21 Naýryz, 2018

Ulyq Naýryz, qut Naýryz

266 ret kórsetildi

Naýryz toıynyń tabıǵaty, mazmuny men máni, halyqtyń mádenı-rýhanı ómirindegi orny erekshe. Naýryz merekesin jalpaq jıhandy mekendegen halyqtar aıryqsha yntamen qabyldaǵan. 

Naýryzdy meıramdaý dástúriniń bir­neshe sebepteri bar. Adam balasy jyldy ekige jiktegen: qys jáne jaz. Qazaqtar qys pen jazdy jaqsylyq pen jamandyqtyń, zulymdyq pen izgiliktiń, qaıyrymdylyq pen qatigezdiktiń, sýyq pen jylynyń kúresi dep uqqan. Ekinshiden, astronomııalyq esep boıynsha, jaratylystyń, tabıǵattyń jańaryp, jasaryp, jaınap, qulpyrýy­nyń bastapqy shaǵymen de dóp keledi. Naýryzda kún men tún teńeledi. Qystyń saqylda­ǵan sary aıazy, alaı-dúleı borany ótip, tabıǵat oıanyp, el arqasy, jer aıaǵy keńip, tórt túlik maly tóldep, baý-baq túrlenip, aýyz aqqa tıip, «jibek qanat jazdyń» basy bastalady.

Qazaqstannyń ońtústik óńirlerinde aıaǵy názik, sary baýyr, kók ala torǵaı Náýri­zektiń ushyp kelýimen baılanystyra toı­laǵan. Iаǵnı bul qusty jyl basy, bereke-nesibe, ıgilik-qut habarshysy dep bilgen. Jańa jyldyń betashar aıynda dástúr boıynsha naýryzkóje beriledi. 

Dám-tuzy mol dastarqan jaıylsa, áýeden jaýdyrady, jerden óndire­di, telegeı-teńiz molshylyqqa jetki­zedi. Halyqtyń yrym-nanymdarynda «Qyzyr-Ilııas» degen uǵym bar. Qyzyr – adam balasynyń qoldaýshysy hám qorǵaýshysy, al Ilııas – muhıtqa batqan kemelerge qolǵabys etetin paıǵambar. Osy yńǵaıda «Qyzyr túni» degen beıneli túsinik bar. Qyzyr túni Naýryzben tuspa-tus. Qazaqtar «jyl boıy aq mol, dán tasqyn-tasqyn, jaýyn-shashyn kóp bolsyn» dep Qyzyr túni ydys ataýlyny aqqa (sút, aıran, shubat, ýyz, t.b.), yrysqa (bıdaı, tary, arpa, suly, júgeri, t.b.) jáne káýsar bulaq sýyna toltyrady».

Ulys kúni qazaq tolsa,
Ol jyly aq mol bolar.
Uly kisiden bata alsa,
Sonda oljaly jyl bolar – degen eken.

Ulystyń uly kúninde urlyq qylma, qylmys isteme, ótirik aıtpa, sharap ishpe degen taǵylymdyq, tárbıelik mańyzy erekshe lebizder týǵan, án shyrqalǵan, kúı tartylǵan, aqyndar aıtysy, «Jamby atý», «Aýdaryspaq», «Alty­baqan», «Aqsúıek», «Toǵyzqu­malaq», «Teń kóterý», «Arqan tartys», «Baǵanaǵa órmeleý» sııaqty ult­tyq oıyn­dar uıymdastyrylǵan, terme-tol­ǵaý­lar oryndalǵan, taqpaqtar men jańyltpashtar tyńnan shyǵarylǵan.
Qyz ben jigit aıtysy arqyly qys pen jazdyń aıqasy beınelengen jáne de «Qaltyraýyq qara kempir», «Aq boran» sııaqty eski oıyndar naýryz kójede eki jaqtyń tartysy arqyly kórsetilip, qaharly qystyń susty keıpin sýrettegen sııaqty. Qyz ben jigit aıtysyndaǵy:

Esik aldy qara sý boılaǵanym,
Jalǵannyń qyzyǵyna toımaǵanym.
О́lsem de keter me eken kókeıimnen,
Qalqamen ulys kúni oınaǵanym –
degen shýmaq ta Naýryzdyń ózindeı shýaqty emes pe.

Turmys, tirshilik, tabıǵat meıramy haqynda mynadaı órnekti, sýretti, aıshyqty tizbekter saqtalyp qalypty: «Jer-Ananyń toń keýdesi jibip, tas emshegi ıigen kún», «kók qut kózin (ósim­dik) ashqan kún», «jer betine jaqsylyq uıalaǵan kún», «uzaq ushyp kelgen kún».

Fırdaýsı, Rýdakı, Ábý Raıhan Bırýnı, Saıd Nafısı, Ibn Balhı, Mahmud Qashǵarı shyǵarmalarynda shyǵys halyqtarynyń tól merekesi týraly derekter, pikirler kezdesedi.

Uly oıshyl Omar Haııam «Naýryz­nama» degen eńbeginde Naýryzdyń shynaıy tabıǵatyna, Irannyń qaı patshasy qaı kúni belgilegenine, ne úshin tamashalaıtynyna, Kún planetasy qozǵalysynyń ereksheligine egjeı-tegjeıli toqtalady.

Toıǵa jıyrma bes kún qalǵanda: han saraıynyń aýlasynda bıdaı, suly, arpa, júgeri, burshaq, kúrish, kúnjit jáne meıiz sekildi daqyldar egiledi eken. Naýryzda saltanatty túrde mýzykanyń, ánniń jáne bıdiń súıemeldeýimen ósip shyqqan masaqtary terilip, toı dastarqanyna qoıylǵan. Bular­dyń túsimine oraı keleshek eginniń ónimin boljaǵan.

Omar Haııamnyń túsindirýinshe, merekelik tabaqqa quramy neshe túrli taǵamdar salynǵan. Olar: juqa, úlbirep pisken nan, arpa, júgeri, úrmeburshaq, kúrish, kúnjit, atburshaq, meıiz jáne j­asymyq dáni. Ár tabaqtyń aınalasy­na jeti-jetiden nan qalaıdy, sonan soń, mysaly, úıeńki, aıva, záıtún sekildi ár­túrli aǵashtardyń jeti butaǵyn alyp, tabaqty órnekteıdi. Ári olardyń japy­raq­taryna mynadaı sózder jazylatyn bolǵan: «Kóbeıý», «aǵyl-tegil», «ósi­rý», «mol­shylyq», «qýanysh», «kóńil ser­gitý».

Omar Haııam «Naýryznama» traktatynda munyń bes myń jyldyq tarıhy baryn aıtady.

Bizdiń Ulyq Naýryzymyz, jaraty­lystyń sulý, sáýletti shaǵy – ulttyń sana-seziminiń, salt-dástúrleriniń, ólke­taný jumystarynyń gúldenip jańarýynyń, rýhanı jańǵyrýynyń naqty aıǵaǵyndaı ári aınasyndaı bolsa eken!

Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Muraǵattar muń shaǵady

Ádebıet • Keshe

Búgin – Eńbek kúni

Qazaqstan • Keshe

Petropavlda jedel járdem kóligi aýdarylyp qaldy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Aqtaýda geologtar alleıasy ashyldy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Oralda Juban Moldaǵalıevke eskertkish ashyldy

Rýhanııat • 26 Qyrkúıek, 2020

Almatyda 500 oryndyq jańa aýrýhana salyndy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Elimizde birqatar poıyz qozǵalysy ózgertildi

Qazaqstan • 26 Qyrkúıek, 2020

Shekten shyqqan ahýal joq

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Demalys kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • 26 Qyrkúıek, 2020

Epızootıkalyq jaǵdaı turaqtanýda

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Batys Qazaqstanda qos aqynnyń toıy ótip jatyr

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

О́tken táýlikte 170 adam jazylyp shyqty

Qazaqstan • 26 Qyrkúıek, 2020

Qazaqstanda taǵy 69 adam indet juqtyrdy

Koronavırýs • 26 Qyrkúıek, 2020

Atyraýda egiz ul aman-esen tabyldy

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Shymkentte karantındik shekteýler 12 qazanǵa deıin uzartylady

Ońtústik Qazaqstan • 25 Qyrkúıek, 2020

Atyraýda jol boıynda traktor aýdaryldy

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Qostanaı oblysynda qus fabrıkasy ashylady

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Uqsas jańalyqtar