Ulybrıtanııanyń hanzadasy Charlz Kembrıdjde oqyp júrgende qasynda oqqaǵary júripti. Ol qaıda barsa da oqqaǵary qasynan bir eli qalmapty. Ǵylymı otyrystarda da, pikirtalastarda da birge júredi eken. Oqý aıaqtalar sátte ustazdar oqqaǵarǵa Charlzben birge emtıhan tapsyrýdy usynypty. Nátıjesinde, Charlzden de kóp ball jınaǵan oqqaǵar dıplomdy bolypty.
* * *
Fransýz jazýshysy Gı de Mopassan Eıfel munarasyn unatpapty. Degenmen ol tústikti dál osy munaranyń meıramhanasynan ishetin kórinedi. Oǵan «Nege?» degen suraq qoıýshylarǵa: «Osy jerden ǵana men Eıfel munarasyn kóre almaımyn», deıdi eken.
* * *
Belgili jazýshy, aıtysker aqyn Baıanǵalı Álimjan Astanada bir úlken ǵımarattyń qabyrǵasyndaǵy basqy áripteri túsip qalǵan «...yq-túlik» degen sózdi kórip:
– Áp-ádemi sóz edi – azyq-túlik,
Áýelde ony durys jazyp turyp,
Artyna túsip qalǵan eki áripti
Artyna qaǵar ma edi qyzyq qylyp! – degen eken.
* * *
Jańa jylda shaharlardyń bárinde tyrsyldatyp aspanǵa feıerverk atatyny belgili.
Sondaı kúnniń erteńine kúkirt sasyǵan qorǵasyn aýaǵa qarap turyp, Baıanǵalı:
– Kúshtiniń arty dıirmen tartady deýshi edi atam qazaq. Qazirgilerdiki feıerverk atady! – degen eken.
Osyndaı da bar kisi
Paraqor degen «kásipker»,
Aıtady keıde ashyq «Ber!».
Bir býma berseń, buıyryp,
Deıdi «Davaı, ashyp ber!».
Keledi-aý sanap alǵysy,
Qaltaǵa sosyn salǵysy.
Topqa túsken tulpardaı,
Qatardan joq-aý qalǵysy...
Osyndaı da bar kisi,
Peıili tym tar kisi.
Jaı halyqtyń jibermes,
Kóz jasy men qarǵysy.
Kim ne aıtady?..
Bilimdiniń sózin quıyp alasyń,
Úlgiliniń sózine uıyp qalasyń.
Otpen oınasań, kúıip qalasyń,
Sezimdimen sóılesseń, súıip qalasyń.
Sýaıtpen sóılesseń, senip qalasyń,
Senimine sezbeı enip qalasyń.
Suǵanaqpen sóılesseń, «eltip» jiberedi,
Sybaılasymen «saparǵa» ertip jiberedi...
Ańshymen syrlassań, bóribasar suraıdy,
Alqashpen syrlassań, shólbasar suraıdy...
Kóbikaýyzben sóılesseń, «sabaq» beredi,
Sabaqty birneshe saǵat beredi...
Jemqormen sóılesseń, «jol-jobany» aıtady,
О́zine paıdaly mol jobany aıtady...
Jumysshy jalaqysyn almaǵanyn aıtady,
Alý úshin amaldyń qalmaǵanyn aıtady...
Baspanasy joqtar bezip ketkenin aıtady,
Páter úı izdep, kezip ketkenin aıtady...
Bireý járdem surap aryzdanǵanyn aıtady,
Bireý bankke kóp qaryzdanǵanyn aıtady...
Basqa da barshylyq...
Qazybek ÁShIRBEKULY
Qyzylorda
Bir kúni Qojanyń áıeli munyń betine uzaq ýaqyt qarap turyp:
– Men seniń júregińe tańǵalamyn. Rasynda ol óte tózimdi, – deıdi.
– Nege bulaı deısiń? – deıdi Qoja.
– Sen sondaı bir usqynsyz beıbaqsyń, tek júregiń myqty bolǵan soń ǵana shydap júrsiń ǵoı.
– Olaı bolsa seniń júregiń tórt ese tózimdi eken, – deıdi Qoja.
– Nege? – dep tańǵalady áıeli.
– Men bolsam óz usqynymdy kúnde kóre almaımyn ǵoı, – depti Qoja, – al sen bolsań kúnde kóresiń, sonda da bylq etpeı tózip kelesiń.
* * *
Bir kúni Qojanasyr áıeline:
– Qatyn-aý, bizdiń bul tirshiligimiz túkke tatymaıdy, biraq sen qam jeme, biz o dúnıege barǵan soń shalqyp-tasımyz, – deıdi.
– Qalaısha? – dep surapty áıeli.
– O dúnıede biz jumaqqa baramyz.
– Ony qaıdan bildiń, nemene, bal ashtyń ba?
– Qaıdan bilýshi edim, – depti Molda. – Ekeýmizdiń bet-júzimizge qaraıyqshy. Usqynymyz kelispegen, sonda da bir-birimizge qaraýǵa áste jalyqpaımyz, úlken tózimmen shydap kelemiz. Al basqa qandaı qaıǵy-qasiret tússe de shydaı bilgen adam ǵana jumaqqa barady.
* * *
Qojanasyr túri kelispegen áıelimen kerisip qalyp teris qarap uıyqtaýǵa jatady. Áıeli aınadaǵy júzine qarap otyryp, Qoja uıyqtap jatqan bolar dep:
– Men sonsha nege kóriksiz boldym eken, eger sulý bolsam ǵoı, erim meni jábirleı bermes edi, – dep aqyryn ǵana kemseńdep jylaı bastaıdy.
Munyń álgi sózderin estigen Qojanasyr kenet eńirep jylap jiberipti.
– Moldeke, sizge ne boldy? – dep suraıdy áıeli tańdanyp.
– Men de qý taǵdyrǵa kúıinip jylap jatyrmyn – depti Qojekeń, – sen bar-joǵy júzińdi aınadan bir kórdiń de jylap jatyrsyń, al men she? Men seniń túrińdi kúnde kóremin, shydap kelemin-aý, ol qashanǵa deıin sozyla bermek? Sonda men jylamaǵanda, kim jylaıdy?
Aıta saldym...
Ittik jasaǵanyńdy ıt te biledi.
* * *
Qatygez bolǵyń kelse, kapıtalıske aınal.
* * *
О́zińe óziń jasaǵan jarnamań boıyńnan aspaıdy.
* * *
Jaqsyny jamandasań da jarqyrap turady.
* * *
Taǵdyryń – degenińe kónbeıdi, ózi aýyrtyp, óz bilgenimen jóndeıdi.
* * *
Ádemiligińdi ádebiń aıtsyn.
* * *
Kóringiń kelse – tabanyńdy da tozdyr, talantyńdy da ozdyr.
* * *
Ádebıetke asyǵys kelgender – asyǵyp ketip qalady.
* * *
Aǵaıyn týysa da biledi, sýysa da biledi.
* * *
Sóz sendire de, semdire de alady.
Júnis QOQYShULY
Almaty oblysy
Qııandaǵy «Tóbet» degen aýyl. Qoranyń ishindegi shóptiń ústinde jatqan Sabalaq atty ıt kózin ashyp az-kem manaýrap jatty da, bir kerilip alyp «Aýý-ýýýý» dep ulyp jiberdi. Sabalaqtyń barqyldaǵan daýysyn estigen basqa da «aǵaıyndary» buǵan qosyla ún qatty da, az ýaqyt ótpeı aýyldaǵy barlyq yryldaǵan, qyńsylaǵan top Sabalaq jatqan shóp aýlaǵa da kelip jetti. Sabalaq manaýraǵan kózimen kelgen topty bir sholyp ótip edi – tóbeti bar, qandeni bar, kúshigi bar bári de jınalypty. Sabalaq azý tisin aqsıtyp turyp yryldaǵan daýyspen sóz bastap ketti.
– Qadirmendi týys-aǵaıyndar, myna kelgen jylymyz qaıyrymen bolsyn! Bul jyl bizder úshin erekshe jyl bolǵaly tur. 12 jylda bir keletin, toıst bizderdi bir eleıtin, sýretterimizdi kóshelerge ilip qoıatyn jyl ataýynda ózimizdi bir túgendep, aldaǵy qareketimizdi de belgilep alǵan jón sııaqty. Báriń de bilesizder, sonaý yqylym zamanda It degen taıpadan taraǵan úlken qaýym edik. Myna eki aıaqty pendelermen dos boldyq. Adal qyzmet jasadyq. Tazy rýynan shyqqandar ańshylyq qyzmette boldy. Bizdiń Tóbet rýynan shyqqandar aýyl-qorany kúzetti. Qanden rýynan shyqqandar jaýshylyq qyzmetin, búgingi tilmen aıtqanda – qojaıyndarǵa habar berýshi qyzmetterin atqardy. Tipti bizdiń rýdan shyqqan Syrttan dep atalatyn aǵaıyndar kók bórini de alyp júrdi. Zaman ózgerdi. Sonyń áseri me, ıttik kodymyzdy joıyp alǵan sııaqtymyz. Aýmaly-tókpeli zamanda túrkimenderdiń alabaılaryna, nemistiń absharkalaryna, aǵylshynnyń buldyqtaryna elikteımiz dep tóbet tuqymyna tán qasıetterden aıyryldyq. Bizdiń qanshyq atalatyn urǵashylarymyz joǵaryda aıtqandarmen áýeı bolyp, shata kúshikterdi dúnıege ákeldi. О́zderin aqyldy sanaıtyn myna eki aıaqty qojaıyndarymyz da bizdi dáriptemeı, ata jaýymyz – kók bóriden taradyq dep daýryǵyp júr. О́zderiń kórip júrgendeı – kıno shyǵaryp, óleń aıtatyn bolsa – kók bórini dáriptep ulytyp qoıady... Bizdi ulytyp qoısa da eshteńeleri ketpes edi-aý... Já, qurysyn, aıta berse renish taýsylmas. Aldaǵy qareketimizge de bir barlaý jasap qoıaıyq, – dep Sabalaq quıryǵyn bulǵańdatyp, yryldap baryp sózin aıaqtady.
– Durys aıtasyń, Sábeke! – dep Barboz atalyp ketken boz ıt sóz bastady. – Osy biz kim bolyp bara jatyrmyz? Biz ıttik namysymyzdan aıyryldyq. Olaı deıtin sebebim – myna eki aıaqtylar ózderiniń nebir jaman qasıetterin bizderge teńeıtin boldy. Páktimen aıtaıyn, jaqynda qojaıynymnyń eki uly araq iship alyp tóbelesti. Sonda álgilerdiń saqaly shoshańdaǵan ákesi olarǵa: – It bolyp kettińder me? Bir-birińmen ıtshe yryldaspaı júrińder! – dep ursyp jatqandaryn kórdim. Sary shashty aǵaıyndarynan úırengen jyndy sýdy iship jyndanatyndaryna bizdiń qandaı kinámiz bar?.. – dep yzalana úrip jiberdi.
Bir ýaqytta gúriline yryly qosylǵan, bóri almasa da atyn bóribasar qoıǵan Bóribasardyń daýysy estildi.
– Qaraqtarym, ıtter-aı! Bárińdiki de jón. Kórgenim de, túıgenim de kóp bolǵasyn aıtyp jatyrmyn. Asarymdy asadym, jasarymdy jasadym. Osy aýyldaǵy maıly súıektiń bárin kemirdim desem ótirik aıtqandyq bolmas. Endi mine, shaý tarttym, súıekti kemirmek túgil bylamyq ishýge shamam kelmeı bara jatyr. Qojaıynym da ıtaıaqqa jýyndyny birde quısa, birde quımaıdy. Qartaıǵasyn, paıdam joq bolǵasyn meni neǵylsyn. Aldynda qala men eki ortaǵa «Jeppen» árli-berli shaýyp júretin balasyna: «Alabaı bolmasa, absharkanyń kúshigin alyp kel» dep aıtyp jatqanyn myna sańyraý qulaǵym estip qaldy. Bul eki aıaqtylardan ne úmit, ne qaıyr?! О́zderiniń qaýsaǵan kempir-shaldaryn qarttar úıine ytqytyp jiberetin bulardan bárin de kútýge bolady. «Jaqsy ıt – ólimtigin kórsetpeıdi» degen mátel bar ǵoı. Qys ketip jer aıaǵy keńigesin ketemin dep júrmin. Bir jerden topyraq buıyrar... Endigi aıtar amanatym – shamalaryń jetse, qojaıyndar ákelip jatqan shet aǵaıyndardyń kúshikterin báriń jabyla talaısyńdar ma, áıteýir kún kórsetpeńder. Bolmasa dalanyń bórisine aıdap salyńdar. Olar aıqasyp jatqanda sender buǵyp qalyńdar. Bul kelimsek aǵaıyndar kúshikterin ósirip bir kóbeıip alsa, des bermeı ketedi. «Tóbet» degen ata-babalarymyzdyń súıegi jatqan myna aýyl da jer betinen joıylady, – dep bar kúshin sala yryldaǵan daýys shyǵaryp sózin aıaqtady.
Bir kezde top ıttiń ishinen shińk-shińk etip úrgen daýys shyqty. Bári daýys shyqqan jaqqa moıyn buryp edi, Saqqulaq atanyp ketken aq qanden eken.
– Týystar, Sabalaq atam da, Barboz aǵam da durys aıtty. Biz quryp bara jatyrmyz. Men sııaqtylardy boıyma qarap habarshy atap júr ǵoı. Bunyń da paıdasy tıip júr. Eleýsiz bolǵandyqtan bizder úıdiń dálizi emes, tórge de shyǵyp ketetin jaǵdaılarymyz bolyp qalyp jatady. Bir estigenim, osy jyly aýylda bizdiń tuqymdy kóbeıip ketti dep joımaqshy bolyp jatqan áńgimeni estidim. Olardyń aıtýynsha, túrli aýrýlardyń taralýyna jol beredi ekenbiz. Al aıtyńdarshy, aýany da, jerdi de búldirip jatqan kimder? Tipti biz jemeıtin qaldyqtardy shashyp jatqandar kimder?.. Buǵan da biz kináli bolyp jatyrmyz. Sondyqtan Sabalaq ata, siz bastap, biz qostap ózimizdi qorǵap qalatyndaı bir sheshimge kelýimiz kerek, – dep shińk-shińk úrip jiberdi.
Jınalǵan ıtter qaýymy qanden Saqqulaqtyń shińkildep aıtqan sheshimine toqtady. Ol sheshim – «It – jeti qazynanyń biri» degen.
Sheshimdi qabyldaǵan ıtter úrip qoıa berdi. Yryldaǵan, abalaǵan, qyńsylaǵan daýystan «Tóbet» aýylynyń túngi aspany azan-qazan shýǵa toldy.
Serik JUMAǴALIEV
Batys Qazaqstan oblysy
Múıisti júrgizgen Berik Sadyr
