DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Jurt kútken oqıǵa júzege asty. Ýkraınada prezıdent saılaýy ótip, Aımaqtar partııasynyń kósemi Vıktor Iаnýkovıch jeńiske jetti. Resmı túrde saılaý qorytyndysy 17 aqpanda shyǵarylýǵa tıis degenmen, ortalyq saılaý komıssııasy jarııalaǵan málimet shúbá keltirmeıdi. ÝKRAINA: PREZIDENT SAILANDY, DAÝ BITPEITINDEI О́tken jolǵy saılaýda da al­dy­men Iаnýkovıch jeń­di dep habar­lap, ony talaı jurt quttyqtap úlgirgennen keıin de jaǵdaı múlde ózgerip, jeńis Iýsh­enkoǵa beril­gen. Aýzy kúıgen úrip ishedi degendeı, endi ortalyq saılaý komıssııasy óz málimet­terine asa saqtyqpen qarap, tek mu­qııat teksergennen keıin ǵana ha­barlap otyrǵanǵa uqsaıdy. Halyq­aralyq baıqaýshylar da daýys be­rýde burmalaýshylyqqa jol berilmegenin málimdeýde. Saılaýdyń qorytyndylaryn moıyndamasqa amal joq, biraq Iаnýkovıchtiń qarsylasy qazirgi premer-mınıstr Iýlııa Tımo­shen­ko óziniń jeńilisin moıyn­daǵysy joq. Ol jańa prezıdent Vıktor Iаnýkovıchpen kúresin aldaǵy ýaqytta jalǵastyra beretinin ashyq ańǵartyp otyr. Qalaı bolǵanda da qazirgi shyn­dyq – memlekettik bıliktiń tizginin Vıktor Iаnýkovıch ustady. Al at­qarýshy bılik – premer-mınıstr Iýlııa Tımoshenkonyń qolynda. Ony ózgertý parlamentke qatysty. Onda áli de Tımoshen­konyń jaqtastary basym. Jalpy, eldegi saıası ahýaldy birjola ózgertý úshin jańa parlament saılaýyn ótkizip, saıası kúshterdiń arasalmaǵyn qaıta bezbendeýge týra keledi. Oǵan ke­shegi ótken prezı­dent saılaýynyń aıtarlyqtaı áseri bolmaq. Úlken aýqymda alǵanda, bul saı­laýǵa búkil Eýropa, sondaı-aq Re­seı aıryqsha nazar aýdarǵan. Keı­bir Reseı saıasatshylary týra aı­týǵa taısaqtap, kim jeńse de, so­nymen til tabysýymyz kerek dep jal­tarma sóılegeni bar. Olar Iаný­kovıchti qalady. Onyń jeńisine qýandy. Endi muny jasyrmaı da otyr. Al Batys bolsa, Tımoshen­ko­nyń batylshyl saıasatyn qol­daıtyny anyq. Sóıtse de osynaý ushqalaq qaıratkerdiń ushqalaq áreketterinen Batys aıtarlyqtaı zııan shekkeni de daýsyz. Ýkraına men Reseı arasyndaǵy ekono­mı­ka­lyq kıkiljińderi Eýroodaq elde­rine jaısyz tıdi. Sodan da tizgindi Iаnýkovıch usta­ǵannan keıin Ýk­raına men Reseı arasynda qalyp­ty qarym-qaty­nas ornap, Re­seı­diń munaıy men gazy Eýropaǵa aıqaı-shýsyz jetip jatar bolsa, odan Batys utady. Buǵan deıin Shyǵys Eýropa­daǵy Ýkraınadaı aıtarlyqtaı qýatty el basshylyǵyndaǵy alaý­yzdyq bul eldiń ózine ǵana emes, jalpy aımaqqa, onymen qarym-qatynas jasaıtyn kórshi elderge teris yqpal jasap keldi. Bul el­der Ýkraınadaǵy prezıdent saı­laý­yna biraz úmit artqan. Saılaý eldegi saıası kúshterdi ekshep, baı­saldy, parasatty basshylyqtyń kelýine jaǵdaı jasar degen. Eń bastysy – bılikke kelgender burynǵysha ózara qyrqysyp jatpas degen. Belgili dárejede Iаnýkovıchtiń jeńisi soǵan negiz bolatyndaı. En­­­­di úkimet basshylyǵyna prezı­dent adamy otyrar bolsa, bılik­tegi alaýyzdyqty joıýǵa jaǵdaı bar. Biraq bul úshin áli kúresý kerek. Al elde parlament saılaýy ótip, onda Tımoshenkonyń jaq­tastary basymdyqqa jeter bolsa, turaqtylyqtyń aýyly alys. Sarapshylardyń birazy je­ńil­gen jaq halyqty kóshege alyp shyǵar dep te topshylaǵan. Biraq Tımoshenko oǵan barmady. Bul parasatty qadam boldy degen jón shyǵar. Olar maıdanǵa shyqsa, Iаný­kovıch jaǵynyń da qarap qal­masy anyq edi. Bul teketiresten Tımo­shen­ko utylar edi, tipti biraz bede­linen aıyrylar edi. Aldaǵy kúreste oǵan ondaı bedel kerek. Jal­py saılaýshylardyń jarty­syna jýyǵy (45,47 paıyz) ony qoldaıtynyn áste de esten shyǵarmaǵan jón. Qalaı bolǵanda da, elde ulttyń basyn biriktirer bir myqty saıası kúshtiń, ulttyq deńgeıdegi bedeldi kóshbasshy qaıratkerdiń joqtyǵy aldaǵy ýaqytta da Ýkraına halqynyń baǵyn baılap, berekesin ketiretinin ańǵartady. KOSTA-RIKALYQTAR ÁIEL AZAMATYN TAŃDADY 7 aqpanda biraz el ózderiniń basshylaryn tańdady. Sonyń biri – Kosta-Rıka Respýblıkasy. Osynda ótken prezıdent saılaýynda bıliktegi solshyl Ulttyq-azattyq partııasynyń ókili, vıse-prezıdent qyzmetin atqaryp kelgen Laýra Chınchılıa aıqyn basymdyqpen jeńiske jetti. Osy jerde bul el jaıynda bir aýyz aıta ket­ken jón bolar. Ortalyq Ame­rıkanyń orta­syn­da ornalas­qan bul shaǵyn el árqashan álemdik oqıǵalardyń or­ta­synda júredi. Sóıtse de beıtaraptyq saıasaty ony túrli orynsyz qaqtyǵystardan aman saqtap keledi. Sonaý elýinshi jyldarǵa deıingi konservatıvtik hýnta bıliginen keıin munda demokratııalyq júıe qalyptasqan. Kezekti parlament saılaýyna da olar Beıbitshilik jónindegi Nobel syılyǵynyń laýreaty prezıdent Oskar Arıastyń basshylyǵymen parasatty demokratııalyq saıasat ustanyp keledi. Bul eldiń halqy qashanda bel­sendi. Belsendi bolǵanda, olardyń áreketterinde qataldyq emes, árqashan ashyqtyq aıqyn kórinip turady. Pikirlerin ashyq aıtady, orynsyz qaqtyǵysqa bara qoımaı­dy. Bul qasıet osynaý saılaýda da aıqyn kórindi. Úmitkerler belsen­di de ashyq kúresti. Biraq bir-bi­riniń shamyna tıgendeı usaqtyqqa barmaǵan. Osyndaı básekede qa­zirgi vıse-prezıdent Chınchılıa­nyń sózderi sańqyldap estildi de jurttyń nazaryna kóbirek ilindi dese bolǵandaı. Taǵy bir aıtatyn jaı: bul el­diń zańy boıynsha 40 paıyzdan jo­ǵary daýys alǵan úmitker al­ǵash­qy týrdan keıin-aq prezı­dent­tikke saılana beredi. Sondyqtan da daýystaryn tolyq eseptep bolmaı jatyp-aq Joǵarǵy saılaý trıbýn­a­synyń tóraǵasy Lýıs Antonıo Sobrada sol mejeden asqan Chınchılıanyń jeńiske jetkenin jarııalap jiberdi. Oǵan onyń negizgi básekelesteri 22,616 paı­yz daýys jınaǵan ońshyl Azattyq qozǵalys partııasynyń kósemi Otto Gevara da, 21 paıyz daýys al­ǵan solshyl sentrıstik Azamattyq áreket partııasynyń kósemi Otton Solıs te ókpeleı qoımaǵandaı. Ha­lyq jeńimpazdy quttyqtap, kóshege shyǵyp, el óz ómirindegi úlken oqıǵany merekege aınaldyrdy. Sirá, kúres ashyq júrgen jerde orynsyz daý-damaıǵa jol joq. Saılaýǵa 200-deı ha­lyq­aralyq baı­qaý­shylar qa­ty­syp, aıtarlyqtaı bu­r­ma­laýshy­lyq­tyń oryn almaǵa­nyna kýálik etti. Eń bas­tysy – bul elde saılaý kezin­de burmala­ý­shy­lyq áreketterge um­tylys bola qoı­ǵan joq. Baǵzy bir jerde ja­ǵym­syz áreketter sol baıqaý­shy­lardyń kóz aldynda bolyp jatady. Laýra Chınchılıanyń jeńisin de jurt ashyq demokratııalyq úr­distiń kórinisindeı qabyldap otyr. Ony shyn máninde halyqtyń kópshiligi qoldady. Birazdan beri onyń qyzmeti de kópshiliktiń kóz aldynda. Mamandyǵy boıynsha saıasattanýshy Chınchılıa óz elinde, sonan soń AQSh-ta bilim alǵan. Qashanda oıyn ashyq aıtatyn, batyl sóıleıtin ol halyqtyń kóz aldynda júrdi. 1994 jyly ishki ister mınıstriniń orynbasary, biraz ýaqyttan keıin mınıstr bolǵan kezde de sheshimdiligimen kózge tústi. Odan keıin parlament depýtaty bolyp saılandy. Al Oskar Arıas prezıdent bolyp saılanǵannan keıin Chınchılıany vıse-prezıdenttik qyzmetke sha­qyrdy. Sondaı-aq, ol ádilet mı­nıstri qyzmetin de qosa atqardy. Saılaý naýqanynda ol qazirgi prezıdenttiń demokratııalyq jo­lyn odan ári jalǵastyratynyn má­limdedi. Oǵan deıingi qyz­me­tinde Laýra Chınchılıa, ásirese, áıelderdiń qoǵamdaǵy ornyn kóterýge kóbirek kóńil bólgen bo­latyn. Sondyqtan da osy saı­laý­da ol áıel saılaýshylardyń biraz daýsyn jınady deýge de bolady. Bul isti aldaǵy ýaqytta da jalǵastyrmaq. Chınchılıaǵa biraz daýys áper­gen jaı – onyń kedeıshilikpen kúres baǵdarlamasy. Oǵan qan­sha­lyqty qol jetkizetinin kim bilgen, al bul – Kosta-Rıkadaı múm­kin­digi shekteýli el úshin basty prob­lema. Sonymen qatar, halyq ta osynaý otsha janyp turǵan qaı­rat­kerdiń óz ýádesinen shyǵý jo­lynda aıanbaıtynyna senimdi. Mamadııar JAQYP.