Álemdik astyq naryǵy jáne Qazaqstannyń áleýeti

Eger boljam oryndalsa, taıaý bo­la­shaqta bıdaı baǵasy kóterilmeıdi. Dese de, astyq quny ótken jyldarmen salys­tyr­ǵanda edáýir qymbattaǵany baıqa­lady. Eń qyzyǵy, jer-jahanda bıdaı óndirisi mejeden artyǵymen óndi­rilip jatsa da saýda alańdarynda baǵa ósip keledi. 2017-2018 jyldary qoı­ma­larda astyqtyń rekordtyq qory arty­ǵymen saqtalǵandyǵyna sarapshylar alańdaýly. 

Kóp jaǵdaıda ónimniń jetispeýshiligi jıi aıtylatyny ras. Taıaýda Astanada ótken «KazGrain – 2018» halyqaralyq kon­fe­rensııasynda BUU Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń eko­nomısi Natalıa Merkýsheva ony joqqa shyǵardy. Júrgizilgen saraptamanyń qo­rytyndysy boıynsha, suranys azaıǵan, al jınalǵan astyqtyń úlesi artyp otyr. 

– Sonyń saldarynan bıdaı qorlarda jyldap saqtalady, bul óz kezeginde sapaǵa da tikeleı áser etetindigi belgili. Saqtalǵan astyqtyń kóp bóligi Qytaıda tirkelgen, – dedi ekonomıst Natalıa Mer­kýsheva. Onyń sózine sensek, búgingi kúni Qy­taıda 270 mln tonnaǵa jýyq artylǵan bı­daı saqtaýly tur. 

Aǵymdaǵy jyly AQSh pen Eýro­odaqty basyp ozǵan Reseı astyq eksport­taýda kósh bastap keledi. Aıta keter­ligi, 2010-2011 jyldary AQSh-tan eń joǵary kólemdegi astyq syrtqy naryq­qa shyǵarylǵan. Bul kórsetkishti áli eshbir el qaıtalaı qoıǵan joq. Eks­port kólemin azaıtýdy jappaı júze­ge asyrǵan kezeńde AQSh óndiristi 15,4 mln tonnaǵa deıin azaıtqan bola­tyn. Sondyqtan dál qazir bul elde qorda­lanyp qalǵan ónim ózgelermen salys­tyr­ǵanda áldeqaıda az. 

Birqatar elder daıyn bıdaı unyn tikeleı Túrkııa men Qazaqstannan ımporttaýda. Osy rette, túrikter Sı­rııa men Irakqa, bertinde Sýdanǵa daıyn undy úzdiksiz jiberip otyr. Es­ke­retini, Irak pen Sırııadaǵy áskerı qaq­tyǵystardan bólek, astyq ónimderin óndirýde de túıitkilder bar. Sony tıimdi paıdalanǵan Túrkııa óz naryǵyn keń kólemde qarastyrýǵa múmkindik alyp, sońǵy 10 jylda eksport kólemin 3 paıyzǵa arttyrǵan. Osylaısha dúnıe júzi boıynsha un eksportynda Túrkııa aldyńǵy orynǵa kóterilipti. 

Naryq zańdylyǵyna sáıkes, tuty­nýshylar kóbeıgen saıyn suranys ta ese­lene túsetini belgili. Osy rette alda­ǵy 10 jyl kóleminde Úndistanda halyq sanynyń artýyna baılanysty bıdaı ımporttaý 79 mln tonnadan 96 mln tonnaǵa artpaq. 

– 2026 jylǵa qaraı bıdaıǵa degen suranysty kóp jaǵdaıda damyǵan elder emes, kerisinshe halyq kóp shoǵyrlanǵan Afrıka, Azııanyń keıbir memleketteri quraıdy, – dedi BUU Azyq-túlik jáne aýyl­sharýashylyq uıymynyń ókili.

Halyqaralyq jıynda Arete Research&Consulting in Economics uıy­mynyń aǵa konsýltanty jáne sarapshysy Fılıppo Bertýssı bıdaıdyń dýrým (qatty) sortynyń tasymaly, sapasy jaıynda baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, sońǵy 4 jylda Qazaqstannyń dýrým bıdaıy álemdik naryqtaǵy eksporttyq úlesin 280 myń tonnaǵa arttyryp otyr. 2014 jyly 170 myń tonna bıdaı óndirilse, 2017 jyly bul kórsetkish 450 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵany osyny aıǵaqtaıdy. Qazaqstannan eksporttalǵan ónim Italııa men Túrkııa memleketterine jóneltiledi.

Álemdik ekonomıkanyń ósý kórsetkishi osydan eki jyl buryn aıtarlyqtaı tómendegen tusta astyq naryǵy da birshama turalap qalǵan edi. Artynsha jahandyq saýda-sattyq qaıta jandandy. 2018 jyldyń basynda tirkelgen esep boıynsha Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderinde, Kanada, Kytaı jáne Japonııa syndy álemniń alpaýyt ekonomıkalarynda qarjylyq jaǵdaı turaqtaldy, ósim úlesi artty. Bul rette astyq eksporttaýshy elder úshin jaǵdaıdyń turaqty bolǵany asa mańyzdy.

Naryqtyń kilti Kanadanyń qolynda

Fılıppo Bertýssı keltirgen máli­metke súıensek, jahandyq bıdaı eks­por­tyn­daǵy ahýal Kanadamen tyǵyz baı­la­nysty bolmaq. Sebebi Kanada áýel bastan sapasy jaǵynan álemdik sura­nys­ty óteı alatyn elderdiń biri sana­lady. Bı­daı­dy kóp tutynatyn Italııa buǵan deıin tek kanadalyq astyqty qoldanyp kel­gen. Keıingi ýaqytta Eýropa elderi de bı­daı óndirýdi jolǵa qoıyp, ónim úlesin aı­tar­lyq­taı ulǵaıtýda. Degenmen áli de or­ta­lyq Eýropa jaqsy ónim alý úshin qolaısyz. 

– Bıdaı ónimine qatysty arnaıy saraptama jasaıtyn ortalyqtarmen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Búginde álemdik naryqta Kanada bıdaı ónimin aýqymdy kólemde eksporttaýshy memleket atanyp otyr. Onyń úlesi 60 paıyz. Odan keıin AQSh aldyńǵy qatarly eksporttaýshy retinde tanylyp keledi. Bul rette bıdaı ónimin Eýropaǵa Qazaqstan da jetkizip otyrǵandyǵyn aıta ketken jón. Ásirese Italııa men Germanııa bizdiń eldiń basty tutynýshysy. Sondyqtan da qazaq bıdaıy sapa jaǵynan kanadalyq ónimnen artyq bolmasa, kem emes, – dedi Arete Research&Consulting in Economics-tiń aǵa konsýltanty. 

Dese de Fılıppo Bertýssı eksport kólemin ulǵaıtyp, ónimdi syrtqa shy­ǵarýdy keńeıtý úshin qazaqstandyq óndi­rý­shilerge jáne dýrým bıdaıyn eksport­taýshylarǵa uzaq merzimdi strategııa qajet ekendigin tilge tıek etti. Sondaı-aq naryqta básekege qabiletti bolý úshin udaıy taldaý júrgizý kerektigin de jetkizdi. 

«KazGrain – 2018» konferensııasynda Hakan Agro DMCC kommersııalyq bólimshesiniń basshysy Koraı Ozkan baıandama jasap, álem boıynsha tamaq ónimderinde dándi daqyldardyń 2 myńnan astam túri qoldanylyp júrgendigin jet­kizdi. Onyń málimetinshe, 2004 jyl­dan bastap 2016 jyl aralyǵynda dándi daqyl­dardyń álemdik óndirisiniń ósimi 75,6 mln tonnaǵa jetken. Alaıda 2018 jyl­­­ǵa qaraı atalǵan kórsetkish tómen­dep­­ti, qazir ol 70,9 mln tonnany qurap otyr. 

Kanada dándi daqyldardyń álemdik ekspor­tyndaǵy úlesin 41 paıyzǵa jet­kizip, kóshbasshy atanyp otyr. Bul tizim­de Aýstralııa (12 paıyz), Mıanma (11 pa­ıyz), AQSh (10 paıyz) aldyńǵy qatar­da tur­ǵanyn aıta keteıik. 

Qazaqstan bıdaıy 35 elge taralady

Astyq eksporttaýda tasymal joldaryn júıelep, logıstıka salasyn ártaraptandyrý – asa mańyzdy qadam. Konferensııaǵa Reseıden kelgen «TBI» AAQ bas dırektory Ivan Karamanov osy rette Qazaqstanǵa Qara teńizdegi  porttar arqyly eksportty ulǵaıtýǵa múmkindik bar ekenin aıtty. Onyń pikirinshe, Novorossıısk porty arqyly Reseıdiń Qara teńizdegi porttaryna astyq tasymaldaýǵa bolady. 

– Bul rette temir jol vagonyndaǵy ónimdi keme bortyna birden tıeý jaǵy jolǵa qoıylǵan. Byltyrǵy astyq maý­symynda osyndaı ádispen eksportqa shamamen 100 myń tonna Qazaqstan ónimi jóneltildi. Alaıda budan da joǵary ónim usynýǵa bolady. Dándi daqyldardy eksportqa jóneltýdiń osyndaı ádisiniń syıymdylyǵy jylyna 1 mln tonnaǵa jetedi,– dedi «TBI» AAQ bas dırektory.

Sońǵy ýaqytta Qazaqstan dándi daqyldardy eksporttaýda belsendilik tanytyp otyr. Bul ónimderdi arnaıy konteınerler arqyly tasymaldaý joly utymdyraq. Iаǵnı tek jaqyn eldermen qarym-qatynas ornatyp qana qoımaı, álemdik suranystyń aýqymdy bóligin – Ońtústik-Shyǵys Azııa naryqtaryn da qamtýǵa bolady.

– Qazaqstan álem boıynsha un eksporttaýda aldyńǵy qatarda. Negizgi ımport­taýshy memleketter shekara­las: О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájik­stan jáne Aýǵanstan. Sonymen qatar Afrıka jáne Azııanyń shyǵys bóligi­men de baılanys ornaǵandyǵynan habar­darmyz. Biraq unnyń syrtqa shyǵa­rylymyn konteınerlik jolmen budan da aýqymdy túrde arttyrýǵa bolatyndyǵyn aıtqymyz keledi. Jyl saıyn tasymaldyń bul túri aıtarlyqtaı keń kólemde qoldanylyp keledi,– deıdi I.Karamanov. 

Qazaqstan ózge memleketterge jyl saıyn 8 mln tonna astyq eksporttaıdy. Sońǵy 5 jylda orta eseppen 19,1 mln tonna ónim syrtqa shyǵarylǵan. «KazGrain  – 2018» halyqaralyq konferensııasy barysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Eginshilik departamentiniń dırektory Talǵat Bolatuly eldegi bıdaı naryǵy jaıyndaǵy aqparattarmen bólisti. 

– Búgingi kúni biz astyq eksporttaýshy úzdik 10 eldiń tizimine enip otyrmyz. О́tken jyly jınalǵan astyq­tyń jalpy kólemi 20,6 mln tonna­ny quraıdy. Bul óz kezeginde ishki sura­nys­t­y qamtamasyz etýge, syrtqa ónim shyǵarýǵa jetkilikti dep senimmen aıta alamyz,– dedi mınıstrliktiń departament dırektory. 

О́tken jyly Qazaqstan Ortalyq Azııa men Kaspıı mańy elderinen bas­tap, 35 memleketke óz ónimin usynyp úlgergen. Eksporttyń 87 paıyzy Qytaı, Túrikmenstan jáne Iranǵa jiberilip otyr. Mınıstrlik keltirgen málimet boıynsha, tasymal logıstıkasy da jaqsaryp keledi. Aqtaý, Baký porttarynda salynǵan astyq termınaldary jumys istep tur. Iranǵa Túrikmenstan arqyly ótetin temir joldyń da qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Buǵan qosa Qorǵas shekarasy arqyly ótetin temir jol Qytaıǵa eksport baǵytyn ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. 

Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»