Vernyı bekinisine par at jekken páýeskemen kelgen jas jigittiń aldymen nazaryn aýdarǵan ushar basy aspan tepken aq bas shyńdar edi. Janaryn almaǵan qalpy qııalyna qanat bitip, sonaý bıikke kóterilgisi de kelgen. Shirkin, kógildir aspan astynda kúnmen shaǵylysa nurlanyp san qubylǵan sol shyńdar shynynda da ǵashyq eterdeı eken. Alataý baýraıyndaǵy bekiniske arnaıy tapsyrmamen kelgen jas geodezıst Nıkolaı Palgov jol soqty bolyp sharshaǵanyn da umytqan.
Tabıǵattyń qupııasyn qymtaı jasyrǵan muzdyqtar qyzyqtyryp, ózine shaqyrdy da turdy. Arman bolyp júrekti tynshytpaǵan qushtarlyq jas geodezısti araǵa ýaqyt salyp baryp, jolǵa jeteledi. 1922 jyly eńbek demalysyn alyp, jazdyń jaıma-shýaq bir kúninde bıik taýdyń ushar basyna ıreleńdeı kóterilgen jalǵyz aıaq súrleýge tústi. Bul saparǵa alǵash kelgendegi qııalmen, sonyń qyzyǵymen shyǵa salǵan joq.
Jumysqa ornalasqan kúıde kezekti eńbek demalysyna deıin qarjy jınady, qalaı barý kerektigin surastyryp, jer jaǵdaıyn árkimniń aıtýymen kartaǵa túsirdi, daıyndaldy. Jolǵa bir at, alty puttaı júk aldy. Janyna óz erikterimen eki jolserik erdi. Qasyndaǵy jolserikteriniń joldy jaqsy bilýi Nıkolaı Nıkıtıch Palgovtyń Ortalyq Tuıyqsý saparyna, onyń sátti aıaqtalatynyna degen senimin arttyrdy.
Bizdiń biletinimiz, Tuıyqsý muzdyǵy Tıan-Shannyń soltústik jotalarynyń biri bolyp geografııalyq kartanyń tinin áspetteı túsetini. Al jolserik ǵalymnyń qosqany birinen soń biri qaıtalanǵan derekter tizbegi ózindik mazmunmen kóp jaıtty meńzer. О́ıtkeni Ile Alataýynda uzyndyǵy 5,1 shaqyrym, jalpy kólemi 3,8 sharshy shaqyrym jerdi alýy qyzyq málimetterdiń bastaýy bolyp tarmaqtala bergen.
Muzdyqtyń tómengi bóligin qarańyz, sýsyǵan qıyrshyq tas pen úlken-úlken qoı tastar bıikke órile túsedi. О́zgeshe áspetimen erekshelengen irgetas sekildenip jatqan tas jamylǵy bir shaqyrym uzyndyqqa sozylyp, teńiz deńgeıinen 3100 metr bıiktikte Alpi beldeýine ulasady. Odan ári kúnmen shaǵylysa janardy arbaǵan jalańash muzdyq. Qatýlanǵan qabaqtaı tóbeńnen tóne túsken qar tosqaýyldar muzdyqtyń ushar basyn sizden qyzǵanyp jasyrǵysy kelgendeı qorǵashtap, kólegeıleı túsedi. Áıtse de mańǵaz muzdyq kerbez keıpimen kóz aldyńyzda turady.
Taý ózenderiniń bastaýyndaǵy muzdyqtar keskini ádemiligimen aıryqshalanar edi, joǵary betkeıi jazyq kúıinde bıikteı beredi. Ushar basyn alqa bolyp taǵylǵandaı dóńgeleı qorshaǵan qarly jamylǵy tómenge qaraı etegin keńge salǵan qalyń muzdy ańǵartady. Bul ǵylym tilimen aıtqanda jazyq muz-dyqtar. Osy tektes muzdyqtardyń eń úlkeni 145 shaqyrym uzyndyqqa sozylǵan. Ol Alıaska taýlaryndaǵy Habbard muzdyǵy. Onyń uzyndyǵy 70 shaqyrymnan astam, aýmaǵy 900 sharshy shaqyrym. Jazyq muzdyqtardyń eń shaǵyndary bir shaqyrymǵa jetpeı jatady.
Ortalyq Tuıyqsý bulardyń janynda 4 ese úlken. Erekshelikterin eskerer bolsaq, ǵalymdardyń nazar aýdarar muzdyqtar tobyna jatqyzýynda da mán bar. Kavkaz, Kamchatka, Tıan-Shan jáne Pamırdegi segiz aımaqty esepteý barysynda 1000 sharshy shaqyrym kólemdi 22 muzdyq alyp jatqany anyqtalǵan. Árqaısysynyń kólemi 3-4 sharshy shaqyrym aralyǵyn quraıdy jáne kóbi Ortalyq Tuıyqsý kólemine jaqyn. Ile Alataýynyń soltústik jotalarynda, naqtylaı tússek, Ortalyq Tuıyqsý mańynda da aýmaǵy jaǵynan olarǵa qatarlasatyn 37 muzdyq bary tańdanta qoımas.
Mashına qyrqadan sál tómen quldılady da kilt ońǵa burylyp, qaıta bıikke kóterildi. Sonaý ańǵar eteginde myń buralǵan ózen jyltyraıdy. Al ózenniń bastaýy áli qansha jer. Tuıyqsý ǵylymda 1902 jyldan belgili. Onyń pishin-bolmysy jaıynda alǵash habarlaǵan S.Dmıtrıev edi. Jazdy kúngi qysqa merzimdi sapary dáıekti zertteýge múmkindik bermedi. Kórgen-bilgeni nátıjesinde anyqtaǵandaryn jalpylama túsindirdi.
Al ǵylymǵa keregi málimetke toly naqty derekter. Sol sebepti de barlyq jaıt belgisiz qalpynda qala berdi. Keıinnen ekinshi ret Tuıyqsýǵa ózge bir ólketanýshy V.Gorodeskııdiń joly tústi. Osy sapardyń qorytyndysynda ol Tuıyqsý muzdyǵynyń jaı-japsary jóninde habarlamalyq maqala jazdy. Araǵa alty jyl salyp, 1922-1923 jyldary Tuıyqsý N.Palgovtyń nazaryn aýdardy. Sonan soń baryp 13 jyl merzim ótkende muzdyq qupııasyna qyzyqqan qazaq gıdrometeorologııalyq qyzmet basqarmasynyń mamandary boldy.
Tuıyqsý muzdyǵyna júrgizgen kóptegen baqylaý nátıjesi aýa raıyna baılanysty mańyzdy degen saýaldarǵa jaýap alýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar onyń ótkenine barlaý jasap, ózgege tosyn jumbaq jaıttardyń syryna qanyǵa túsýge jeteledi. Bunyń bárine baǵyt siltegendeı bolǵan Almatynyń aýa raıyn 1879 jyldan baqylaýǵa alynǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn derekter edi. Osyǵan baılanysty Myńjylqy stansasynda muzdyqtardyń jaz aılarynda temperatýranyń ózgerýine saı keletin jaılardy júıeli zertteý júrgizildi. 1937 men 1964 jyldar aralyǵyndaǵy málimetterdi salystyra kele, aýa raıy temperatýrasynyń, muzdyq rejıminiń ózara baılanysy 1879 jyldan bergi Tuıyqsýdyń tirshilik tynysyn tanýǵa jol ashty.
Muzdyqtyń kerbez keıpi kóz arbaıdy. Ushar basy aspan tepken muzart shyńdar shyǵar kúnniń jalqyn sáýlesine shomylǵan qalpy bıiktegen dersiń. Olardyń eń bıigi 4410 metrlik Ordjonıkıdze shyńy. Súıir qalpyndaǵy muz taýdyń kúnge shaǵylysqan keskinin jolaq bolyp bólip jatqan qarly beldeý muzdyqtaǵy syzat-jaryqty ańǵartady eken. Ońtústik-Shyǵysta Tuıyqsý tizbekteriniń taýly alqaby bastaý alady. Shyǵýy qıyn sanalatyn onyń bıiktigi – 4150 metr. Odan batysqa qaraı qarly ańǵardyń qarsy betkeıinde Tuıyqsý shyńy.
Ol aldymyzdaǵy Pogrebeskıı qarly shyńynan birneshe metr ǵana tómen jatyr. Barlyq shyńnyń jartasty betkeıi tereń saıǵa ulasady, odan bákene muzdyqtar órilip turady. Sol jaq betkeıden Kosmodemıanskaıa men Molodejnyı muzdyǵy syrbaz keıipte menmundalaıdy. Aldyńǵysy Tuıyqsý muzdyǵymen astasyp jatyr da, ekinshisi janamalap qosylady. Oń jaqta Tuıyqsý tizbegi. Muzdyq pen tizbekti bólip jatqan morenanyń tómengi bóligi. Tuıyqsý tizbeginen soltústikke qaraı Partızan, Ordjonıkıdze, Maıakovskıı, Mámetova muzdyqtary jalǵasady. Birimen-biri boı jarystyrǵan kúıi ózgeshe sýret.
Syzdyqtaǵan sý kishkene syzyq jıektermen aqqan boıy muzdyq tilderiniń ústimen tamshylaıdy. Ár jer-ár jerge jınalǵan sý arna-arnamen tómen qulaıdy. Qıyrshyq tas pen qumnyń áserinen uıalar paıda boldy. Olarǵa móltildep sý tolyp, ádemi kórinisten kóz alǵyńyz kelmeıdi. Aryndy taý ózenderiniń bastaýy osy.
Muzdyqtar – aýqymdy sý qoımasy. Dostastyqtaǵy muzdyqtardyń muz massasynyń ózi 7 myń tekshe shaqyrym sý quraıdy eken. Bul burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵynyń ón boıyn sharlaǵan ózenderdiń tórt jylǵy aǵyn sýy. Al osy muzdyqtar erigen kúnde Álemdik muhıt ataýly 5 santımetrge kóterildi desek tańdanasyz ba? Búgingi oqyrmandy tańdandyrý taǵy qıyn. Áıtkenmen Shyǵys Iаkýtııada muzdyqtardy sharýashylyqqa paıdalaný degendi bilmese, Ortalyq Azııada árbir lıtr sýy altynmen baǵalanady. Osy óńirdegi muzdyqtardyń sýy bir kezgi Aral teńizimen salystyrǵanda 1,4 ese kóp bolǵanymen bul qordy tıimdi paıdalaný problemasyn ómir alǵa qoıyp otyr. Glıasıologterdiń kúni-túni tynym tappaıtyn izdeniske toly jumystarynyń basty maqsaty sol yńǵaıda baǵyt alǵan.
Muzdyqtar – ǵajaıyp tirshilik, máselen, bir qaraǵanda muzdyqtar jyljıdy degenge sený qıyn-aq. Sonyń áseri me, uzaq jyldar boıyna bul jaǵdaıǵa onsha mán berilmeı keledi. Atalmysh qubylys XVI ǵasyrdyń aıaǵynda Alpi turǵyndarynyń jylnamasynda alǵash kórsetildi, al júz jyldan soń ıslandııalyq ǵalym T.Vıgalın jazbalarynda muzdyqtardyń qozǵalatyny jaıynda málimetter kezdesti. Tek, Oras Sossıýranyń XVII ǵasyrda Alpige jasaǵan saıahaty ǵana muzdyqtar jyljýynyń ózgeshe mánin ashyp berdi.
Saıahatshynyń muzdyqtar betine qaldyrǵan baspaldaqtary sol 1788 jylǵy sapardan keıin araǵa 44 jyl salyp qaıta kelgende, Chernaıa Igla taýynyń Mer-de-Glas muzdyǵynyń tómengi betkeıinen oryn teýipti. Osy jyldar ishinde tórt shaqyrym qozǵalysqa engen. Muzdyqtardyń qozǵalysyn baǵamdamaý saldary qıyn jaǵdaılarǵa ákelip soǵady. Onyń bir mysaly, 1894 jyly fransýz ǵalymy Per Jıýl Sezar Janssen Monblan shyńyna observatorııa salady.
Osy atalmysh ǵımarattyń ereksheligi de shyǵar, jalpy salmaǵy 187 tonna da, aýmaǵy 50 sharshy metr jerdi alyp jatty. Ǵalymnyń topshylaýy boıynsha ol barlyq tótenshe jaǵdaılarǵa shydas beretin beriktigi men bir ornynan jyljymaıtynyna kóńili tola iske kiristi. Áıtse de arada tórt jyl ótkende qozǵalys áseri irgetastan qatty baıqaldy. О́ıtkeni observatorııanyń ıilip eńkish tartýy onyń qulaý qaýpin týdyrdy.
Aq bas muzdy shyńdar keıde tosynnan qozǵalysqa enedi. Mundaı maýsymda ózgeshe jyldamdyq alady da muzdyq tilderi tómenge sýsyǵan kúıi ulasa túsedi. Muzdyqtardyń beımálim minez tanytýynyń negizgi syry klımat ózgerýinen ekeni belgili. Eptal Alpisindegi Fernagtferner muzdyǵy sońǵy tórt ǵasyrda tórt ret qozǵalysqa engen. Ár qozǵalǵan saıyn Rofon ózenin bógep otyrdy, bógelgen ózen sýy jınalyp kólge aınalady da lyqsyp tolyp, artynsha sarqyrap aǵyp tómen qulaǵan. Munyń ózi apatty sý tasqyndaryna ákelip soqty.
Qos qaptaldaǵy Abdýkagor men Dýstýraz jazyǵyn bólip tastady. Apatty selderdiń 1963 jyly Esik kólinde, 1973 jyly Kishi Almaty ózeni boıynda bolǵany Medvejııdiń qozǵalysqa engen merzimderimen dóp kelip tur.
Tuıyqsý… Erte kóktemdegi Tuıyqsýda júrgizilgen tynymsyz zertteý jumystary da muzdyq jóninde qyzyqty jaıttardy aıtatyn bolady. Muz jıyntyq qar nemese sýyqtan qatqan sý desek, muzdyqtyń paıda bolýy men qalyptasýy bir qaraǵanda onsha erekshe qubylys emes te sııaqty. Degenmen muz jaratylysynda taý jynysy, keı jaǵdaıda jer qyrtysynyń qalyptasýyna múmkindik beredi.
Sol sebepti de geologter nazar aýdarady; muz – bul mıneral, sondyqtan da mıneralogter aınalyp óte almaıdy; muzdyqtarǵa gıdrogeologter ózgeshe kóńil bóledi, óıtkeni ol sý resýrstarynyń kózi; muz jáne de klımattyń ózgerýine negiz bolǵandyqtan klımatologter odan alys ketpeıdi; muzdyq sonymen qatar máńgi tońǵa da qatysty bolǵandyqtan krıologter (tońdy zertteıtin ǵalymdar) zertteý nysanasyna aınaldyrady. Jolserik ǵalym geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dosenti Sanat Túgelbaev dosym oı qushaǵynda. Kólik Almatyǵa asyqqandaı, bultyń-bultyń burylǵan kúıi taý jolymen tómen túsip keledi. Alysta, tym bıikte aı astynda shaǵylysa jyltyraǵan appaq muzdyqtar…Qarsy aldymyzdan jaryqtyq altynkúrek ańqyldaı soǵady. Naýryzdaǵy kúnniń yzǵary bilinedi. Tabıǵattyń ǵajap kórinisi ózine tartady da turady. Taýdyń keremet kórinisi aımalaı, ańsaryńdy aýdara beredi.
Aıǵa shaǵylǵan muzdyqtar…
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
