«Jasyl ekonomıka» jańǵyryǵy

«Tas dáýiri tastyń taýsylǵandyǵynan aıaqtalǵan joq» degen qanatty sózde aıtylǵanyndaı, bul jerde másele bizdiń elde kómirsýtegi qorlarynyń azdyǵy men kóptigine baılanysty ǵana emes ekendigin, «jasyl ekonomıkanyń» adamzattyń endigi júrer jolyna aınalatyndyǵyn osy salada kúndelikti ashylyp jatqan jańalyqtarǵa qarap ta ańǵarýǵa bolady.

Qazirgi kezde qoǵamda «jasyl eko­­­no­mıka» sóziniń mánisin árkim ár­túrli túsinedi. Biri muny tabıǵat­ty saýyqtyryp, jaqsartatyn eko­no­mı­kanyń jańa salasy dep qabyldasa, endi biri bul sózdi jańa teh­no­logııalardyń negizinde tabıǵatqa kómektesýge jáne paı­da keltirýge baǵyttalǵan ekojúıeniń ózindik túri dep esepteıdi. Úshinshi bireýler ekologııalyq taza ónimder óndirisin jappaı qalyptastyra otyryp, adamzat damýynyń jańa kezeńine ótý dep uǵady.

Árıne osy túsinikterdiń barlyǵy «jasyl ekonomıka» maǵynasyna óte jaqyn.

«Jasyl ekonomıka» – bul tabıǵı qorlardy tıimdi paıdalaný esebinen qoǵamnyń ál-aýqatyn saqtaýǵa baǵyttalǵan, sondaı-aq paıdalanylǵan ónim­derin óndiristik sıklge qaı­tarýdy qamtamasyz etetin ekonomıka. «Jasyl ekonomıka» birin­shi kezekte, qazirgi ýaqytta sar­qy­lýǵa ushyraǵan resýrstar­dy (munaı men gaz sekildi paıdaly qazbalardy) únemdi tutynýǵa jáne kún men jel qýaty sekildi sar­qyl­maıtyn resýrstardy tıim­di paıdalanýǵa qyzmet etedi» dep jazylǵan bul jaıynda Elek­tron­dy memlekettik qyz­me­tter men Jasyl koalısııa saıttarynda.

Sonymen «jasyl ekonomıka» taza ónimder shyǵarý­ǵa negizdelgen «jasyl» teh­no­logııalarǵa arqa tireıdi. Qazaq­standyq mamandardyń pikirinshe, «jasyl ekonomıkany» damytý, kóptegen ındýstrııalyq damyǵan elder bastan keshken ekologııalyq daǵdarysty bizdiń elde bol­dyrmaýǵa múmkindik beredi.

Biz álem halyqtary tutyna­tyn qýattyń 85 paıyzy munaı men gaz jáne kómir arqyly aly­natyndyǵyn bilemiz. Sondyqtan Jer sharynda olardyń asa zor óndiristeri qalyptasqan. Bul óndirister olardy údemeli túrde óndirýge qol jetkize aldy. De­gen­men, sarapshylardyń málim­deýinshe, adamzattyń endigi jú­retin joly bul emes. О́ıtkeni eger biz osy jolmen júre bersek, olar­dyń negizgi qorlary 40-100 jyldyń arasynda taýsy­la­tyn­dyǵy belgili bolyp otyr. Máse­len, munaı qorlary 40-50 jyl­da, gaz qorlary 80 jylda, ýran qorlary 80-100 jylda, kó­mir 400-500 jylda taýsylýy múm­kin. Al Qazaqstan ózinde bar kóm­ir­sýtegi qorlaryn tek bir ózi paı­dalanatyn bolsa, olar­dyń ǵumyry budan da uzaq mer­zimge jetpek. Biraq biz olardy tuty­nyp otyrǵan kezde álem elderi basqa qýat kózderine tolyqtaı kóship úlgiretin bolady.

Biz qazirgi kúni qýattyń 42 paıyzyn kómirden, 39 paıyzyn gazdan, 17 paıyzyn munaıdan alýdamyz. Al jel, kún, bıomassa sekildi jańǵyrmaly energııa túrinen alatyn úlesimiz ázirge 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Demek, adamzat qazirdiń ózinde kún men jel, bıomassa qýatyn paı­dalanýǵa, sol úshin olardyń ón­dirisin jolǵa qoıýǵa úlken umtylys tanytyp otyrǵanda, bizge qoldaǵy bardy maldanyp, qarap otyra berýge bolmaıdy. О́ıt­keni kúlli dúnıe ózgergeli tur.

Álemde qazirgi kúni ústemdik qu­­ryp turǵan údemeli óndiristik da­mý eko­nomıkasynyń bolashaǵy joq eken­digin basqa da kóptegen fak­torlardy aýyzǵa ala otyryp dáleldeı berýge bolady. О́ıt­keni bul ekonomıka, kóp­tegen sa­rap­shylardyń málimdeýinshe, adam­zattyń tabıǵatpen úılesimdi damýyn buzdy. Sonyń saldarynan jer betinde tabıǵı shıkizat tapshylyǵy týyndaǵandyǵy óz aldyna, áýege ýly gazdar ta­rap,­ qorshaǵan ortaǵa edáýir zııan keldi, ózender men kólder las­tandy, adamnyń ómiri men den­saýlyǵyna qater tóndiretin kóptegen aýrýlar bas kóterdi. Demek, álemge qojaıyndyq júrgizip kele jatqan qazirgi eko­­nomıka endi alysqa bara almaıdy.

Sonymen aldaǵy ýaqytta bul eko­no­mıkanyń ornyn tirshiliktiń qandaı túri basýy tıis?

Bul suraq qazir saıasatkerler, ekonomıster men sarapshy­lar jáne qoǵam arasynda jıi talqylanýda. Degenmen adamzat qaýymy, ókinishke qaraı, bul másele jóninde ortaq bir uıǵarymǵa kelip qalǵanymen naqty is barysynda alaýyzdyq­tan aryla almaı otyr. AQSh-tyń Klımat jónindegi Parıj kelisiminen (burynǵy Kıoto hat­tamasy) shyǵyp ketýi sonyń bir dáleli.

Kóptegen ekonomıster men sarap­­shylardyń málimdeýinshe, adamzattyń endigi bolashaǵy «jasyl ekonomıka» arqy­ly óristeýi tıis. Máselen, 2012­ jyldyń maý­sym aıynda Rıo-de-Janeı­ro qalasynda ótken halyqaralyq kon­fe­rensııada «Biz kórgimiz keletin bolashaq» atty deklarasııa qabyldanyp, onda jahandyq damýdyń jańa baǵyty retinde adamzat qaýymyna «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý usynyldy. О́ıtkeni onyń qalyptasý jáne damý qaǵıdattary da adamzattyń endigi tańdaýyna sáıkes keletini aıqyndala túsýde. Ol qandaı qaǵıdattar?

«Jasyl ekonomıka» teorııa­sy tómen­degideı úsh qaǵıdatqa ta­ban tireıtin kórinedi. Birinshi, shekteýli keńistikke sheksiz áser etýge bolmaıdy. Ekinshi, re­sýrs­tardyń shekteýliligi jaǵdaıynda tu­tynýdyń sheksiz ósýin óteý múmkin emes. Úshinshi, jer betin­degi barlyq zattar men áreketter bir-birimen ózara baılanysta bo­lady.

Sonymen «jasyl ekonomıka» dege­nimiz, bul – qazirgi eko­nomıkalyq ǵy­lym­nyń bir salasy. Onyń ǵylym retinde qalyp­tasqanyna jıyrma jyl­daı ǵana ýaqyt ótken eken. Biraq soǵan qaramastan ol qazirgi kúni teorııadan praktıkalyq kezeńge jedel ótý úderisin bastan keshýde. Álemde jasyl tehnologııalardyń paıda bolýy ýaqyt ótken sa­ıyn jıilep, ol tehnologııalar tirshilik pen turmysqa engizilip, jyldan-jylǵa qarqyn ala túsý­de. Sonyń ishinde, ásirese, kún men jel, bıomassa qýattaryn óndi­rýge erekshe ekpin berilýde. Má­se­len, 2015 jyly álemde 51 GVt kún qýatyn óndiretin qon­dyrǵylar ornatylsa, munyń 15 GVt-yn bir ǵana Qytaı ornat­qan. Sarapshylardyń piki­rine qara­ǵanda, naq osy jyly Qytaı kún qýa­tyn ıgerý jaǵynan álemde birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Al 2016 jyly álemde 76 GVt-lyq kún qondyrǵylary ornatyldy degen derek bar. Salystyrý úshin aıta keteıik, Reseıdiń jarty ǵasyr boıy ornatqan atom stan­salarynyń qýaty 26 GVt elektr qýa­tyn óndirýge ǵana jetedi eken.

Sondaı-aq qazirgi kúni adam­zat ózine qajetti elektr qýa­tynyń 6-7 paıyzyn jelden alýda. 2020 jyly onyń kólemin 1,4 myń terevatt-saǵatqa (1 terevatt-saǵat 1 mıllıard kılovatt-saǵat­qa teń), jetkizý josparlansa, 2030 jylǵa taman 2,4 myń terevatt-saǵatqa nemese jahan­dyq tutyný mólsheriniń 9 paıy­zyna deıin jetkizý kózdelip otyr. Al endi bir derek boıynsha, atap aıtqanda Jel energııa­sy jónindegi álemdik keńestiń máli­meti boıynsha 2030 jylǵa ta­man jahandyq energetıkalyq óndiriste jel energııasynyń úle­si 20 paıyzǵa jetpek.

Jel qýatyn óndirýge, ási­re­se, Eýropa memleketteri ba­ryn­sha mán berýde. Máselen, Da­nııa qazirdiń ózinde jel gene­ratorlarynyń kómegimen barlyq elektr qýatynyń 40 paıyzyn, Portýgalııa – 23, Ispanııa – 16, Irlandııa – 14, Germanııa 8 paıy­zyn óndirse, bizdiń elimizde bul kórsetkish 0,5 paıyz deńgeıinde ǵana bolyp otyr.

Sóıtip jasyl qurlyq elderin jel energııasy boıynsha basqa óńirlerden oq boıy ozyq keledi deýge de bolady. Muny derekter de qýattaıdy. Jel energııa­sy jónindegi álemdik keńestiń sarap­shylary jel elektr stan­salarynyń 44 paıyzy Eýropada, 31 paıyzy Azııada, 22 paıyzy Soltústik Amerıkada shoǵyr­lanǵandyǵyn keltirgen.

Jasyl tehnologııalardyń álem­­dik naryǵyndaǵy kóshbas­shy­lardyń biri Germanııa bola­tyndyǵy qazirdiń ózinde belgili bola túskendeı. О́ıtkeni onyń úlesine álemdegi barlyq patent­telgen ekologııalyq tehno­logııalardyń 20 paıyzǵa jýyǵy jáne jańǵyrmaly energetıka salasyndaǵy tehnologııalardyń 30 paıyzdan astamy tıip otyr.

Mine, osyndaı jaǵdaılardy eskere kele bizdiń eldiń basshyly­ǵy osydan bes jyldaı ýaqyt buryn «jasyl ekonomıkaǵa» ótý jóninde sheshim qabyldap, onyń tujyrymdamasy ázirlendi. Tujyrymdama 2050 jylǵa de­ıingi ýaqytty qamtıtyn úsh ke­zeń­­nen turady. Sonyń ishinde 2020 jylǵa deıingi ýaqytty qam­­­tıtyn birinshi kezeńniń min­deti qorlardy paıdalanýdy oń­taılandyrý jáne tabıǵat paı­dalaný qyzmetiniń tıimdiligin art­tyrý, sondaı-aq «jasyl» ınfraqurylymdy qurý bolyp otyr. Tujyrymdama sý resýrstaryn ornyqty paıdalaný; ornyqty jáne ónimdiligi jo­ǵary aýyl sharýashylyǵyn damytý; energııa únemdeý jáne ener­gııa tıimdiligin arttyrý; elektr energetıkasyn damytý; qal­dyqtardy basqarý júıesin en­gizý; aýanyń lastanýyn azaıtý; ekojúıelerdi saqtap qalý já­ne tıimdi basqarý sekildi jeti baǵyt­tan turady. Mine, osylarǵa qarap-aq bolashaqtyń ekonomıkasy qaıda baǵyt ustaıtyndyǵyn ańǵarýǵa bolady. Bolashaqta qazir ysyrap bolyp, dalaǵa tó­gi­lip jatqan qaldyqtardyń ózi úlken shıkizat kózine aınalyp, ekonomıka men turmys qal­dyq­­syz negizde jumys isteýge kirisedi. Munyń ekologııalyq jaǵ­daıdyń jaqsarýyna úlken áseri bolady.

Al endi jasyl tehnologııa­lardy engizýde naqty qandaı prak­tıkalyq qadamdar bar degende, Astanada ótken EKSPO-2017 ha­lyqaralyq kórmesin, onda qoıylǵan otandyq ónertabystar legin, sondaı-aq elimizdiń ár óńir­lerinde ornatylyp jatqan jel dıirmenderi men kún tabaq­shalaryn aıtýǵa bolady. Ázirge, bizdiń elimizde jasyl tehnologııalardy engizip, adamdardy oqytyp-úıretýde jumysy birshama júıege qoıylyp, kózge túsip otyrǵan uıym – Saltanat Rahymbekova basshylyq jasaıtyn «G-Global «jasyl eko­no­­mıka» men damý koalısııa­sy» ujymy. BUU-nyń osy baǵyt­taǵy qyzmetterimen ynty­maq­tastyq ornatý negizinde bul uıym qarapaıym halyqtyń paı­­dalanýyna negizdelgen jasyl tehnologııalardyń elimizge kelýine yqpal etip qana qoı­maı, óz koalısııalaryn qurý nátı­jesinde el óńirlerinde olar­dy qoldanýdy úıretetin jeti ortalyq ashty. Olarǵa halyq­aralyq uıymnyń shaǵyn ınvestısııalaryn da tarta bildi. Máselen, Astana mańaıyndaǵy Arnasaı aýylyndaǵy tehnologııalyq orta­lyqta 35 tehnologııa ıge­rilgen. Olar úıdiń shatyry se­kildi jabyq shaǵyn orynjaı ishinde arnaýly shamdar ornatyp, olardy kún ornyna paıdalana otyryp, kókónister ósirýge qol jetkizý, bıogazdan qýat alý, kún, jel qondyrǵylaryn ornatý arqyly qýat óndirý ádisterin úıre­tedi. Qazirgi ýaqytta bul tehnologııalar aýyldaǵy kooperatıvter men jeke turǵyndardyń yqylasyn oıatyp, qoldanylý ústinde.

Mine, bul qoǵamdyq negizdegi uıym­nyń elimizde «jasyl» tehnologııa­lardy taratýda jasap jatqan tirligi. Endi Elbasynyń «Pre­zıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» Úndeýine oraı sha­­­ǵyn nesıe alýshylar sany bıyl­ǵy jyldyń ózinde eki ese ósetindigine baılanysty bul koa­lısııanyń jumysy odan ári jan­dana túsedi degen oıdamyz.

Mine, osyndaı jaǵdaıda kúsh-qýaty qoǵamdyq negizdegi uıymǵa qa­raǵanda áldeqaıda mol elimizdegi irgeli óndiristik qurylymdar qandaı jumystar tyndyrýda? Máselen, bizde memlekettiń tolyq bıliginde jumys isteıtin «Samuryq-Qazy­na» ulttyq ál-aýqat qory bar. Búkil otandyq iri kompanııalar men kásiporyndardyń kilti osy qordyń qolynda dep aıtýǵa bolady. Bul qor soń­ǵy jyldary menedjmentti jaqsar­tý­ǵa negizdelgen transformasııa baǵdarlamasymen belsene shu­ǵyldanyp keledi. Bul iste jet­ken birshama jetistikteri de bar sekildi. Bilýimizshe, qor qura­myndaǵy kompanııalar bilikti kadrlarmen qamtyla bastaǵan. Olardy jumysqa qabyldaý, irikteý, qyzmette joǵarylatý úderisi ashyq jáne konkýrstyq negizde júrgiziletin bolǵan. Qar­jy qyzmetin júrgizý isi álemdik ozyq standarttarǵa negizdelgen. Shyǵyndy azaıta otyryp, paıda kirgizýge umtylys tanytylýda. Biraq munyń ózi jetkiliksiz.

Búkil álem jedel ózgerip ke­le jat­qan qazirgi zamanda mened­jmenttik transformasııamen ǵana úzdiksiz shuǵyldana berýge bolmaıdy. Bul endi qor qyz­­metindegi túbegeıli jolǵa qoıyl­ǵan qalypty jaı úderiske aınalýy kerek te, qordyń strategııasy álem ekonomıkasynda júrip jatqan ózgeristerge qaraı baǵyttalýy kerek. Máselen, qor­dyń búkil álemde shapshań qarqynmen damyp kele jatqan jasyl tehnologııalardy engizýde qandaı jańalyqtary bar? Qor basshylyǵynyń qolynda «jasyl» tehnologııalardy en­gizý­ge, «jasyl ekonomıkany» ornyq­tyrýǵa negizdelgen bel­gi­li bir tujyrymdamalyq nemese baǵdarlamalyq qujat bar ma? Úkimet ázirlegen «jasyl» eko­nomıkany damytý tujy­rym­damasyna qosar úlesi qandaı bol­maq? Bizdi mine, osy suraqtar qy­zyq­tyrady.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»