Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń álem ekonomıkasynyń búkil qurylymyna áseri zor. Osy kóshbasshylar qatarynda bolý úshin biz aldaǵy ýaqytta tehnologııalyq damýdyń baǵytyn jáne bolashaqta paıda bolýy múmkin ınnovasııalardy boljaı alýymyz qajet.
Jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda elimizdiń odan ári damýyna negiz bolatyn «Qazaqstan-2050» damý strategııasyn qabyldadyq. Qazaqstan básekege qabiletti ekonomıkasy men órshil maqsattary bar jas memleket retinde aldyna álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý mindetin qoıdy. Biz josparly túrde osy baǵytta jumys júrgizýdemiz jáne maqsatqa jetý jolynda barlyq múmkindikterdi paıdalanýdamyz. Astana qalasynda ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń alańynda ózimizdi kórsete bilýimiz sonyń bir aıǵaǵy. Qazaqstan úshin bul mol tájirıbe jáne sıfrly tehnologııalar men bıznesti damytýǵa berilgen zor múmkindik.
Sońǵy jyldary elimiz sıfrly tehnologııalardy ilgerletýde kóz qýantarlyq nátıjelerge qol jetkizdi. Qazaqstandaǵy aqparattandyrý prosesi joǵary deńgeıge jetip, oǵan sáıkes memlekettik júıe de transformasııalanýda. 2013 jyly «Aqparatty Qazaqstan-2020» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi, ol elimizdiń ekonomıkasyn sıfrly transformasııalaýǵa, aqparattyq qoǵamǵa kóshýge, memlekettik basqarýdy jetildirýge, «ashyq jáne mobıldi úkimet» ınstıtýttaryn qurýǵa, korporatıvtik qurylymdarmen qatar qarapaıym azamattarǵa da aqparattyq ınfraqurylymnyń qoljetimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizdi. Bul memlekettik baǵdarlama iske asyrylǵan úsh jyl ishinde is-sharalardyń 70 paıyzy oryndalyp, nysanaly ındıkatorlardyń oryndalýy 40 paıyzdy qurady. Alaıda IT-tehnologııalardyń jahandyq aýqymda qarqyndy damýy belgili bir erejelerge baǵynýdy, utymdy jáne tez áreket etýdi talap etedi.
Prezıdent N.Á.Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda Úkimetke «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn ázirleýdi jáne qabyldaýdy tapsyrdy. «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy 2017 jylǵy jeltoqsanda bekitildi. Bul – sıfrly tehnologııalardyń kómegimen árbir qazaqstandyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy, keshendi baǵdarlama. Atalǵan baǵdarlamaǵa sáıkes bes negizgi baǵyt boıynsha jumys júrgiziledi. Olar: «Ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý», «Sıfrly memleketke kóshý», «Sıfrly Jibek jolyn iske asyrý», «Adamı kapıtaldy damytý», «Innovasııalyq ekojúıeni qurý».
Atalǵan bes baǵyt sheńberinde 17 naqty mindet pen 120 joba jasaldy. Sıfrlandyrý baǵytynda damý úshin birlesken jáne konstrýktıvti jumys júrgizý, ıaǵnı ulttyq ekonomıkanyń, bilim berýdiń, densaýlyq saqtaýdyń negizgi salalaryn, sondaı-aq memlekettiń qoǵammen jáne bıznespen ózara is-qımyl jasaý salalaryn qaıta qurylymdaý prosesine der kezinde bastamashylyq jasap otyrý qajet.
Osylaısha ulttyq IT sektordy damytýdy, ınnovasııalyq tehnologııalardy ınfraqurylym qurýdy jáne venchýrlyq qarjylandyrýdy damytýdy yntalandyrǵan jón. Al olardy damytý úshin halyqaralyq deńgeıde yntymaqtastyq ornatý qajet. Sonymen birge arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar «Alataý» aqparattyq tehnologııalar parki, Nazarbaev Ýnıversıteti AQ jumys istep jatyr, ınnovasııalyq ekojúıeniń birqatar elementteri, Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa (AKT) klasteri quryldy, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumysyn bastady, Astana hub halyqaralyq tehnoparki iske qosylýda. Bul bolashaqta Qazaqstandaǵy sıfrlandyrý prosesin ilgeriletýdi tabysty iske asyrýǵa yqpal etetin sharalar quramyna kiretin negizgi jobalardyń bir bóligi ǵana.
Sonymen qatar jańa, suranysqa ıe kásipter boıynsha kadrlar daıarlaý máselelerine de erekshe nazar aýdarý mańyzdy. Bizde AKT salasynda bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi baıqalady, sıfrly saýattylyqty arttyrý maqsatynda kásibı kadrlardy qaıta daıarlaý máselelerin sheshý qajet. Osy tusta IT sektoryndaǵy bilikti mamandardy tarta otyryp, oqý oryndary (mektepterde jáne joǵary oqý oryndarynda bilim berý kýrstaryn uıymdastyrý, daryndy jastarǵa arnalǵan bilim berý granttaryn ulǵaıtý), kompanııalar (korporatıvtik oqytý) jáne memleket deńgeıinde (AKT salasyndaǵy bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy) jumystar júrgizilýi tıis.
«Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý, ol qazir bar salalar men tutastaı ekonomıkanyń ónimdiligin ulǵaıtýǵa, sondaı-aq onyń kúrdeliligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Shyǵyndardy azaıtý, taýarlar óndirisin jáne qyzmet kórsetý kólemin ulǵaıtý, salalardy ártaraptandyrý jáne joǵary ónimdi jumys oryndarynyń sanyn arttyrý negizgi nátıje bolmaq.
«Aqyldy» qalalardy damytý turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq júıesin jańǵyrtýǵa, ıntellektýaldy kólik júıesin engizýge múmkindik beredi. «Sergek» jol qozǵalysyn baqylaý júıesi qazirgi tańda jumys istep jatyr, onyń arqasynda jol qaýipsizdigi erejesiniń saqtalýy jaqsarady dep kútilýde. Júıe quqyq buzýshylyqty tirkegen jaǵdaıda hattama avtomatty túrde resimdelip, quqyq buzýshynyń mekenjaıyna jiberiledi. Aldaǵy ýaqytta ákimshilik ortalyqtarmen qatar monoqalalardy da jańa tehnologııalarmen jabdyqtaý josparlanǵan. Bul quqyq buzýshylyq deńgeıiniń tómendeýine alyp keledi. Búgingi tańda portalda 761 qyzmet jáne servıs avtomattandyrylǵan, 6 mıllıonnan asa adam tirkelgen. BUU-nyń elektrondy úkimet boıynsha reıtınginde Qazaqstan 33-orynda tur, bul jaman kórsetkish emes.
Bolashaq tehnologııalarynyń damýy jaǵdaıynda uzaq merzimdi ekonomıkalyq maqsattarǵa qol jetkizý men ómir súrý deńgeıin jáne memleket tıimdiligin arttyrýǵa baılanysty is-qımyldar tıisti zańnamalyq qamtamasyz etýdi de qajet etedi. Parlament osy máselede negizgi ról atqarýy tıis, ıaǵnı bul kásibı depýtattyq korpýspen qatar, el aýmaǵynda zańnamalyq aktilerdi sapaly oryndaýdy talap etedi. Sapaly zańnama halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyryp, Qazaqstandy básekege qabiletti jáne halyqaralyq bıznes úshin tartymdy etedi.
Parlamentte 2008 jyldan bastap «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti monıtorıngi» avtomattandyrylǵan júıesi jumys isteıdi. Osy júıede Parlament depýtattaryn otyrystarǵa arnalǵan elektrondy materıaldarmen qamtamasyz etetin «Otyrys» kishi júıesi iske qosyldy, ol zań shyǵarý prosesin tutastaı jaqsartýǵa, jumys ýaqytyn utymdy paıdalanýǵa baǵyttalǵan.
Elimizdiń Parlamenti sıfrly ekonomıkany damytýdy zańnamalyq deńgeıde qamtamasyz etedi. Osy baǵytta maqsatty jáne mańyzdy jumystar júrgizilip jatyr, onyń ishinde zań shyǵarý prosesiniń damýyn, zańdar sanynyń ulǵaıýyn, tehnologııalyq jańartý men sıfrlandyrý boıynsha zańnamany odan ári jetildirý jáne jańartý jónindegi jumystardy erekshe atap ótken jón. Sońǵy jylda «Sıfrly Qazaqstan» baǵytyn damytý úshin birqatar zańdar qabyldandy.
Belsendi azamattyq pozısııany bildirýge járdemdesý jáne halyqpen keri baılanys ornatý maqsatynda «Ashyq Parlament» qaǵıdatyn odan ári damytý jónindegi is-sharalar iske asyrylatyn bolady. Tıisinshe: «ashyq bıýdjetter» – bıýdjet qarajatynyń jumsalýyna qoǵamdyq baqylaý tetigi; «Ashyq normatıvtik-quqyqtyq aktiler» – normatıvtik quqyqtyq aktiler men zań jobalary tujyrymdarynyń jobalaryn jarııa talqylaý úshin jarııalaý; «ashyq derekter» – memlekettik qupııaǵa, jeke derekterge jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda kórsetilgen basqa da derekterge jatpaıtyn derekterdi kommersııalyq paıdalanýǵa arnalǵan qoljetimdilik. Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi elektrondy turǵydan qoldap otyrý júıesin qalyptastyrý zań shyǵarý prosesiniń sapaly, barynsha ashyq jáne barshaǵa qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etedi, bul qoǵamnyń, ásirese bıznes-qaýymdastyqtyń norma shyǵarýshylyq proseske tikeleı qatysyp otyrýyna múmkindik beredi. Atalǵan sharalar bılik organdaryna degen senimdi arttyrýǵa jáne qabyldanyp jatqan zańnamalyq bastamalardyń ashyqtyǵy esebinen bıznes júrgizý úshin qolaıly klımatty qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
Memleket, qoǵam jáne bıznes óz ustanymyn jetkizýge jáne óz áriptesteriniń ustanymyn estýge múmkindik beretin turaqty syndarly dıalog alańyn damytý kerek. Adamnyń, jeke derekter generatorynyń, osy derekterdi ósý úshin paıdalanatyn bıznestiń jáne osy salany qorǵaıtyn jáne retteıtin sıfrly ekonomıkanyń damý kepili retinde memlekettiń múddeler arasyndaǵy teńgerimdi saqtaýynyń mańyzy zor.
Sáýle AITPAEVA,
Parlament Senatynyń depýtaty
