Kommýnıst Sábıt Muqanovtyń ultshyldyǵy...

Sábıt Muqanov – qazaq ultynyń aǵasyna aınalyp ómir súrip, qazaqtyń qarııasy bolyp qartaıa bilip, ómirden keshteý ótken kisi. Qazaq eliniń bar qasiretiniń basy-qasynda bolǵan, bar qýanyshty sátteriniń jalaýgeri bolǵan adam – Sábıt Muqanov! Qazaq ultynyń uranshysyna aınalyp, «Jol taptym bar qazaqtyń júregine...»  dep shúkirshilik etken jalaýger qalamger ózin qazaqtyń qoǵamdyq ómirinen tys ustaı almady. I.Stalındi áshkereleýshi, N.Hrýshevpen staqan qaǵystyrǵan, J.Shaıahmetovti – Shaıgóz Amandyqovqa aınaldyryp, «Tyńdaǵy tolqyndar» romanynda syna­ǵan, D.Qonaevty Temirtaý jumysshylaryna oq atqyzdyń dep shenegen, I.Iýsýpovty mramor sııa saýytpen jýsata jazdaǵan Sábıt Muqanov! Ol ne aıtsa – qazaq atynan aıtty, ne istese – qazaq atynan atqardy. Sonyń bárin «ólmeıtin», «óshpeıtin» partııa retinde ulyqtalǵan kommýnıstik partııa atynan batyl atqardy. О́z basym ózge qazaqtar sekildi, bala jastan Sábıt Muqanovty jaqsy kórip óstim. Shyǵarmalaryn súıip oqydym. Almatydaǵy mýzeıin maıtalman mádenıet qaıratkeri О́zbekáli Jánibek basshylyǵymen qolmen qurystym. Álemniń alýan eli arhıvin aqtaryp «Sábıttanýmen» aınalystym. Arhıvterde unamdy materıalmen birge unamsyz materıal da aldymnan shyqty. О́mir. Jaqsy kórýmen birge jek kórý sezimi de júrekten oryn aldy. Madaq derlik maqala, jazýshylyq qupııasyna enip, taldap kitap jazdym. Qazaqty qaıtsek derbes el etemiz dep eminip eńbektengen, sol jolda basyn báıgege tikken, janyn qıǵan Alashorda ókilderin ájýalaǵan sátterin aıaýsyz synadym. Sábıt Muqanovty madaqtaǵanym úshin maqtalyp, synaǵanym úshin synalyp jattym. Nebir qaıratker dep alǵa tutyp, tabynyp kelgen adamdarymyz Alashordanyń ústinen I.V.Stalınge hat jazyp, donos jasap, qazaqtyń qaımaǵyn qalaı sypyryp tastaý jóninde jol kórsetipti. Stalın arhıvinen ısi múńkigen sol «qaǵazdardy» oqyǵaly Sábeńdi qaıta jantartyp jaqsy kórýge aınaldym. Oılap otyrsam, Sábeń de Alashordamen kúresken. Kommýnıstik kózqaras áreketi. Biraq, Bas qanysherge hat jazyp, donos jiberip, halqyn satqan, satylǵan jeri joq eken. Jáne bar máseleniń basy ashyq. Sovet ókimetin qapysyz súıgen, kommýnıstik partııaǵa qylaýsyz sengen adamnyń áreketi. Sábıt Muqanov – qazaq ádebıetiniń tutas bir dáýiri. Ol – qazaq ádebıetiniń qalamgeri ǵana emes, qazaq ádebıetiniń uıymdastyrýshy jalaýgeri. Osy eki arany ashyńqyrap sóıleýimiz kerek. О́z shyǵarmalary jáne qazaq ádebıet isin uıymdas­tyrýshy, sol jolda ultty ulyqtaýshy tulǵa! О́zderi durys jaza almaı júrip keıbir kisiler Sábıt Muqanovty synaǵysy keledi. Aqjúrek synshysyń ba, syna. Synyńa kisi senetindeı bolsyn biraq. Syndy Sábıt Muqanovtyń azamattyq tulǵasy da, ádebı murasy da tolyq kóteredi. Ol ómir súrgen dáýirge oraı Sábıt Muqanov osy eki turǵydan da synalýǵa tıisti tulǵa. Syn degennen shyǵady, otyz bes jyl zerttegende ańǵarǵanym – Sábıt Muqanov bizdi túsinedi eken. Kerisinshe, Sábıt Muqanovty biz túsinbeıdi ekenbiz. Masqara bolǵanda Sábıt Muqanovtyń ádebı shyǵarmalaryn oqymaı, bilmeı de sóıleı beretin sekildimiz. Bul endi kúná! Sábıt Muqanov jaıynda «Jan jylýy» – 1981; «Sábıt Muqanov» - 1989; «Sábıt Muqanov» – 2000; «Jazýshy sheberhanasy» – 2000 atalatyn kitaptar jazdym. Qalaı jazdym? S.Muqanovtyń kórkem shyǵarmalaryn oqydym. Arhıvin aqtardym. «Qyzyl­jar» degen romanynyń deregin de taptym. Bul jóninde ádebı basylymdardyń birine arnaıy jazyp ta qalarmyn. Qazirshe myna jaıǵa nazar aýdarýmen shekteleıin: baıqap otyrsyz, Sábeń romanyn «Petropovl» atamaı, «Qyzyljar» ataǵan. Qazaqtyń ejelgi jer ataýyn roman aty etip alǵan. Jazýshy izimen júrip Sovetter Odaǵyn aralap shyqtym. Ol meni mýzeılerge, arhıvterge bastady. Meniń eńbekterimde kezinde Sovetter Odaǵyna qaraǵan talaı eldiń arhıvinen alynǵan materıal paıdalanylady. Qazaq ádebıetshileriniń murnyna ıisi de barmaıtyn materıaldar. Demek, bul – meniń taqyrybyma aq qarap, adal zerttegenimniń arqasy!  Soǵan qaramastan óz basym Sábıt Muqanovty áli tanyp bolǵan joqpyn dep oılaımyn. О́ıtkeni, shyn jazýshy – qashanda JUMBAQ. Sábıt Muqanov – shyn jazýshy. Shynaıy jazýshy. Tórtkúl dúnıedegi uly jazýshylar sekildi onyń ádebı álemi de tolaıym jumbaqqa toly.  Sol jazýshy jumbaǵyn sheshemin be degen oımen Sábıt Muqanov shyǵarma­laryna qaıtadan den qoıyp otyrǵan jaıym bar. Sábıt Muqanovtaı qazaq dep ǵumyr keshken jazýshy jumbaǵyn sheshkisi kelgen azamatqa «kel qoldas, kel qalamdas joldas, jumbaqty birge izdeıik!» degim keledi.   1.Urpaǵymdy attap júre bereıin be? ...1971 jyldyń 26 naýryzy. Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda «Qazaq SSR-niń 50 jyldyǵyna» arnalǵan aqyndar jyr keshi bolmaq. I.V.Stalınniń qan­dy «kýltinen» arylyp, «Kýlt - ádebıetke ǵana jarasady» (Iа.Smelıakov) dep júrgen kezimiz. Ult máselesi – «myzǵymas birtutas KSRO-daǵy» shetin másele. Soǵan qaramastan alyp ımperııaǵa zorlyqpen keıin qosylǵan Baltyq jaǵalaýy respýblıkalarynda (Lıtva, Latvııa, Estonııa) narazylyq, Kavkaz respýblıkalarynda (Grýzııa, Armenııa, Ázerbaıjan) ulttyq oıaný­shylyq bar. Solardyń áserinen be, álde dúrkin-dúrkin ustalyp túrmege aıdalyp, baryp-kelip jatatyn E.Ys­maıylov, Q.Jumalıev, E.Bekmahanov, ultshyldyǵy úshin M.Áýezovpen birge bir buıryqpen QazMÝ-dan qýy­lyp, SOKP qatarynan shyǵarylatyn B.Kenjebaıuly syndy professor­lar­dyń aıtqan sózderi (oqyǵan lek­sııalary), jasyryp oqytatyn Sháká­rim, M.Jumabaıuly, J.Aımaýytuly shyǵarmalarynyń áseri me, áıteýir qazaq ultynyń sanaly urpaǵy bo­ıyn­da ulttyq oıanýshylyq bar. Mos­kvada oqıtyn qazaq jastary uıym­dastyrǵan «Jas tulpar» qoǵamdyq birlestigi taratylǵany, Maǵjan shy­ǵarmalaryn B.Kenjebaıuly bas bo­lyp «azamattyq aqtalýyn» alǵa ustap, aqyn óleńderin A.Jovtıske orys tiline aýdartyp, T.Nurtazın, jazý­shy T.Ahtanov qatysyp, QazMý-da kesh ótkizip, ony bireý (atyn atamaı tura turalyq) joǵaryǵa sybyr­lap qoıyp, qýyp taratylatyny bizge joǵary kýrs stýdentteri aýzymen jetip jatady. Eleńdeımiz. Eń bastysy – ult ádebıeti ult urpaǵyn oıatýǵa jetip artylarlyq «kýlt» kezeń. Olardyń shyǵarmalaryn oqý – máse­leniń máselesi. Bir jańa shyǵarma jaryq kóre qalsa «oqydyń ba?» dep bir-birimizden surap júrgenimiz. Ja­ńa týyndy jalma-jan qoldan qolǵa ótip júre beredi. Ol kitap jaıynda pikir alysý kez kelgen jerde jaǵdaı tańdamaı jalǵasyp jatady. Kórkem ádebıetke ynta sondaı kúshti. «So­sıa­lıstik Qazaqstansyz», «Lenınshil jassyz» úı adyra qalǵan úı, qoıshy etiginiń qonyshynda «Juldyz» ben «Qazaq ádebıeti» gazeti júredi. Sábıt Muqanovtyń «Botagóz» romanyn qıma­dyń dep súıisken eki jastyń ata-anasy bir-birimen qudalyqtan ketisip, qyrbaı bolyp, Sábıt Muqa­novqa júginetin kez (Sábıt jaryqtyq «Botagóz» romanyn sharq uryp izdep, taýyp: «Eki shal, aljymańdar. О́zara súıisken eki jastyń obalyna qala­syńdar. Mine, «qalyńmalyn» men tóledim, eki jastyń úılenýine qarsy bolmańdar» dep bir mátinde eki bólek hat jazyp, «Botagóz» romanyn eki qudaǵa teńdeı bólip salyp jiberetin kezder-aı, shirkin!) Endi oılap qara­saq, sonyń qaı-qaısysy da búgingi arnaıy uıymdastyrylatyn ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardan bir­de-bir kem emes eken-aý. Jazýshy aǵaıyndar buqarany KSRO tutas­tyǵyna úndeı júrip te shyǵarmanyń astarly aǵynymen jurtyn ulttyq bolmysqa baýlyp, ulttyq rýhta tárbıeleı bilgen eken-aý. Biz stýdentpiz. Onyń ústine QazMÝ-da M.O.Áýezov atyndaǵy ádebı birlestik, Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtý­tynda «Qyz Jibek» estetıkalyq klýby, tipti jýrnalıstıka fakýltetinde M.Seralın atyndaǵy jýrnalıstik birlestik jumys isteıdi. Álgi ataýly aqyndar keshi dańqy áp-sátte Almatyny kezip ketti. Yn­tyqtyq. Keshkilik. Sabaqtan shyǵyp júgire basyp, entigip jettik. Keshigip qalyppyz. Búgingi Tóle bı kóshe­sindegi ǵımarattyń bes júz kisilik zalynda ıne shanshar oryn joq. Tum­syq batpaıdy. Tikemizden tik tura qaldyq. Jıyrma shaqty aqyn, jazý­shy Sábıt Muqanov bastap qazdaı tizilip kelip «prezıdıýmǵa» jaıǵasty. Suńǵaq jigit, professor Serik Qı­rabaev óziniń eshkimge uqsamaıtyn únimen keshti ashyp, «Qazaq SSR-i» jaıynda saıası fılosofııa aıtyp, sózdi Sábıt Muqanovqa berdi. Muhtar Áýezovtiń dańqy bar da ózi joq. Al Sábıt Muqanovtyń dańqy aspandap qalyqtap turǵan shaǵy. «Aqqan juldyz» úzindileri «Juldyz» jýrna­lynda jarııalanyp jatyr. Men, men ǵana emes, ıin tiresip, teńselip, tebirenip turǵan 700 kisiniń deni osynaý keshke Sábıt Muqanov qatysady eken degen daqpyrttyń qu­lyna aı­nalyp kelgenbiz. Sá­beńniń bedeli sum­­dyq edi. Sábıt Muqanov ózi ómir súrip otyrǵan qo­ǵamǵa ókpelep sóıledi. – Sábıttiń jazǵan­dary 50 tom bolatyn, – dedi óziniń qar­ly­ǵyńqy jaryqshaq da­ýysymen, – sony bas­tyrýǵa Qa­zaqstan, tipti SSSR qaǵaz tappaı qınalyp otyrǵan soń qaıter­siń?! Sodan da kólemdi roman jazǵan­dy doǵa­ryp «tórt­­ta­ǵan» atap rýbaılar ja­­zyp júr­min. Rýbaı degenińniń ózi ulǵaı­ǵan jasqa jaq­sy ma deımin. Kúshenip jat­paısyń. О́mirden kór­gen-bilgenińdi, kóńi­li­ńe túıgenińdi fılo­so­fııaǵa aınaldyrsań – jetip jatyr. Men sol sý jańa rýbaı­larym­nan oqımyn. Aqynnyń oqyǵany «rýbaı» ma, joq pa, kim bilsin?! Qazaqy bolmysty tar­tymdy tórttaǵandar zaldy baýrady. О́leń oqıtyn aqyndar saıabyrsı bas­taǵanda tómengi qabatqa júgire jó­neldik. Onda «kitap jármeńkesi» uıym­dastyrylǵan. Kitap jaımasy. Kitap satyp alyp qalamgerlerden qoltańba alyp úlgerýimiz kerek. Sábıt Muqa­novtyń úsh tomdyq «О́mir mektebi».   Jýan úsh kitap. Baǵasy da biraz. Biryń­ǵaı stıpendııaǵa qaraıtyn stýdenttiń qal­tasy tesik. Oılanyp turyp «Qazaq­stan jazýshylary» («Jazýshy», 1969 j.) ata­latyn ashyq qyzyl jýan kitapty satyp aldym. О́ıtkeni onda qazaq jazý­shylarynyń ómirbaıany ár betke bólek berilip, sýreti basylǵan. Bir emes, birneshe qalamgerden qoltańba alýǵa qolaıly. Ǵalı Ormanov, Qasym To­ǵyza­qov, Muqaǵalı Maqataev, lezgın aqyny Baıram Salımovqa tilek jaz­dyryp aldym. Apaı tósin aıqara ashyp tastap, ekinshi qabattan birinshi qabatqa túsip kele jatqan Muqaǵalı aǵanyń aldynan shyqtym. Ol dosy – Ánýarbek Dúısen­bıev úıinen biledi meni. Qolym­daǵy kitapty tilek úshin usynǵym kelip, ári-beri paraqtaımyn. Kitap ishinde Muqash aǵa joq. Demek, áli «SSSR Jazýshylar odaǵyna múshe» emes. Tu­tas kitapty usyndym. Anyqtama­lyq­tyń ishinde óziniń joǵyn aqyn biledi, árıne. Ol kitapty qolyna alyp turyp, birinshi tys-paraǵyn aýdaryp tastap, muqaba­nyń ekinshi betine: «Qulbek! Adam bola bil, túsindiń be? M.Ma­qataev. 26.III.71 j.» – dep qol tartty. Sóıtip júrip Sábıt Muqanovqa keshigippin. Sábıt Muqanovtyń aldynda qoltańba alýǵa kezekke turǵan jastarda, Sábeńshe aıt­saq, qısap joq. Uzyn tizbek. Eger Sábeń­nen qoltańba almasam, búgingi aqyndar keshine kelýimde mán bolmaı­tyn sekildi sezinip uzyn-sonar kezektiń aıaǵyna kele tirkelip tura qaldym. Aqyndar úıdi-úıine tarap ketti. Tún­niń bir ýaǵy. Kire beris foıede jazýshydan Sábıt Muqanov qana qal­dy. Sábeńe qaraılap bir sylyńǵyr qara jigit júr. Shamasy ol da aqyn bolar. Sábıtteı jazýshyny úıinen alyp kelgen, endi aparyp salýǵa jaýapty azamat syndy. Aıyryp tanyp jatqan joqpyn. Álden ýaqyt. Tizbek toqtalar emes. Áli birsypyra jas barmyz tizilip turǵan. Biz de qaı jetisip tur deısiz?! Qaryn ashqan, kóz bozarǵan... Sábeń súıkektetip tilek jazyp berip otyr. Ary-beri selteńdep júrgen sylyńǵyr qaranyń tipti shydamy ketti bilem, taǵatsyzdanyp: – Qaıtaıyq ta, Sábe, – dep qalǵany. Bizdiń záremiz zár túbine ketti. Beıne tilek sózin kútip turǵan alyp jazý­shymyz «Sharshadym, qaraqta­rym!» dep ornynan turyp keterdeı ishimiz qyl­pyldap qoıa berdi. Tipti boıda diril paıda boldy. Moınymyzdy sozyp aqshamnan beri turmyz ǵoı, endi! Demimizdi ishimizge tartyp aldyq. Basynda qara taqııa, ústinde qara kostıým, etjeńdi jazýshy bir sát kezekti kitabyn júrek tilegin jazyp usyndy da álgi sylyńǵyr qaraǵa jalt qarady. Oqty kózimen atyp, qazaqsha aıtqanda «jaman kózimen» qarady. Qarady da: – Myna turǵan kókórim balalar bizdiń bolashaǵymyz. Meniń jas órken urpaǵym. Sábıt atymmen, túıedeı basymmen jastardyń tilegin aıaqasty etip, jerge qaratyp, urpaǵymdy attap júre bereıin be? – dedi sosyn ajyraıa qaraǵan qalpy. – Onan da qarap turmaı taksı ustap ákel qaıtatyn! О́ı, anturǵan! – Qoıdym, Sábe, qoıdym. Mine, qa­zir, qazir taksı ustap kelemin. Qara shańyraq KazPI-den, Attandyq bizder taksımen!... – dep taksımen attanyp ketemiz, – dep «aıypty» sylyńǵyr qara jigit óleń­detip syrtqa qaraı júgire jóneldi. Keıin bildik, álgi qara jigit Nutfolla Shákenov eken. «Sábeń bizdi tastap ketip qalar ma?» dep záre qutymyz qashqan bizdiń júregimiz ornyna tústi. «Ýh» dedim erkin dem alyp... Bizge de kezek keldi. – Atyń kim, qaraǵym? – dedi jaryq­shaq daýys. Atanyń, ákeniń únindeı súıkimdi estildi. «Qulbek» dedim jal­ma-jan. Ol byrtyq salaly saýsaqta­rymen myqtap ustaǵan «sharıkti» jýan qalammen «Qulbekke. S.Muqanov. 26-III-71 j.» – tilek sózin jazyp «Qazaq­stan jazýshylary» kitabyn ózime usyn­dy. Tilek sózi – júrek sózi. Baqytty edim. Rahmet aıtyp, tolqyp basyp kezekti kelesi óspirimge berip bylaı taıqyp shyǵa berdim. ...Jazýshyny qyzyqtaı baqylap qa­rap turmyn. Mine, taǵy eki-úsh boz­balaǵa qoltańba syılady. Sóıtti de «Bar mázir, joq jaı. Osyǵan rıza bolyńdar, qaraqtarym. Oqýshy bala­lar­syńdar (stýdent degeni bolar) ǵoı. Jaqsy oqyńdar. Oqymysh bolyńdar. Zamandaryń keledi, urpaqtarym, baqytty bolyńdar!» – dedi. Dedi de aýyr denesin aqyryn tiktep taıaǵyna súıenip baıaý basyp shyǵyp bara jatty. ...Jataqhanaǵa jaıaý tartyp kelemin. Qolymda kitap. Qulaǵymda ja­zýshy úni kúmbirleıdi. «Urpaǵymdy attap júre bereıin be?», – degen meıirban ún, «Za­mandaryń keledi» – degen jumbaq ún... 2. «AZIADA» alaýyna qarap otyryp... (Sábıt Muqanovtyń «Sovetskıı sport» gazetinde jarııalanǵan bir maqalasynan týyndaǵan oı) «AZIADA» alaýy qazaq jeriniń bir shetinen enip, ekinshi qıyryna qaraı jyljyp ketip barady. Astanada áne-mine álemdik sport dodasy bastalady. Biz taǵatsyzdana kútip otyrmyz. Álemdik sport dodasy bastalar sátte resmı ashylýyna oraı týymyz tórge ilinip, memlekettik ánuranymyz aspan­daıdy. «Altyn kún aspany...» Qazaq azamaty arqalanady. «Men qazaqpyn!» – degen azamattyń mártebesi bıikter sát! Osy sátterdi kóz aldyma elestetemin. Elestetemin de oıǵa batamyn. Kóńil kókjıegine ǵumyrymnyń jary­myn arnap zerttep kele jatqan qazaq bolmysty jazýshymyz Sábıt Muqanov beınesi kóteriledi. Asyly, ol kisiniń bizdiń ómirimizde qalam tartpaǵan salasy joq edi-aý...Sport she? Sportty da janyn shyrqyratyp otyryp jazǵan. О́mirdiń bir qyry – qazaq shopandaryna jaǵdaı jasalmaı jatyr dep aıqaılap júrip «Úshtóbeden» kıiz úı jasaıtyn fabrıka ashtyrǵan Sábıt Muqanov. «Qaı­rat» komandasy nege qazaq jasta­rynan quralmaıdy?» – dep aıqaılaǵan da Sábeń jaryqtyq. Oh, esime tústi. Keshegi keńestik kezeńniń kommýnıstik saıasaty syzdaǵan syzdaýyqtaı qabyn­dap turǵan sátinde búkilodaqtyq «Sovetskıı sport» gazeti betinde «Aýyl sporty, hal qalaı?» – dep alpysyn­shy jyldary qoryqpaı másele kóter­gen, on bes odaqtas respýblıkaǵa daýysyn jiberip aıqaı salǵan da Sábıt Muqanov emes pe edi? Iá, solaı! «Sovetskıı sporttyń» oqýshyla­ry­nyń kóbi meniń aýylymnyń ta­rıhymen dúnıe júziniń kóptegen tilderine aýdarylǵan «О́mir mektepterim» atty ómirbaıandyq trılogııamnan tanys bolar dep oılaımyn.» – dep alyp ult sporty máselelerin býynynan ustap másele kóterip edi-aý. Ol qandaı ulttyq másele qyzyl ımperııa saıasaty qyzyp turǵan kezde qazaq jazýshysy qaımyqpaı kóterip júrgen? Asyly, jazýshynyń ózine sóz bergen: «Bizdiń ýaqytymyzda ulttyq sporttyq oıyndardy múlde basqasha ótkizýge bolar edi. Múmkindik bar-aý, biraq ótkizbeıdi. Meniń jastyǵym­nyń súıikti oıyndaryn eske alýym­nyń sebebi búgingi aýylda sporttyń ulttyq túrleri túgeldeı derlik umytylǵandyqtan. Soltústik Qazaqstan oblysynyń sov­hozdarynda qazir ábzelderdi (at saıman), kerek-jaraqtarynyń ózin tabý qıyn. Áıteýir, bıylǵy jyly maǵan aýylda jaramdy er-toqym taýyp bere almady. Maǵan aýyl adamdary myna bir qyzyqty faktini aıtyp berdi. О́tken jyly meniń jerlesterim qasqyrdy jatqan jerinen úrkitipti. Jas jigitter jyrt­qyshqa myltyq oǵy jetetin jerge jaqyndaı almaǵanda, 70 jastaǵy Beısen qart qasqyrdy qýyp jetip, úzeńgimen uryp taldyryp (qolynda taıaq bolmaǵan soń) baılap alypty. Aýyl balalary ózderiniń qalalyq teńdesteri sııaqty atqa minýdi umy­tady ǵoı dep shoshımyn. Qazaqtar­dyń ústel ústindegi «toǵyz qumalaq» oıyndarynyń ańyzǵa aınalyp ketýi de múmkin. Selolyq «Qaırat» qoǵa­mynyń kýbogi úshin jarystarda, onyń ózi de jyl sa­ıyn ótkizilmeıdi, shah­mat sııaqty erteden kele jatqan oı­yndardyń chempıony únemi 60 jastaǵy jam­byldyq qart Ra­hymbaı Aqpan­betov­tiń bolýy kezdeıs­oqtyq emes. Mundaı faktiler respýblıka sport uıymdaryna oı sa­lýy tıis. «To­ǵyz qu­malaq» myń­daǵan tá­silderi men túrleri bar qyzyq­ty oıyn. Meni olımpıa­da­lyq oıyndarǵa qar­sy dep oılama­ńyz­dar. Olardy jan-jaq­ty damytyp, aý­yl­ǵa údete engizý kerek. Biraq, olar ha­lyqtan shyǵyp, ha­lyqtyń súıikti óne­rine aınalǵan sport­tyń ulttyq túrlerin kóleńkede qal­dyr­maýy tıis. Halyq­tyń sport túrleriniń damýyna dańǵyl jol ashqan kúnde kla­s­sıkalyq túrlerin en­gizý prosesin tezdetýge kómekteser edi. Qazaqstan sambısteri men erkin kúres seksııalaryna kóp­tegen balýandar qa­zaqsha kúresten keldi.  Búkilrossııalyq sporttyń úlken álemine fransýzsha kúrestiń dúnıe­júzilik chempıony Qajymuqan Mu­ńaıt­pasov ta osyndaı jolmen kel­gen-di. Men onymen et jaqyn tanys edim. Tabıǵat keremetteı kúsh syı­laǵan tamasha adam bolatyn. Ol Ivan Poddýbnyıdyń dosy edi. Men taǵy bir aty el arasynda ańyzǵa aınalyp ketken Balýan Sholaqpen de dos boldym. Ol jóninde bir kezde roman da jazǵanmyn. Meniń oıymsha ol osy kezde týsa, sózsiz, dúnıe júziniń chempıony bolar edi.» – deıdi («Sovetskıı sport» gazetinde jarııa­lan­ǵan maqala. «Sport» №48(514) 23 noıabr 1968 j. Sany boıynsha berilip otyr) qazaq jazýshysy! 1968 jyly jazylǵan maqala. Ol kez – keńestik kezeń. Keńestik kezeńde, terezesi teń on bes respýblıka dep alqyna sóılep, shyn máninde qazaq eliniń basynan qıqý ketirmeý, eline kóz alartý, jerine suǵyn qadaý – dúrkin-dúrkin qaıtalanyp, ulttyq dástúrge shabýyl sát saıyn kórinip te, kórinbeı de júrgizilip qazaqtyń basynan quı qazǵan zaman. Nege olar ulttyq dás­túrge shabýyl jasaıdy? Ulttyq dástúr – ultty kommýnıstik basqyn­shylyqtan saqtap qala alatyn jalǵyz faktor edi. Ulttyq dástúr aıasynda tár­bıelengen azamat eli úshin tura alatyn, jeri úshin turysa alatyn. J.Táshenov syndy birtýar azamattyń: «Jer – qazaqtiki, Nıkıta Sergeevıch, siz aıtty eken dep qazaq jeri berilsin dep qol qoıyp, qolyńa ustatyp jibere almaı­myn» dep KPSS Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.S.Hrýshevqa qas­qaıyp qarsy tura alýy da qazaq qaıratkeriniń ulttyq rýhqa adaldyǵy. Ulttyq dástúrde tárbıelenbese, «jeti basty jalmaýyzdan» jaman kommýnıstik bas­qynshylyqqa qarsy tura alar ma edi?! Tura almas edi ǵoı. Sondyqtan saqta­rymyz ulttyq dástúr, aıalarymyz ulttyq rýh bolsyn de! Sábıt Muqanovtyń jáı sport týra­ly maqalasyn qaıtalap oqyp, qatty rıza bolyp otyrǵan sebebimiz de ult­tyq dástúrge baılanysty. Qazaqy bol­mysty jazýshy qazaqtyń dástúrli spor­ty týraly batyl aıtyp, búkilodaqtyq gazet betinde 1968 jyly másele kóterip otyr. Dástúrli sport túrlerine suraý salyp, joqtaǵan bolyp sóılep te qazaqtyń ulttyq dástúrin saqtaýǵa batyl úndep otyr. Shynyna kelgende ulttyq rýhqa shaqyryp otyr! Maqala «Sovetskıı sport» gazetinde basylypty. Ádeıi kezindegi tilmen aıtqanda «búkilodaqtyq» basylym betinde sóılegen. Jáne qanyn sorǵala­typ ulttyq pishinde sóılegen. Qan­shalyqty dilger másele kótergen, son­shalyqty tamasha etip kótergen. Qalaı ǵana osydan keıin Sábıt Mu­qanov jaryqtyqty jaqsy kórmessiń?! Jaqsy kórip ketesiń. Quranda «O, Qudaı, pendeńniń bilip, bilmeı jasaǵan kúnálaryn keshkeısiń...» – degen tilek udaıy birge aıtylyp, birge júredi. Tolymdy shyǵarmalarynda aıta al­maǵan ulttyq máselelerdi oımaqtaı ǵana maqalasymen «odaqtyq» gazet betinde aıta alǵany úshin de Sábeń jaryqtyqtyń «bilip, bilmeı jasaǵan kúnálárin» keshirgiń kelip ketedi... Byltyr jaz S.Muqanovtyń týǵa­nyna 110 jyl tolýyna oraı bas sábıt­tanýshy raıynda shaqyryldym da jazý­shynyń týǵan aýylyna baryp qaıttym. Oblys ortalyǵynan toıy ótip jatqan jazýshynyń baǵanǵa ilingen aýqymdy bir sýretin kóre almaı qarnym ashty. Sábeń eskertkishine gúl shoǵyn qoıǵanda da jaltaqtyq kórset­kendeı boldyq. Qashan jazýshynyń týǵan topyraǵyna (aýdany) baryp jetkenshe S.Muqanovqa arnalǵan ashyq-jarqyn jarnamany kóre almadyq... Jol boıy «Petropavldan» bastalǵan oryssha toponımder... «Qyzyljarǵa» kelgende tanabymyz tartyla qalady... Onysy nesi? «Egemen Qazaqstan» bastap birsypyra basylym Parlament Májilisiniń depýtaty Jarasbaı Súleı­menovtiń Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń ortalyǵyn «Qyzyljar» dep ataıyq­shy degen pikirine namystandyq kelip. Ne boldy osy bizge? Áńgime Sábıt Muqanovtaı qazaqy bolmysty jazýshynyń «Aýyl sporty, hal qalaı?» atalatyn máseleli (prob­lemalyq) maqalasynan sabaqta­lyp edi-aý. Jaryqtyqtyń ózi de ulttyq sport oıyndaryn bedelge salyp, búkilodaq­tyq deńgeıge kótergende kórip otyr­ǵany­myzdaı óziniń «О́mir mektebi» («Me­­niń mektepterim») memýaryna súıe­ne sóıle­gen eken. Biz de bir maqa­lasynan bastal­ǵan sózdi onyń «О́mir mektebi» memýa­rymen sabaqtastyryp, jazýshy týyp-ósken óńir – «Qyzyl­jar» másele­sinen bir-aq kelip shyq­tyq... Shashyla sóılep kettik bilem. Son­da aıaǵyn zamana jeline kóp shal­dyrǵan úlken jazýshy qalam qara­ketinen týar tálim, túıer túıin qandaı? Eger biz el bolyp, egemendigimizdi saqtap, táýel­sizdigimizdi órken­detýdi oılasaq – ultymyzdy memleket quraý­shy ultqa aınaldyrýymyz kerek eken. Búgingi urpaqty aǵa býyn dástú­rinde ulttyq dástúrde tárbıelep, ulttyq qundylyqtardy kózdiń qarashy­ǵyndaı saqtaýdy tárbıe úrdisine aınal­dyrýy­myz jón-aq! Ulttyq dástúrge baryp saımaıtyn ult tirliginde birde-bir shetin másele joq. Olaı bolsa ulttyq qadir-qasıetti urpaq boıyna sińi­rý – máseleniń máselesi! Ulttyq dástúr – ult máselesinde ǵana ma, ult­tyq dástúr – ult ókilderi úshin ǵana ma? Bastaýy solaı bolǵanymen, qazaq ulty boıyn­daǵy (tarıhyndaǵy) óskeleń ult­tyq dástúr – barlyq qazaqstandyq úshin shart. Ulttyq dástúrdi saqtaý ony or­nyq­­tyrýdan bastalady. Sonymen qatar, ulttyq dástúrdi saqtaý – ony damytý, ıgilikti istermen molyqtyrý degen uly mindetten turady. Olaı bolsa ult boıyn­daǵy ulttyq dástúr tutýǵa bola­tyn qundylyqtardy «ulttyq brendke» aınaldyryp, aıqulaqtandyra nasıhattap álemge tanytyp, álemdik deńgeıge kóterip, álem azamattary tutynatyn halge jetkizýimiz kerek. Basqasyn qoıa turyp, Sábıt Muqanov kóterip otyrǵan ulttyq sport oıyn­dary túrlerin damytyp, birtindep olımpııalyq oıyn dárejesine kóterýge bolmas pa? Aıtalyq, «AZIADA» elimizde tabyspen ótti. Tipti alaýy qazaq jerin aralap, «AZIADA» bastalǵan sátte ulttyq namysy bar azamattyń bári de erekshe shattandy. Mine, osyndaı jarystarǵa ulttyq sport oıyn túrleri qosylsa, shirkin. Jalǵyz sport qana ma? О́mirdiń bar arnasyn­daǵy tilek osy emes pe?! 3. Sherbakovty shókesinen... Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» romanynda «Chemberlendi shekesinen atý» atalatyn taraý bar. Onda oty­zynshy jyldardaǵy halyqaralyq jaǵdaı áńgime bolady. Jaı saýatynyń ózi shamaly jap-jas Sábıt Muqa­novtyń saıası oıanýynyń kúshtiligin kórsetedi. Chemberlendi biz kópke deıin Sábeń jaryqtyqtyń áıgili romanynyń álgi taraýy arqyly oqyp, bildikke sanap júrdik. Sóıtsek, jaǵdaı tipti basqasha eken. Sábeń halyqaralyq jaǵ­daıda Sovet ókimeti kózimen, ol ustan­ǵan ıdeologııa parqymen qaraǵan eken. Keıin Kertmannyń «Chemberlen áýleti» atalatyn kitap oqyp áýlet áleýetine qaıran qalǵanym bar. Sonymen Sábıt Muqanov jaryqtyq Chemberlendi shekesinen atty ma, joq pa? – dep oılanyp júrdim. Ol bir shetin másele. Chemberlendi shekesinen atty ma joq pa, biraq Sábıt Muqa­novtyń kommýnıstik partııa arqyrap bılep, qazaqtan ózge ultqa barynsha basymshylyq berip, qulaǵy­myz­dy sal­pıtyp qarap otyrǵan qysyl­taıań ýaqyt­ta ıdeologııalyq daýyldan qo­ryq­paı, úrikpeı Qazaq SSR Oqý mı­nıstriniń orynbasary Sherba­kovty shó­kesinen túsirgeni bar. Keńes ókimeti tusynda ıdeologııalyq jańbyr, joq burshaq soǵyp turǵanda basynan baqaı­sha­ǵyna sheıin kommýnıst Sábeń­niń ult úshin basyn oqqa baılap atqar­ǵan sol bir isin zamandastary ańyzǵa aınaldy­ryp aıtýmen ótti. Bireý jetkizbeı aı­tady, bireý asyryp aıtady, bireý bu­ryp otyryp, bireý tańqalyp orny­nan turyp aıtady... Ańyzdyń aty – ańyz. О́zi de ańyzǵa laıyq batyrlyq. Al  aqıqaty she? Aqıqaty qandaı? Aqı­qat­ty tek arhıv aıtady. Mine, jazýshy arhıvin aqtaryp otyrǵanym. Aqyry taptyq. 1969 jyly 11 aqpan kúni Qazaq SSR Oqý mınıstriniń orynbasary Aleksandr Vasılevıch Sherbakov «Oqý­­shylardy ınternasıonaldyq turǵydan tárbıeleýdiń keıbir ǵyly­mı-pedagogıkalyq máseleleri» atala­tyn taqyrypta Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń arnaýly ǵylymı keńesinde kandıdattyq dıssertasııa qorǵamaq bolady. Sábıt Muqa­nov­tyń qolyna ǵaıyptan taıyp izdenýshi sheneýnik dıssertasııasynyń «Avto­referaty» túsedi (Ony jibergen Qazaq SSR Oqý mınıstrligine ábden qatysy bar Ádı Sháripov eken.) Jazýshy oqyp tanysady. Másele Qazaqstanda aralas mektepterdi kóbeıtý jaıynda eken. Kommýnıst jazýshy, tabıǵatynan ult­tyq beıildegi adam taqyryby «ınternasıonalızm» dep aıqaılap turǵan eń­bek­tiń astarynan orystandyrý ama­lyn kóre qoıady. О́ıtkeni, S.Muqanov ǵa­syrlar boıy birtindep júzege asy­rylyp, HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵa­syr basynda «týzemnaıa shkola» arqyly qazaqty shoqyndyrý saıasatyn kózimen kórgen azamat. Jazýshy shamyrqanady. Jazýshy quraly – qalam. Átteń-aı, dıssertasııalyq keńestiń múshesi emes. Áıtse de, Sábıt Muqanovtyń ulttyq namysy qozyp qolyna qalam alady. «Qazaq mektepteriniń taǵdyry» atap taqyrypty aq paraqtyń basyna oqshy­raıtyp jazyp qoıady. Ári qaraı, ári qaraı ashýy men aqyly arbasyp aralas mektepterdiń beıbaýyrmaldyq sıpaty jaıynda aqtarylady kelip, aqtary­lady kelip. О́zi múshe emes ǵylymı keńeske arnaıy baryp sóıleıdi. Sóıle­gende ne deıdi? Sóılegende búı deıdi: «Men KazPI-diń Ǵylymı keńesinde múshe emespin, soǵan qaramastan myna dıssertasııalyq qorǵaýda ja­samysty­ǵyma baılanysty ýaqy­tym­nyń joqty­ǵyna, densaýlyǵym­nyń azdyǵyna qara­maı sóıleıin dep sheshtim. О́ıtkeni, my­nadaı saıası ıdeıalyq hatalyqqa meniń partııa­lyq ar-ojdanym shydar bolma­dy. Sol sebepti men ózimniń qarsy­ly­ǵymdy ashyq aıtaıyn», – dep sheshtim. Odan ári qaraı jazýshy óziniń aıtys­kerlik daǵdysyna salyp qarsy bo­latyn sebebin sanamalaı aıtyp, saıasatty jamylshy etip ashy sóıledi. «Patshalyq Reseıdiń qazaq jerinde ashqan mektepteri kolonıaldyq sıpatta boldy» – dep durys sóıleı tura, «Ol mektepter qazaq jáne ózge ult ókil­derin bir-birine jaqyndastyra tústi» dep túıedi dıssertant. Sóıtip, ózine-ózi qaıshy keledi. Orystar ashqan «mektepter» kolonıaldyq sıpatta boldy. Olar­dy ashýǵa janyn salǵan mıssıonerler. Ol mektepterdiń «buratana ult­tardy» shoqyndyrý maqsatynda ashyl­ǵanyn sol kezde býrıat aǵartýshysy Dorjı Banzarov ta, búgin A.K.Shapeev sekildi sibir tarıh­shylary da, basqalar da aıtyp, jazyp keledi, – dep túıdi jazýshy. Ol «mektepterden» aǵartý­shylar shyqsa – ol patshalyq Reseıdiń shapaǵaty emes, orys demokrat­tary kózqarasyn óz betinshe oqyp, úırenýi­nen! «Eger búgingi qazaq mektepterinde orys tili nashar úıretilse oǵan myna otyrǵan Oqý mınıstriniń oryn­basary­nan bastap aǵartý sala­sy­nyń basshy­lary kináli». Jazýshy naızanyń ushyn Oqý mınıs­triniń orynbasarynyń ózine taıap qoıǵanyn kórip otyrmyz. Dıssertant «kez kelgen kópultty memlekette sol ulttarǵa túsinikti til qajettiligi týady» (17 bet) – dep jaz­ǵan eken. S.Muqanov «Dıssertant bul pikirimen qandaı oıdy meńzep otyr bizge, ne aıtqysy keledi?» – dep bir silkinip alyp bylaı deıdi: «Adamzat bala­synyń úshten biri aǵylshyn tilinde sóıleıdi. Alyp Úndistan aǵylshyn kolonızator­lary áleginen memlekettik tili aǵyl­shyn, ana tilinde mektep asha almaı, ana tilinde baspa isin damyta almaı otyr. Sonda dıssertant kolonııaǵa aınalǵan elderge ana tilinde mektep ashpańdar, tek kolonızatorlar tilinde sóılep, jazyńdar degisi kele me?» Oqyp otyrǵan bizdiń de ashyna bastaǵanymyz anyq. Svadost esimdi fılosoftyń tap sol 1969 jyly «Jal­pyǵa ortaq til qalaı paıda bolady?» («Kak voznıknet vseobshıı ıazyk?») – dep kitap jazyp bastyrǵany esimizge túsip otyr. Esesine, Sábıt Muqanovtaı ulttyq bolmysty jazýshynyń «uly orystyq» óktemshilikti aǵylshyn ko­lonı­zatorlarymen qatar qoıyp sy­naýyna qybyń qanady. Odan ári qaraı jazýshy «Sherbakovtyń dısserta­sııa­synda aıtylǵandaı, másele Otany­myzda jappaı orys tiline kóshýge kelip tirelip tur ma?» dep tótesinen qoıady máseleni. Kommýnıstik partııa­nyń aı­bal­tasy aıǵa shaǵylyp turǵan ýa­qytta máseleni tap osylaı ult múd­desi turǵysynan qoıa bilý – ol jyldary qıynnyń qıyny bolatyn. Ult atynan mindetti «kári orys musylman bolmaı­dy» dep qoıyp óz moınyna alýy – táýekeldiń isi. Shyn batyrlyq! «Dıssertant qatardaǵy kóp kisiniń biri emes, yqpaldy úkimet adamynyń biri. Mınıstrliktiń soń­ǵy jyldary qazaq mektepterin, onyń ishinde, ási­rese, bas­taýysh qazaq mektepterin ja­býdy jyldan jylǵa údetip kele jat­qanyn kórip otyr­myz. Dıssertant júzege asyryp kelgen osy teris isin endi kelip teorııalyq turǵydan negizdep bekitkisi keledi». Kelesi pikir osylaı sabaqtalypty. Bul dıssertasııaǵa pikir aıtý emes, Oqý mınıstriniń orynbasaryn tiginen tik turǵyzyp qoıyp «soıý». Kommýnıstik alyp ımperııanyń «usaq ulttardy» orystandyrý saıasatyn ashyq áshke­re­leý. Jalańtóstik! Odan ári: «Jastarǵa ınter­nasıonaldyq tárbıe berý ja­myl­ǵysymen qazaqtyń bastaýysh mektepterin jabýǵa atymen qarsy­myn!» dep bir-aq qaıyrypty ult aǵa­syna aınalǵan jazýshy. Qaıran, Sábeń! Alpysynshy jyldyń aıaǵynda qyzyl ımperııa saıasaty qyzyp turǵan zamanda qaı qazaq qaıratkeri aıta alypty osyndaı sózdi? Ataq-dańqy Sábıt Mu­qanovtan asyp, aspandap ketken jazý­shyń da aıta almaǵan sóz ǵoı myna sóz. Jáı sóz emes, ULTYM degen ULY sóz! Kúresker SО́Z, qaıratker SО́Z! Basyn báıgege tigý! Bas ta kerek, árıne! Kimniń qaradaı basyn aldyrǵysy keledi? Sábeń ja­ryqtyq basyn bylaı qorǵaıdy: «Árbir halyqtyń ulttyq mektebi – sol ha­lyqtyń kúlli ulttyq mádenıe­tiniń negizi, tipti tuǵyry! Ulttyń tili, ádebıeti, óneri sol ulttyq mektepte jasalyp qalyptasady. Olaı bolsa ULTTYQ MEKTEP – sol ulttyń ómiri, ómir súrý kepili!». Mine, kór­dińiz be, Sábıt Muqanov basyn qorǵa­maıdy. Ult mektepterin jabýdy áshke­relep, ony ulttyń mádenıet qaınaryna aınaldyryp, ULT TAǴDYRYN qor­ǵaı­dy. Ult taǵdyryn qorǵaı otyryp, sol ózi súıgen qazaq ultynyń qyl ústindegi taǵdyryn orystandyrý saıa­satynan saqtaıdy, sol ult taǵdyry jolyna basyn báıgege tigedi! Sábıt Muqanovtan ózge birde-bir kisi barma­ǵan, bara almaǵan, bara almaıtyn erlik edi bul! О́ıtkeni, basymyzda azattyq joq, elimizde táýelsizdik joq kez edi ol. Ulttan uly ne bar? Ult taǵdyry synǵa túser sátterde Sábıt Muqanovsha taıtalasa alsa árbir alash azamaty, basyn báıgege tigip qazaq ulty úshin tura alsa árbir qazaq azamaty! Múmkin emes kezeńde, sol qoǵamnan ataq alyp, dańq kórip otyrǵan kommýnıst jazýshy Sábıt Muqanov solaı qazaq ultynyń taǵdyry úshin tura alypty. Búgin she? Búgin qazaq eliniń taǵdyry úshin tek qazaq azamattary ǵana emes, kúlli qazaq­standyqtar tura alatyn kúnge jetýimiz kerek shyǵar!? О́z basym N.­Á.Na­zarbaevtyń «qazaqstandyq ult» uǵy­myn osylaı túsinemin! Biz qazaqstan­dyq ózge ult ókilderin qazaq tilinde sóıletip, qazaq ultynyń múddesi úshin kúrese alatyn patrıottyq deńgeıge jetkizýimiz kerek. Sonda ǵana qazaq memleket qurýshy ultqa aınalady. Ora­ıynda esime qazaq ultynyń múd­desin adal qorǵaǵan Shegolıhın, Belger túsedi. Qulaǵyma akademık D.S.Lıhachevtiń: «Kommýnıstik partııa Sovetter odaǵyn mekendegen usaq ulttardyń tilderine qaskóılik jasa­dy. Jaratylysta basy artyq esh­teńe de bolmaıdy. Usaq ulttardyń tili – sol ulttyń mádenıetin jasaý­shy. Biz usaq ulttardyń tilin qurtý arqyly olardyń adamzat balasy mádenıetine qosqan ulttyq mádenıet úlgisin de qurtamyz. Bul – mádenıet ekologııasy. Sovetter odaǵynda ult tilin joıý, ult tilin joıý arqyly usaq ulttardy orystandyrý prosesi toqtatylmasa men SSSR Ǵylym akademııasynyń músheliginen shyǵa­myn!» – degen úni keledi. 1973 jyly sáýirdiń 18-i. Biz stýdent edik. Professor Tursynbek Ká­kishuly­nyń sabaǵy. «Ádebı syn ta­rıhy» bolar asyly. Esikten aýdı­torııaǵa kirip kele jatqan aqquba ustazdyń óńi órt sóndirgendeı kúre­ńitińki. Ádettegideı ornymyzdan tur­dyq. Ustazǵa qalypty izetimiz. Qa­lypty yrǵaqpen ornymyzǵa otyra bergen bizdi ustaz qaıta kó­terdi. «Búgin qazaq sovet ádebıetiniń uly qaıratkeri Sábıt Muqanov dú­nıeden ótti. Oryndarymyzdan tu­ryp bir mınót taǵzym jasaıyq!» – dedi. Kó­zinde jas. Shynaıy jas. Sóı­tip Sábıt Muqanovtyń jaryq dú­nıeden ótkenin biz qadirmen ustaz aýzynan estidik. Kommýnıst jazýshy­ǵa oryssha taǵzym jasadyq. Sáýirdiń 21-i kúni Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda jazýshymen qoshta­sý rásimi boldy. Onan soń qaraly kósh Alataý baý­raıyna – Keńsaı zıratyna qaraı jyl­jydy. Qaraly kóshtiń aldy Keńsaıǵa jetkende sú­ıikti jazýshysymen qosh­tasýǵa, to­pyraq salýǵa qazaq dala­synyń ár qıyrynan kelgen yqylasty azamat­tardyń aıaǵy opera jáne balet teatry janynan jańa jyljyp bara jatty. Nópir. Uly tizbek! Mine, qurmet! «18 sáýirde Sábıt Muqanov qaıtys boldy. Erteń (22) jerlenbekshi. Eger burynǵylardyń aıtqa­ny ras bolsa, endi ekinshi, naǵyz ómiri bastalatyn adam osy Sábeń bolýǵa tıisti. Jurt ne oılasa da ózi bilsin, meniń oıymsha, Sábıt – úlken dúnıe. О́zi – О́mir. Hatty jańa tanı bas­taǵan qazaqtyń qalaýly uldary­nyń ishindegi eń irisi osy adam bolýǵa tıisti. О́zin ósirgen zamany turǵanda, Sábeńdi urpaqtar umytpaq emes. Bul – qazaqtyń Balzagy (70 jyldy­ǵynda solaı dep em...) Qurmetti adam ólgende de qur­metti! Qosh, qarııa! Topyraǵyń tor­qa bolsyn!» dep jazypty Muqa­ǵalı Maqataev. (21 sáýir 1973 jylǵy kúndeliginen.) «Keshe (22 sáýir) Almaty Sábıt Muqanovty aqyrǵy saparyna at­tandyryp, qoshtasty. Túnerip kelip, nóserlete jaýmaı, anda-sanda búr­kip qana turǵan kúnniń raıy ys­tyq ta emes, salqyn da emes, qo­ńyr­jaı, shybynsyz kóktem, aǵyl­­ǵan jurt nópiri, ózine ońasha bólingen Kók­tóbeniń baýraıy – bári de sımvolıchno. Halyq óz ulynan eshteńesin de aıaǵan joq, aq nıetterimen aqyrǵy ret qoshtasty. Sirá, óz halqynyń munshama yqyla­syna bólený endi kimderge qıyndaý bolar... О́zbekten kelgen jazýshy (Safarov) óz tilinde jaqsy sóıledi. Ǵabeń (Músirepov) tolqyp sóıledi. Sonymen, Sábeńniń ekinshi ómi­riniń birinshi kúni bastaldy. O, onyń uzaq ómiri endi bastaldy. Sábeńde arman joq! О́z ómiriniń shejiresin jazyp úlgerdi ol. Al onyń ómiri – dáýirdiń ózi. Jyrtyqtaǵan jigitterdi jek kórip ketkenim-aı. Qarǵadaı basta­rynan baqastyqty, taqastyqty, páskene-qoqystyqty qaıdan úıre­ne­di osylar?! Bul jaqsylyq emes. Jastyq jaqsylyqqa ǵana umtyl­maıtyn ba edi?» (Muqaǵalı. Kún­delik. – Almaty: QazAqparat, 2009. – 110 b.) – depti taǵy da. Sábıt Mu­qanovty alǵash kózbe-kóz kórgen sát­tegi jas aqyn, keıin ulttyq maq­tanyshymyzǵa aınalǵan Mu­qaǵa­lı Maqataev kúndeliginen úzin­dini ádeıi keltirip otyrmyn. Taǵdyr aıdap «S.Muqanuly me­morıaldyq mýzeı-úıine» qyz­met­ke keldim. Jazýshy arhıvin aqtaryp, qoljazbalarynyń búgi­lis-túgilisin tú­gel ashyp qarap, qat­ty oıǵa qal­dym. Bir ret emes, san ret Sábıt Muqanov jónindegi kózqarasymdy ózgerttim. Sábıt Muqanovty búkil adasýlary men týra joldy qaıta tabýy, ultyn súıýi, baıqamaı ulttyń asyl perzentterine qarsy júrýi ... bári-bárin tarazylaı kele búgingi tańda júregime úńilgende – jazý­shyny jaq­sy kóretinimdi ańǵaramyn. Sá­bıt Muqanov – qazaq sovet áde­bıetiniń ǵana emes, tutas qazaq áde­bıetiniń iri tulǵasy! Ony ulty súıdi, óıtkeni, ol ultyn súıgen edi. Ýaqyt jańara aýysyp, san urpaq almasar áli. Olar da Sábıt Mu­qanovtaı qazaq jazýshysy jaıyn­da kózqarasyn san ret qaıta qa­raıtynyna senemin! Sonda betke alar temirqazyǵymyz – ult taǵ­dyry, ult taǵdyryna qyzmet bolýy kerek! Sábıt Muqanovqa ul­tyn súıý jolynda ultty súıý by­laı tursyn ulttyq múddege jan­tartýdyń ózi – ulttyq nıgılızm, ultshyldyq bolyp sanalatyn «beı­baýyrmal» kommýnıstik partııa, sol partııaǵa negizdelgen sovettik qoǵam da qarsy tura alma­dy. Ultshyl atanarmyn dep qo­ryq­pady. Bettiń qyzylyna bala­natyn qaltasyndaǵy «qyzyl bıletten» aıyrylyp tynarmyn dep qaı­myqpady. О́ıtkeni, qazaq ulty joqta ózi qurysqan «Qazaq SSR»-inde bereke, óziniń «halyq jazýshy­lyǵynda» baıan joǵyn anyq túsin­di. S