Osy rette sizderge anaý-mynaý alypqashpa áńgimelerge ózek bolyp ketýi múmkin usaq-túıek jaıttardy emes, aty álemge áıgili qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovtyń bala kúninde Qydyr ataǵa qalaı kezikkeni týraly aıtqan áńgimesin alǵa tarta otyryp, ári qaraı óz oıymdy sabaqtaǵym keledi. О́ıtkeni bul hıkaıany bóten emes, bógde emes, uly sýretkerdiń ózi áli kúnge deıin qazaq tilinde jaryq kóre qoımaǵan «Balalyq shaq» atty hıkaıatynda baıandap ótken.
Sonymen...
«1943 jyldyń aqpan aıynda bizdiń úıdiń basyna bir qara bult úıirildi, – deıdi jazýshy. Ol kezde Jıde aıylyndaǵy jartysy qulap qalǵan soqpa tamda – burynǵy eski klýbta turatynbyz. Mal ustaıtyn jerimiz bolmaǵandyqtan, qysta basqarmanyń ruqsatyn alyp, jalǵyz sıyrymyzdy kolhozdyń qorasyna qamap júrdik.
…Bir kúni ádettegideı tań qarańǵysynda barsam, sıyrymyz joq. Kúndegi orny bos tur. Baılaǵan jibimiz qoranyń kireberisinde shubatylyp jatyr.»
Mine, osydan soń álgi sıyrdy izdep, aýyl-aýyldy aralap, taý bókterin sharlap ábden sharshaǵan on tórt jastaǵy bala Shyńǵystyń oıyna urylar qalaǵa qaraı ketken bolar, sebebi ol jaqta bazar bar, túnde soıyp, tańerteńgilik etin satýǵa alyp shyǵady ǵoı degen oı túsip, ózi jazda kómekshi bolyp birge jumys istegen traktorshy Temirbektiń myltyǵyn surap alyp, Tarazǵa qaraı tartady.
Sóıtip…
«Qolymda myltyq, urylardy kórgen jerden-aq shetinen pytyrlatyp ata berýge bekinip, alǵa qaraı adymdap kelemin, – dep jalǵastyrady jazýshy áńgimesin. –«Iá, ıá, men olarǵa kórsetemin! Birin qaldyrmaı atyp óltiremin!», – deımin.
Bir kezde etigimniń tabany sógilip, qystyń qysqa kúni uıasyna taıap qalǵanyn bilem. Ázirge eshkimdi keziktirmedim. Tóńirekte el joq, mynaý jalpaq jahanda soqa basym sopaıyp jalǵyz ózim ǵana qalǵan sııaqtymyn.
…Kúre joldyń ústinde tereń qııalǵa shomyp ketkendikten be, esekke mingen bir qarııanyń qaıdan shyǵa kelgenin baıqamaı da qalyppyn. Onyń basynda túsi ońyp ketken eski malaqaıy bar eken. О́zi bir kembaǵal, beıshara, kárip kisige uqsaıdy. Tórt aıaǵy jerge tıer-tımes bop tympyńdap kele jatqan eseginiń ústinde aq saqaly jelbirep, birte-birte maǵan qaraı jaqyndaı tústi. Kópten beri adam aıaǵy baspaǵan eski mazardan shyqqan tárizdi. Birazdan soń ekeýmizdiń jolymyz túıisti. Ádettegideı úlken kisige sálem berýdi de umytyppyn. Ashý qysqandyqtan bolar, mundaı ersi qylyǵyma ózim tipti, mán de bergem joq. Janynan ótip bara jatqanymda álgi qarııa maǵan qarap:
– Toqtaı turshy, balam! Sen nemene, bireýdi óltirgeli bara jatyrsyń ba? – dep surady.
– Iá, – dep qabaǵymdy túıip jaýap qattym, – óltiremin!
Sonsoń ekeýmiz bir-birimizdiń kózimizge tike qaradyq. Sol kezde men onyń júzinen taraǵan jyp-jyly shýaqty ańǵaryp, ózime sonshalyqty bir senim bildirip turǵan qarııanyń meıirimin sezingendeı boldym.
Ol basyn aqyryn ǵana shulǵyp:
– Olaı bolsa, asyqpa! Meniń sózimdi tyńdap, biraz aıalda. Ony ne úshin óltirem dep bara jatqanyńdy aıt, balam? – dedi jaıbaraqat ún qatyp.
– Búgin-erteń týaıyn dep turǵan býaz sıyrymyzdy urlap áketti. Biz ózimiz tórt aǵaıyndymyz, eń úlkeni menmin. Sheshem men naǵashy ájem aýrý…
– Á, solaı ma?! Jaman bolǵan eken… sumdyq jaman bolǵan eken! Biraq, sen meni tyńda! Kek degen jaman nárse. Qarǵys atqyr ury bolsa da, sen ony óltirýdi oılama!
Men úndemedim. Yzadan baqyryp jylap jibereıin dep, ózimdi-ózim áreń tejep turmyn.
– Seniń jaıyńdy jaqsy túsinemin, balam, – dedi qarııa sózin jalǵap, – mundaı jaǵdaı janyńa qalaı batyp, qandaı kúıge túskenińdi de sezemin. Biraq myna mendeı úlken qarııanyń sózin uǵyp al! Eshkimdi óltirme! Ondaı nárseni múlde esińnen shyǵar! Úıińe qaıt! Bul jalǵanda ondaı námárttikke barǵan kisi óz jazasyn alady. Bul sózime kúmándanba, balam. Olardyń jazasy ózderimen birge ilesip júredi, birge jatyp, birge turady. Biraq sen búgin úıińe qaıtyp, budan bylaı olardy óltiremin degen oıdy umytatyn bolsań, túptiń-túbinde baqytqa jetesiń. Baqyt seni ózi izdep keletin bolady. Men bir jónsiz sóz aıtyp tur eken dep oılama. Bir kezderi osy sózimdi esińe alyp, aına qatesiz shyndyqqa aınalǵanyn óziń-aq túsinesiń. Úıińe qaıt, balam! Shesheńe de osy sózdi aıta bar. Men de jolymnan qalmaıyn. Saǵan bireý qandaı jamandyq qylsa da, sen ony óltiremin dep oılaýshy bolma!
Osydan soń men aıylǵa qaraı buryldym. Qarııa bolsa, óz jolymen uzap, kórinbeı ketti…»
Iá, muny nege aıtyp otyrmyz deseńizshi?.. Sebebi bizdi jaqsylyqqa qaraı bastaıtyn, aldymyzdan baqyt qaqpasyn ashatyn tylsym kúshterdiń ámanda bolǵany jáne bola bergeni jaqsy. Bul – uly senim.
Qazir qudaıǵa shúkir, qaı elge barsańyz da, sol eldiń tiline tárjimalanǵan Shyńǵystyń shyǵarmalaryn kóresiz. Kóp kitaptyń ishinen, jasyratyny joq, kózge ottaı basylady. Orta Azııada týyp, álem ádebıetiniń klassıgi atanǵan alyp tulǵanyń ana tili de, atamekeni de janyńyzǵa sondaı jaqyn ekendigin týystyq kóńilmen sezinesiz. Sondaı sátterde, aıazdy túnde aıyldan shyǵyp, qaltyrap tońyp, qalaǵa qaraı kele jatqanda Qydyr ataǵa kezikken jap-jas bala kóz aldyńyzǵa elesteıdi. «Egerde ol aqsaqaldyń tilin almasa ne bolar edi?» degen bir tylsym úreı tula boıyńyzdy titirkendirip ótkendeı bolady...
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
