Ol aýyz ádebıetimiz ben mádenıetimizden molynan kórinis tapqan. Bizge jetken tarıhı muraǵattarymyz ben shejirelerde de án-kúılerimizde de az emes. Sony el bolǵan tusta tereń bilý qajettigin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda naqty dáıektedi. «Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi» dedi Memleket basshysy. Shynynda, sana jańǵyrmaı ult isi sheshimin taba qoımaıdy.
Otyrardan shyqqan ál-Farabı babamyzdyń tórtkúl dúnıege tanylǵan, mýzyka teorııasyna arnalǵan týyndysy «Mýzykanyń úlken kitaby» dep atalady. Ǵulama bul eńbekte matematıkalyq tásilderdi paıdalaný arqyly mýzykalyq dybystardy ózi oılap tapqan notamen tuńǵysh ret qaǵaz betine túsirgen. Ol tek mýzyka teorııasyn ǵana jazyp qoımaı, mýzykalyq aspaptardy da qoldan jasap, sol aspaptarda keremet oınaı da bilgen.
Qazaq dombyrasyn dúnıege keltirgen asqan mýzykant uly babamyz Ábý-Nasyr ál-Farabı desek, biz qatelespegen bolar edik. Oǵan birneshe ǵylymı dálelder bar. Ál-Farabı jasaǵan mýzykalyq aspaptar túri oǵan kýá bola alady. Onyń sheber oryndaýshylyǵy jóninde shyǵys halyqtary arasynda kúni búginge deıin ańyzdaı aıtylyp júr. Osylaısha tize bersek «ónerge árkimniń-aq bar talasy» dep ózi aıtqandaı, Abaıdyń da ánderi men kúıleri, bizdiń búgingi halyq áni dep júrgen ánderimizdiń bárinde adam taǵdyry, ult bolmysy jatqany anyq. Sol úlgi sabaǵyn úzilmeı jalǵasyp keledi. Onyń árkezdegi kórnekti ókilderi qansha deseńizshi!
Men sol uly ónerdiń aıtýly arysy «Almatym júregimde», «Armandastar», «Gúlder», «Shaqyrady kóktem», «Altynym», «Maraldym», «Syrlasý valsi», taǵy basqa ásem ánderdiń avtory, zamanymyzdyń zańǵar kompozıtorlary Áset aǵa Beıseýovtiń bir keremet týyndysy týraly aıtsam dep edim.
Balalyq shaǵymnan án-jyrǵa qulaq túrip óstim. Oǵan ósken aýylym men ata-anamnyń yqpaly mol boldy. «Ánshi bolar balany, án aıtqannan tanısyń», demekshi úıdegi kishkentaı garmondy erteli-kesh qıqýlatyp júrgenimdi ákem baıqaǵan bolýy kerek, meni oılanbastan mýzykalyq mektepke berip, jolymdy ashty.
Almaty konservatorııanyń birinshi kýrsynda júrgen kezimnen bastap shırek ǵasyrǵa jýyq Áset Beıseýovtiń shákirti, ónerdegi dosy, áriptes inisi bolyp birge júrgenimdi maqtan etemin. Qazaqstannyń kóptegen oblystaryna barǵan gastrolderinde, shyǵarmashylyq kezdesýlerde janynan qaldyrmaı birge alyp júrýshi edi. Meniń kompozıtor bolyp halyqqa keńinen tanylýyma Áset aǵa men ákem Dańǵyldyń eńbegi zor.
Áset aǵamen birge júrgen kezderimde qazaqtyń mańdaıyna bitken uly tulǵalarmen tanysyp, olarmen aralastym. Shyǵarmashylyq jolda maǵan baǵyt-baǵdar bergen, aqyl keńesterin aıtqan Muqaǵalı Maqataev, Erkeǵalı Rahmadıev, Ǵazıza Jubanova, Shámshi Qaldaıaqov, Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova jáne basqa da aqyn jazýshylar men kompozıtorlardyń shapaǵatyn kórip óstim.
Sondaı estelikterdiń biri – Áset Beıseýovtiń «Batyr Baýyrjan» áni, keıinnen «Batyr Baýyrjan» operasynyń dúnıege kelýi meniń kóz aldymda ótti. Osy estelikti oqyrmandarǵa jetkizýdi óner adamy retindegi paryzym dep oıladym. Bul meniń ómirimdegi batyr men kompozıtordyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń, syılasymdylyqtyń, aǵa men ini arasyndaǵy túsinistiktiń Hantáńirindeı bıiktigi kúni búginge deıin júregimniń túkpirinde saqtalyp kelgen edi.
Baýyrjan Momyshuly atamyz qaıtys bolar jyldyń jazynda, Áset aǵa «Balam, búgin aty ańyzǵa aınalǵan batyr atańnyń týǵan kúni, júr baryp quttyqtaıyq», dep tańerteńmen qasyna ertip aldy. Jol boıy gazet satatyn dúńgershekten «Lenınshil jas» qazirgi («Jas alash») gazetiniń birnesheýin satyp alyp, qol sómkesine saldy. Jańa ánniń notasy men sózi batyr atamyzdyń týǵan kúnine oraı gazetke shyǵypty. Joldan qasymyzǵa ánniń sózin jazǵan aqyn Aıtjan Baıǵojaev aqsaqaldy qosyp aldyq. Úsheýmiz Gogol men Qonaev kóshesiniń qıylysyndaǵy Baýkeńniń úıine bardyq. Esiktiń qońyraýyn basyp edik, úıden Jámılá jeńgemiz shyǵyp, «Baýkeń aýyryp jatyr edi» dedi.
Ásekeń «Batyr atamyzdy týǵan kúnimen quttyqtap, jazǵan jańa ánimizdi aıtyp berýge keldik», dedi. Jeńgeı Baýkeńniń ruqsatymen bizdi ishke, atanyń bólmesine alyp bardy. Tórde áppaq bolyp kıingen, qolyna taıaǵyn ustap, tip-tik otyr eken. Kózderi qyran kózindeı ótkir, qos janary janyp tur, tiktep qarasa óńmenińnen ótip keterdeı. О́mirimde kózi ótkir adamdy alǵash jáne sońǵy kórýim. Áset aǵa ańqyldaǵan aq kóńil adam ǵoı, óziniń aqjarqyn ádetine salyp: «Altyn aǵam, batyr aǵam!» dep aldyna jetip baryp, qushaǵyn jaıyp amandasa berip edi: «Nıkakoı altyn, sıad!» dep taıaǵymen nuqyp qaldy. Áset aǵa sasqalaqtaǵan kúıi aldyna tizerlep otyra qaldy. Men aǵadan keıin jaıǵastym. Boıymdy úreı bıledi.
Aıtjan aqsaqal sóz bastady: «Baýke, men Uly Otan soǵysynyń ardagerimin, aqyn edim, Ásetjan ekeýmiz búgingi týǵan kúnińizge oraı, «Batyr Baýyrjan» degen jańa án jazyp edik, búgin baspasózge basylyp shyqty» dep qolyndaǵy gazetti usyndy. «Kúısandyq bolsa, Áset ózi oınap, aıtyp bersin» dedi. «Oqy!» degen buıryq daýys sańq ete qaldy. Aqyn aǵa mánerlep oqyp berdi. «Jaqsy eken!» dep batyr atanyń júzi jylı bastady «Radıodan Áset Beıseýov degendi jıi estımin, osy bolsa áni de jaqsy bolǵany» dedi.
Áset aǵanyń artynda tyǵylyp otyrǵan maǵan: «Sıýda sıad» – dep buıyrdy. Aqyryn jyljyp eki aǵanyń ortasyna baryp men de tizerlep otyrdym. Áset aǵa meni tanystyra bastady: «Meniń ókil balam konservatorııada Erkeǵalı Rahmadıevtiń kompozıtorlyq klasynda oqıdy», degeni sol edi, Baýkeń júzi jylyp «Erkeǵalıda oqysań Brýsılovskııdiń nemeresi boldyń», dedi. Men «nemeresi qalaı» dep otyrmyn. «Moskvaǵa barǵanda Evgenıı Grıgorevıchtiń úıinde qonaq bolyp aýnap-qýnap jatamyn, ol – uly kompozıtor, adamgershiligi mol adam. Kim bolsa da jaqsy adam bolsa ol qazaqqa jat emes. Qazaqtyń tuńǵysh operasyn, sımfonııasyn jazǵan, qazaq mýzykasyna kóp eńbegi sińgen tulǵa ǵoı!», dep ashyla bastady.
«Áı, Jamılıa!» degeni sol edi lezde «Baýke!» dep jeńgemiz bólmege kirip keldi. «Baýyrlaryń kelip otyr, dastarqan daıarla!» dedi. Jeńgemiz: «Dastarqan daıyn tórletińizder», dedi.
Qarsy esiktegi úlken bólmege kirsek, toıǵa daıarlaǵandaı dastarqan jaınap tur eken. Aǵalar tórge jaıǵasty da, Baýyrjan ata meni óziniń qasyna otyrǵyzdy. Dastarqan basynda áńgime dúken quryp, kún uzaqqa qonaq boldyq. Qaıtarda Baýkeń: «Baýyrlarym, senderdiń elep kelgenderińe rahmet!» dep iltıpatyn bildirdi. Jeńgemiz: «Qur qol shyqpańdar» dep syı-sııapatyn jasap, shyǵaryp saldy.
Kóp uzamaı batyr atamyz dúnıe saldy. Barsha qazaq halqy qaıǵyrdy. Ásekeń «Batyr Baýyrjan» operasyn jazýǵa kiristi. Operasyn aıaqtaǵan soń, opera teatryna ótkizdi. Teatrdyń repertýarynda bar, ókinishke qaraı sol opera kúni búginge deıin jaryqqa shyqpaı jatyr. Batyr beınesin operalyq shyǵarmadan kórsek qoı. Bul ult urpaǵyna rýh berer edi, sanasyn jańǵyrtar edi. Sáti túskende ánnen operaǵa jalǵasqan sol batyr týraly týyndyny sahnadan kóremiz degen úmit bar. Tek kúttire bermese eken.
Marat ILIаSOV,
Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi
