eń ozyq tehnologııalardy jasaý (gene­ra­sııalaý) múmkindigimizdiń ázirshe shek­teýli bolýyn kemshilik, sheshilmeıtin problema dep aıtýǵa bolmas. Munyń bári álemdik eńbek bólisine baılanys­ty týyndaǵan shyndyq.

Qazirgi sıfrly tehnologııalarǵa súıengen dáýirde jeke adamǵa, máde­nıetke, til men ulttyq ónerge tóngen qa­ýiptiń joıqyndyǵyn álemdik oıdyń shyńyna kóterilgen tulǵalar jarysa aıtýda. О́miri men qyzmeti sıfrly ortaǵa táýeldi qaýymdy ınternet arqyly jappaı ańdý tehnologııalary adamzattyń bolashaǵyna alańdaǵan mamandardyń narazylyǵyn týdyrýda.

Búginnen bastap qaýipsizdik jaǵy­nan senimdi tehnologııalardy tańdaý arqyly ulttyń bolashaǵyn anyqtap alýdyń qajettigi memleketimizdiń sıfrly kún tártibindegi eń basty problemasy bolyp belgilengeni jón.

Eldegi qabyldanyp jatqan sıfr­ly baǵdarlamalardyń da basty ny­sany – aqparattyq júıelerdiń joǵa­ry dárejede qorǵalýy bolǵany abzal.

Endi 5-7 jylda qazir tek teorııa­lyq turǵyda jobalanyp jat­qan kvant-kompıýterler qoldanys­ta­ǵy klassıkalyq úlgidegi kompıý­ter­lerdiń ornyna keledi.

Osydan 25 jyl ǵana buryn kvant-kompıýter jasaý ıdeıasyn ǵylymı ortanyń ózi de qabyldamaǵan bolatyn. 1994 jyly ǵylymda 2 revolıýsııalyq jańalyq ashyldy. Onyń biri amerıkalyq matematık Pıter Shordyń esimimen baılanysty bolsa, ekinshisi fızıkada ashylǵan jańalyq.

Shor óziniń kvanttyq algorıtmin jasap qazirgi krıptografııanyń negizin quraıtyn faktorlaý tásilin jańartsa, eksperımentaldy fızıkada atomdy sýytý, qarapaıym ból­shekterdi oqshaýlaý ádisteri tabyldy.

Aıtylǵan 2 jańalyqtyń arqa­synda 1994 jyly kvanttyq kompıýter jasaýǵa bolady degen tujyrym teo­rııalyq turǵyda dáleldendi. Endi ǵalymdar ony naqty júzege asyryp, alǵashqy prototıpter de jasalýda. Tipti Qytaı memleketi 11,5 mlrd AQSh dollaryn bólip jańa kvanttyq ortalyq ashýǵa qadamdar jasaýda. Sonyń kómegimen olar eń keremet qorǵalǵan kompıýterlik júıelerdi birneshe sekýndta buzyp, aqparatty kóshirip nemese óshirip, óz múddelerine paıdalana alady. Mine, ǵylymı jańalyqty destrýktıvti baǵytta da qoldanýǵa bolatynynyń taǵy bir dáleli osy.

Amerıkalyq RAND korporasııa­sy «forsaıt» tehnologııasynyń kómegimen strategııalyq boljaý men josparlaý ádisterin aýystyryp, kez kelgen ultty sýverenıtetinen aıyryp, damý traektorııasyn qaýipti jolǵa buryp jiberýge bolatyn is-áreketterdiń jıyntyq tehnologııa­syn usyndy. Bul tehnologııalar qoǵamdyq formasııalardy qıratyp, memleketti kúıretý úshin birneshe elde qoldanylyp júr.

Sondyqtan da qabyldanǵan árbir sıfrlyq baǵdarlamada adam, qoǵam jáne memleket úshin týyndaıtyn syn-qaterler men qaýipterdi túgendep, olardan keletin zııanǵa tosqaýyl qoıý tetikterin qatarlas júzege asyrǵan durys. Tutastaı sıfrly ekojúıeniń jeke tulǵa men memlekettiń sýve­re­­­nı­tetine tóndiretin qaterlerin sarap­taý, baǵalaý bolashaqta ulttyq qaýip­siz­diktiń eń basty máselesi bolary anyq.

Tarıhtaǵy evolıýsııalyq ózge­ris­ter – adamnyń óz ómirin, turmys-tirshiligin jeńildetý, ońtaılandyrý maq­satymen jasalady. Adamzat órke­nıeti osylaısha, ómiri men turmysyn jeńildetemin dep sanasy men rýhyn, Jaratýshy syılaǵan adamdyq qasıetterin joǵaltyp, jansyz, oısyz, sezimsiz temir robotqa uqsap ketýi de adamı qundylyqtar umytylyp, qatygezdik pen rýhanı qulazý osylaısha bastalýy da múmkin. Sıfrlyq tehnologııalardyń damýyndaǵy keleńsiz qubylystar sony kórsetýde.

Tórtinshi О́R-diń aldyńǵy 3 kezeń­nen aıyrmashylyǵy onyń aýqy­myn­da. Sonymen birge tórtinshi О́R adamzat tarıhyn jyldam jáne múldem kút­pegen baǵytqa buryp jiberý qaý­pin de joqqa shyǵara almaımyz.

Sıfrly evolıýsııanyń barar jerin durys boljaý arqyly Qazaq eliniń damý baǵyttaryn ulttyq múd­dege sáıkestendirip jasaý úshin memleket pen qoǵamnyń birikken jigeri qajet. О́ıtkeni ózin-ózi jetildirýge qabi­letti jasandy ıntellektpen qorshal­ǵan adam ózi jasaǵan robotqa táýeld­i bolyp, oǵan baǵynyshty bolý qaýpi de qııal-ǵajaıyptan shyndyqqa aına­lý yqtımaldyǵyn ǵalymdar da joqqa shyǵara almaýda.

Mine, dúnıede bolyp jatqan teh­no­logııalyq ózgeristerdiń qary­my, kúshtiligi jaǵynan, adamzat tarı­hyn­daǵy dáýirlerde eshýaqytta bolma­ǵan. Sıfrly álemniń berer múmkin­dikteri de keremet, yqtımal qaýipteri de joıqyn.

Bul qaýipterden saqtanýdyń bas­ty ımmýnıteti – Elbasy aıtqandaı «aqyldy ult óziniń ulttyq rýhynan, tili men dininen ajyramaı sıfrly ortaǵa beıimdelýi». Sonda ǵana Tór­tinshi О́R qazaqtyń baǵyn ashyp, ór­ken­deý dáýirine aınalady.

Ulbosyn ESENBEKOVA,
qaýymdastyrylǵan professor,

memlekettik «Daryn» syılyǵynyń laýreaty