Tyrnaqtylar men tistilerdi, jalpy tabıǵattaǵy jyrtqyshtardy úıine ákep asyraıtyndar bul kisiniń ata jaýy, qolyna bılik berse, osyndaılardyń birin de qaldyrmaı jazalaýǵa bar. Al ózi qanattylar dese, ishken asyn jerge qoıady, olar týraly tapjylmaı otyryp, tamyljyta áńgimeleıdi. Naǵyz aýyldyń Djeıms Bondy dep Dosan aǵany aıtýǵa bolady. Saryjaz aýylynyń orta mektebinde bıologııadan sabaq beretin Dosan tabıǵatta sırek kezdesetin ekzotıkalyq qustardy asyraýmen jas kúninen áýestenedi.
Bizdiń dittep barǵanymyz Dosan aǵanyń úıi bolǵanymen, bul «Raıymbek aýdandyq jas natýralıster stansasy» dep atalady eken. Ne joq deısiz munda: qus bitkenniń tóresi ózimmin degendeı, qyzyldy-jasyl qaýyrsynyn jaıyp jiberip, quıryǵyn súıretip, qazdańdaı basqan taýystyń neshe túri, balaq júni jer syzyp bashpaıyn japqan, borbaıy bir tutam úndi taýyǵy, taýys tuqymdas súıkimdi aq kógershinder, tamyljyta saıraǵan aýstralııalyq kanareıkalar, afrıkalyq sóıleıtin totyqus, Úndistannyń sóılemeıtin totyqusy, japon amedınasy, zebra amedınasy, bul az bolsa, «korol» jylany, aǵash shiriginiń tasasynda turqyn túgel maı basyp ketkendeı áreń qozǵalyp júrgen Madagaskar taraqandary, atjalman aq tyshqandar, taǵy basqa baýyrymen jorǵalaýshy, sútqorekti tabıǵat jaratylystary bıolog muǵalimniń kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn «baılyǵy» ekeni kórinip-aq tur. Mynaý úı emes, quddy bir qus bazary sııaqty. Qus ataýly adamnan úrkip turýshy edi, Dosannyń qustary bolsa, adam kelgenin bilip, jan-jaqtan amandasyp jatyr. Oqýshylarǵa sabaq túsindirgendeı, qolyna taıaqshasyn alyp qustarymen tanystyra bastaǵany sol edi, olar da mundaı maqtanshaq bolar ma, bar ónerin qonaq kelgende kórsetetin erke baladaı, kómekeıine jasyrylǵan sıqyrdy jarysa tamyljytady-aı kelip. О́ńeshterin soza, jan-jaqtan shyqylyqtap qoıa bergen qanattylar alaqandaı bólmeni azan-qazan jasaǵan soń aǵamyz árqaısysynyń atyn atap, kezek-kezek tynyshtandyrýǵa kóshti.
«Mynaý shette otyrǵandar – Ońtústik Amerıkanyń qustary. «Amazon totyqusy» dep atalady. Eptep sóıleıdi, biraq mynalar sııaqty tili anyq emes. Al mynaý shókimdeı ǵana sap-sary qus – kanareıka. Mysaly, qazaqqa tanys ánshi bulbul qurt-qumyrsqamen qorektenetin jándik tuqymdas qus. Biraq ol torda uzaq ýaqyt ómir súre almaıdy. Biz biletin sol bulbuldan qalyspaı saıraıtyn jalǵyz osy kanareıka ǵana, biraq munyń aıyrmashylyǵy, qurt-qumyrsqa jemeıdi» deıdi ózi maqtandy asa unatpasa da, qustarynyń qadir-qasıetin asyra túskisi kelip. «Al bul – Aýstralııa amedınalary. Bul zebra tektes amedınalar tek sándik úshin ǵana jaralǵan, torǵaıdan da kishkentaı, ózimen-ózi ómir súretin qus» dep qoıdy kenje bolǵany úshin ǵana erekshe meıirbandyq tanytatyn ákege uqsap.
«Haıýanattar baǵy» bolyp otyrǵan bólmeniń bir buryshy – kitaphana. Onda ımperııalyq Reseıdiń baspahanasynan 1894 jyly shyqqan janýarlar týraly jazylǵan kitaptan bastap, 1936-1938 jyldary neshe qaıtara súzgiden ótip baryp jaryq kórgen máskeýlik, lenıngradtyq ǵalymdardyń ań-qus, ósimdik álemi, tabıǵattaǵy tirshilik týraly kitaptary siresip tur. «Mysaly, Tımırıazevtiń myna kitabyn qolyma alyp oqyǵanda, men sol zamandy kórip otyrǵandaı bolamyn. Al osynyń bárin qalaı ınternetke salyp qoıýǵa bolady, aıtshy?» deıdi muǵalim kúıinip. Dosan Alybaıuly osynyń bári aınalysyp otyrǵan isine kerek bolǵan soń Almatydaǵy «Býkınıske» erinbeı baryp satyp ákelgen.
Al osynyń bári qalaı bastaldy? Birde on jastaǵy Dosan 3 synyp oqyp júrgende, orys tilinen úı tapsyrmasyn oryndap otyrady. Tapsyrma «Nash jıvoı ýgolok» dep atalady. «Ý nas v shkole est jıvoı ýgolok. Tam jıvýt krolıkı, belye myshı, ejıkı» dep bastalatyn sýretti mátinniń kishkentaı mektep oqýshysyna áser etkeni sondaı, túni boıy qoıandar men tyshqandardy oılap, «mende nege sondaı tabıǵat buryshy joq» dep tańǵa deıin uıyqtaı almaıdy. Erteńinde tura salyp, úı torǵaıyn ustap alyp, torǵa qamaıdy... 7-synypta kirpi, 8-synypta jylan asyraıdy, sodan beri tiri tabıǵatqa degen qushtarlyǵyn eshkim de tunshyqtyra alǵan emes. Sóıtip bir túndegi balalyq qııal ómirlik maqsatyn belgiledi. 1967 jyly 6 synyp oqyp júrgeninde osy baǵytta istep júrgen isin aýyldan shyqqan professor Álip Musaqulov kórip, óziniń «Qazaqstannyń ósimdikteri men janýarlary» atty kitabyn «Dosan balama! Ǵalym bolýyń úshin» degen qoltańbasymen syıǵa tartqany sol muratty birjola bekitip bergendeı edi.
«Sırek kezdesetin qustardy ustap otyrsyz, seleksııasymen aınalysasyz ba?» dep suradyq. «Aınalysyp kórdim, aınalysa berer edim. Biraq sońyra qolǵa úıretilip, qoldan kóbeıtken ań men qusty tarpań, jabaıy tabıǵat qabyldaı ala ma? Joq. Ań bolsyn, qus bolsyn, adamnyń ıisi sińgennen keıin ol qaıtadan tabıǵatqa sińbeıdi. Kózqarasynan, qımylynan, ıisinen «bóten» ekeni báribir baıqalyp turady. Qasqyr tımese de, adam atpasa da, óz ortasy-aq ony qabyldamaı, joq qylyp jiberedi. Tipti tabıǵatqa emes, tanysyma-aq usynyp kóreıinshi. Qalanyń adamy qajetsinedi-aq, biraq asyraǵan qusy baqyryp-shaqyryp jatsa, kórshisi tıisti orynǵa aryz jazyp, shaǵymdanady emes pe? Aýyldaǵy kóz kórgen zamandastarymnyń birine syılaıyn-aq. Biraq seniń mápelegen taýysyń men totyqusyńdy ol qaıtsin? Totyqustan góri bir qoı satyp alyp, bala-shaǵasymen bólip jese, oǵan sol paıdaly emes pe? Eshkim kerek qylmasa, kóbeıtýdiń qajettiligi bar ma?» dep qustaryna qamyǵa kóz tastady.
Aýylda otyryp-aq jarty ǵasyrdan astam ómirin qustarǵa arnap kele jatqan Dosan Alybaıulynyń tańsyq isin jankeshtilikke ǵana balaısyń. Mamandyǵy men súıikti kásibin tabıǵı jaratylysy men beıimdiligine qaraı tańdap, dalanyń erke qustaryn baýyryna basyp, ómirin tabıǵat tynysyn sezinýge arnaǵan ózi sheshen, bilimdar Dosan Dýanqulov talaı jylǵy kórgeni men kóńildegisin búgin hatqa túsirse, erteń tańerteń qazaqtyń Prıshıvıni nemese Peskovy bolyp oıanatynyna bás tiger edik. Átteń deısiń. Úlken ister tek qalada ǵana atqarylýy kerek sııaqty, týǵan jerin tastaı almaǵandyqtan tasada kórinbeı qalǵan tek Dosan muǵalim emes-aý biraq...
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
