Sonymen birge halqymyzdyń turmystyq daǵdysyna o bastan sińisken «besik quda», ıaǵnı aldyn ala atastyryp qoıý dástúri de ajyrasý dereginiń meılinshe az bolýyna áserin tıgizgen sekildi. Otbasyn buzý dástúrli qazaq ortasynda kúná sanalǵan. Buǵan jol berilmeýine nekesin qıdyrtqandardyń ózderi de, aýyl aqsaqaldary da múddeli bolǵan.
Búgin she? «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» degendeı, qazirgi kezde elimizde ajyrasý derekteri jyldan-jylǵa ósip kele jatqany eshkimge de qupııa emes. Otbasy – shaǵyn memleket dep jatamyz. Otaý quryp, jas shańyraqtyń ýyǵyn kótergen jastardyń nekeleri neǵurlym berik, myqty bolsa, júzdegen, myńdaǵan «shaǵyn memleketterden» turatyn memleketimizdiń mereıi de soǵurlym bıik, asqaq bolmas pa?! Ras, ómirdiń aty ómir. Kelisý de, kerisý de, tatýlyq ta, ajyrasý da, kózdiń jasy da, jaqsy kórýdiń jalǵandyǵy men mahabbatyń baıansyzdyǵy da kezdesip turatyndyǵy ómirdiń jazylmaǵan zańy ispettes. Budan eshkim bas saýǵalaı almaıdy.
Álemdegi barlyq elderdiń turǵyndaryna tán shańyraqtyń shaıqalýy men nekeniń buzylýyna da osyndaı shynaıy kózqaras turǵysynan oı júgirtkenimiz jón. Degenmen otbasyn qurǵan jastar men erli-zaıyptylardyń arasynda aıyrylysý derekteriniń jıi kezdesýi qynjyltpaı qoımaıdy. Osyndaı jaǵymsyz jaıt jıi oryn alyp júrgen óńirlerdiń biri – Aqtóbe oblysy. Memlekettik mekemelerden alynǵan keıbir derekterge súıensek, 2016 jyly óńirde 6761 jup zańdy nekege tirkelse, 2017 jyly 6693 jup otbasyn quryp, erli-zaıypty bolýǵa yqylas tanytqan. Sóz joq, bul – ıgi nyshan. Bas qosýǵa nıet bildirgen jastardyń ózderine de, ata-analaryna da kól-kósir qýanysh syılaıtyn qutty qadam.
Osylaı dep kóńildegi kórikti oıdy ári qaraı jalǵastyrǵyń keledi-aq. Áıtse de olardyń ajyrasý kórsetkishi aldyńǵy jaǵdaıda – 2455, keıingi jaǵdaıda 2603-ti qurap otyrǵanyn eskersek, qaıran kóńil sý sepkendeı basylady. Iаǵnı bul derektiń ózi óńirdegi otbasyn qurýǵa nıet etken árbir úshinshi jup az ýaqyt ótpeı-aq aıyrylysyp úlgergenin kórsetedi. Munyń ózi aıtýǵa da, jazýǵa da óte aýyr, kózge jas, kóńilge muń keltiretin statıstıka. Osy arada olardyń dám-tuzdarynyń jaraspaýyna jas otaýdyń irgesi bekimeı jatyp, jalp etip qulap túsýine áser etken basty sebepter qandaı degen saýaldar kóldeneńdeı beredi.
Batys Qazaqstan medıasııa ortalyǵynyń kásibı medıatorlary men psıholog mamandardyń jáne sýdıalardyń pikirinshe, búgingi jastardyń arasynda otbasyn qurý jónindegi jaýapkershilik sezimi tómen. Adamnyń ǵumyry onyń dúnıege kelýi, otbasyn qurýy jáne ómirden ótýi delinetin eń basty úsh kezeńnen turady. Sonyń aldyńǵysy men sońǵysy adamnyń óz erkinen tys, tabıǵat-ananyń qudiretinen bolatyn úrdis. Tek bir jaǵdaıda ǵana jas adam erkin tańdaý alady. Bul onyń jar tańdap, otbasyn qurý máselesi. О́kinishke qaraı búgingi jastar kóp jaǵdaılarda osy jalǵyz múmkindiktiń ózin jiberip alady. Tipti munyń ózi de eshteńe emes-aý, birqatar juptardyń túkke turmaıtyn usaq-túıekke bola ajyrasyp ketkenin kórgende júregiń qan jylaıdy. Sonda olar úshin ajyrasa salý oıynshyq bolǵany ma, neke úshin kúresý ári ony saqtap qalý kerek emes pe deıdi kásibı medıator Elena Kozlova.
«Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq» deıdi halqymyz. Jańylysý da, qatelesý de, keı kezde aıaqty shalys basý da adamzat balasynyń bárine tán nárse bolsa kerek. Másele sol qatelikterdi der kezinde uǵynyp, sezine bilýde, óz qateliginen tıisti sabaq ala alýynda emes pe?! Áleýmettanýshylar qazirgi jastardyń bir bóliginiń boıynda osyndaı qasıetterdiń kemshin túsip júrgenin alǵa tartady. Ekinshi bir dúnıetanymdyq kózqaras turǵysynan qarastyrsaq, otbasyn qurý úshin úılenetin nemese turmysqa shyǵatyn juptardy qatelesti dep kiná taǵýdyń ózi qısynsyz sekildi kórinedi.
Búginde qoǵamda ómir súrip jatqan áıel adamdardyń arasynda egosentrıstik, ıaǵnı qazaqy túsinikke salǵanda menmendik kózqaras basym túsip bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. Mundaı kórinis er adamdardyń basynda da bolady. BAQ-taǵy jarııalanymdarǵa kóz salsaq, qazirgi qoǵamda áıelder quqyǵy birshama nyǵaıǵan. Buryn otbasy, bala-shaǵasy úshin qandaı qıyndyqqa da kónip, qandaı azapqa da tózip, kúıeýlerinen aıyrylysyp ketýdi qosh kórmeıtin áıel bul zamanda ózi úshin de ómir súrýge bolatynyn túısingen syńaıly.
Bul jaǵdaıdy durys emes dep keship-piship aıtýǵa bola ma? О́ıtkeni erli-zaıyptylardyń belgili bir ýaqyt óte kele bir-birimen túsinise almaý sebepterin basqasha bir qyrynan alyp qarasaq, olardyń ajyrasýy – kózqarastary bir-birimen sáıkes kelmeıtin, bir-birimen toǵyspaıtyn eki adamǵa erkindik berý, jandaryna tynyshtyq syılaý bolyp shyqpaı ma? Birqatar ajyrasqan juptardyń sózderine súıensek, olar ajyrasqannan keıin ókpe-renish pen aıqaı-shýdan qutylǵandaryn aıtady. Juptary jaraspady dep sirá osyndaıda aıtylsa kerek. Kerisinshe ómirde alǵashqy nekede bir-birimen dám-tuzdary jaraspaǵan juptardyń ekinshi qaıtara otbasyn qurǵan kezde táp-táýir úılesip ketetini de belgili bolyp otyr. Budan shyǵatyn túıin, ajyrasýdyń basty sebebi eki jaqtyń birin-biri jete bilmeýinen ári túsinbeýinen, sonyń saldarynan asyǵys sheshim qabyldaýynan bolatynyn boljaı alamyz.
Talas joq, búgingi jastardyń otbasyn qurýǵa ázir bolýy óte qajetti másele. Olar úılenip, turmysqa shyqpas buryn jaqsylap oılanýy qajet. Solaı deı tursaq ta qyz-ǵumyr qyzǵaldaqtyń ǵumyryndaı óte qysqa ekeni de belgili. Sondaı-aq «jigittiń jamany jıyrma besinde taqasyn qısaıtady» degen sóz bar. Onyń maǵynasy jıyrma bes jastan asqan soń boıdaqtyq dáýren aldan shyǵady degen uǵymǵa keledi. Sonymen birge úılený men turmys qurýdyń, erli-zaıypty atanýdyń ázir turǵan úlgisi joq ekeni de keı jaǵdaılarda sátsizdikke ushyratýy ábden múmkin.
Sonda ne isteý kerek? Otbasyn qurý – ómir zańdylyǵy. Soǵan bas ıip erli-zaıypty atanǵandardyń úshten biri aıyrylysyp ketip jatsa, oǵan qarsy qoıatyn qandaı amal, qandaı tosqaýyl bar? Biz ony taba alamyz ba? Kórnekti jazýshy, dramatýrg Rahymjan Otarbaev rýhanı aǵasy, syrlas, syılas serigi, jazýshy Nesipbek Dáýtaıulyna tómendegideı amanat aıtypty.
«...Qoshtasar sátte: «Aǵa –degen Rahymjan, – sizge bir amanat. Ol mynandaı. Erli-zaıyptylar ajyrasady, aralarynda bir aq kúshik bar. Ajyrasqandardyń arasynda árli-berli júgiredi de júredi. Sony jazyp kóresiz be, men alyp shyǵa almadym. Qolaıyma kelmedi bilem». Jazdym «Aq kúshikti», povesti. Kóńili oıaý, kózi qaraqtylar jabylyp oqyp jatyr. Klassık jazýshymyz Tólen Ábdikov aıtsa, búgingi ádebıetimizdegi úzdik shyǵarmanyń biri. Rahymjan bolmasa ony men qaıdan alatyn edim», deıdi N.Dáýtaıuly.
Bálkim, ajyraspaq nemese qaıta qosylmaq oılary bar erli-zaıyptylar da «Aq kúshikti» oqyp shyqqany jón shyǵar.
Osy oraıda erli-zaıyptylardyń ajyrasýynan da qoǵamǵa aýyr tıetin taǵy bir áleýmettik másele bar. Dúnıege kelgen beıkúná sábıler men balalardyń taǵdyry, bolashaǵy ne bolmaq? Tájirıbeli psıholog Dılıara Temirbaevanyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda eń aýyr zardap shegetin, eń aýyr soqqy alatyn sábıler men balalar kórinedi. Ol ajyrasý týraly sheshim qabyldaý kezinde erli-zaıyptylardyń balalarynyń aldaǵy ómiri men bolashaǵy týraly oılana bermeıtinin qynjyla otyryp jetkizdi. Bul rette er-azamattardyń óziniń kindiginen ómirge kelgen perzentterge alıment tóleýden bas tartýy ári áıelderdiń kóp jaǵdaıda psıhologııalyq kómekke júginýge májbúr bolýy – taǵy bir taqyryptyń enshisi.
Jalpy alǵanda ajyrasý kórsetkishteri men derekteriniń ósýi birqatar faktorlarǵa baılanysty ekenin baǵamdaýǵa bolady. Onyń keıbir mysaldary joǵaryda aıtyldy da. Buǵan qosarymyz ajyrasý kórinisteri belgili bir eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıine baılanysty ekeni de talas týǵyza almaıdy. Otbasyn qurǵan jastar birinshi kezekte derbes baspanadan qıyndyq kóretini belgili. Otaǵasy nemese shańyraq ıesi – otbasynyń asyraýshysy. Ol ýaqytynda belgili bir jumysqa ornalasýǵa qol jetkize almasa, bul jaǵdaıdyń ózi de shańyraqtyń shaıqalýyna soqtyrýy ábden múmkin. Áıtse de sońǵy ýaqytta turǵyn úı qurylysyna keń tynys berilgeni belgili. Tutastaı el aýmaǵy alyp qurylys alańyna aınalǵany atalǵan máseleniń oń sheshilýine úlken senim týǵyzady. Prezıdenttiń Úndeýinde qoıylǵan bes bastama jas otbasylardyń derbes baspanaǵa ıe bolýyna, olardyń arasynda jumyssyzdyq deńgeıi ájeptáýir tómendeýine septigin tıgizeri anyq.
Sonyń ishinde ajyrasý deregi kóbirek tirkelip otyrǵan Aqtóbe aımaǵynda bıyl «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda toǵyz júz myń sharshy metrge jýyq turǵyn úı paıdalanýǵa berilmek. Bul shamamen 8000 páter degen sóz. Onyń basty bóligi jas otbasylardyń úlesine tıesili bolatynyna senim artqymyz keledi. Sonda óńirdegi ajyrasý derekteri de azaıa túseri haq.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
