Sýretti túsirgen Aleksandr KANSEDALOV
Qastek ózeninen ishetin sýymyzdyń sapasy da syn kótermeıtin. О́zenniń bas jaǵynda maldyń da, ıttiń de, túrli jándikterdiń de ólip jatqanyn talaı ret kóz kórdi. Biraq aýyl adamdarynyń sol sýdy ishpeýge esh sharasy joq bolatyn. О́ıtkeni, aýylymyzda qudyq, sý qubyry degen atymen joq edi. Tipti ondaı ıgilik túsimizge de kirip kórgen emes.
Osy jaǵdaı osy ýaqytqa deıin esh ózgergen emes. Ras, Serik Úmbetov Almaty oblysynyń ákimi bolyp turǵan tusta onyń týǵan aýyly Aqqaınarǵa qaraı jarqyraǵan asfalt jol salynyp, sý qubyry tartyla bastaǵanyn estigen jurt kóp uzamaı bul jaqsylyq bizge de jetip qalar degen úmitte boldy. О́kinishke qaraı olaı bolmady. Sóıtip osy aýyldan qol sozym jerdegi Suranshy batyr, Qastek aýyldary esh ózgerissiz sol qalpynda qala berdi. Osy Aqqaınardy basyp ótetin Shıen baǵytyndaǵy aýyldardyń da jaǵdaıy tap osylaı edi...
Já, aıtaıyn degen negizgi oıymyzǵa oralsaq, kúnderdiń kúninde Qastek aýylyna asfalt jol salyndy degen habardy estigenbiz.
– E, bul ıgilik Qastekke de jetken eken. Úkimettiń qoly uzara bastaǵany ǵoı bul, – dep biz de qýanǵanbyz.
– Sen de aıtasyń-aý. Bul ózimizdiń Sekeńniń, Serik Baıbatyrovtyń izdenýimen iske asqan sharýa, – dedi aýyldaǵy aǵaıyndar.
Aýyl ishi jurt qýansa qýanǵandaı eken. Uzynynan sozylyp jatqan kósheniń ár tusynda ádettegideı batpaqqa batyp jatqan kólik te, ony shyǵaryp álek bolyp jatqan traktor da kórinbeıdi. Asfalt jol boıymen bári zyryldap ótip jatyr. Kóshe boıyndaǵy qudyqtan sý alyp jatqan qyz-kelinshekterdi de kózimiz shaldy. Týǵan aýylynyń múshkil halin kórip, oǵan qol ushyn berýdi bir mindeti sanaǵan Seriktiń bul qadamyna árıne, biz de rıza bolyp qaldyq. Sóıtsek, bile bermeıdi ekenbiz, aýyl adamdarynyń aıtýynsha, ol talaı-talaı ıgi bastamalarǵa muryndyq bolyp júr eken. Jurt ásirese onyń Tileý-Jarylǵap batyrlarǵa arnalǵan keleli jıyn ótkizgenin, onyń bastamasymen Jarylǵap batyr jaıly qundy kitaptyń jaryq kórgenin qýana aıtyp jatty. Baıqaımyz, bul sharalar kópshilikti bir serpiltip ótkendeı. Bul batyrlardyń urpaqtary sol ata-babalary jaıly ǵulama ǵalymdar men bilikti tarıhshylar qatysqan jıynda tereńirek maǵlumat alǵandaryn, kókirek kózderiniń de ashyla túskenin jasyrmady.
Búginde aýyldastarynyń shynaıy alǵysyna bólenip júrgen Serik Kátenulynyń aǵaıynǵa degen janashyrlyǵy búginde keıingi jastarǵa da úlgi-ónege bola bastaǵandaı. Olaı deıtinimiz, qaısybir jastar óz múmkindigine saı týyp-ósken aýylyn gúldendirýge atsalysa bastapty. Mysaly, sol Qastek mektebiniń túlegi Azamat Ábdildaev degen baýyrymyz ózi oqyǵan bilim ordasynyń aınalasyn abattandyryp berse, kórshi Talap aýylynyń týmasy Qaırat Sháripbaev degen azamattyń arqasynda tozyǵy jetip, kúıi ketken eldi meken kádimgideı kórkeıip sala berdi.
– Biz kúni keshege deıin sabylyp, aýyz sýdy jaıaý-jalpylap sonaý Qastek ózeninen tasıtynbyz. Endi mine, janǵa aıazdaı batyp júrgen osy másele Qaırattyń arqasynda jónge keldi dep qýanady osy aýyldyń adamdary.
Al jol azabyn tartyp júrgen Shıen, Besmoınaq aýyldarynyń turǵyndary bolsa, Násıfa degen qyzdaryna dán rıza. Oıdym-oıdym bolyp, shańy burqyrap jatatyn aýyldardyń jolyna sol qyz taqtaıdaı etip asfalt tósetipti. Shúkir, el ishinde mundaı kóp qamyn oılaıtyn adamdar qadaý-qadaý bolsa da barshylyq kórinedi. Osy arada eldiń rýhanı jańǵyrýyna baıaǵydan beri erinbeı-jalyqpaı óz úlesin qosyp kele jatqan jazýshy Naǵashybek Qapalbekovtiń tyndyrǵan isine toqtala ketsek, esh artyqtyq etpes.
Iá, onyń bir ózi bir ınstıtýttyń jumysyn atqaryp keledi dese de bolady. Bul oraıda kezinde dúrkirep ótken Jambyl Jabaevtyń 150 jyldyǵy, Súıinbaı Aronulynyń 200 jyldyǵy osy Naǵashybektiń tikeleı aralasýymen ótse, odan beri de Naǵashybek aqyn babalarynyń artyna qaldyrǵan murasymen keıingi urpaqty tanystyrýdan esh jalyqqan emes. Aıtalyq, Jambyldyń jyl saıynǵy týǵan kúni qarsańynda, ıaǵnı 18-28 aqpan aralyǵynda aqyn shyǵarmashylyǵyna arnalǵan onkúndik shara uıymdastyryp júrgen bolsa, 200 jyldyǵy tusynda Súıinbaı aqynmen elorda jurtshylyǵynyń qaýyshýyna muryndyq boldy.
Sondaı-aq tynymsyz izdene júrip Qurtqa táýip Sultanqojaulynyń beıitin tapqany óz aldyna, táýiptiń eńbegin, ómir jolyn jan-jaqty zerttep, arnaıy jınaq shyǵarýy da úlken jumys. Eń bastysy Naǵashybektiń bul eńbegi tekke ketken joq. Aty ańyzǵa aınalǵan babamyzdyń basyna Qaırat Satybaldy bastaǵan el azamattary kesene turǵyzsa, búginde Qazaqstannyń halyq emshileri qaýymdastyǵy Qurtqa táýip babamyzdyń atymen atalady. Sondaı-aq Naǵashybek Sarybaı bı Aıdosulynyń, Káshke batyr men Úmbetaly aqynnyń ómir jolyn zerttep, kitap jazǵan bolsa, endi ol Medeý babamyzǵa arnalǵan keleli jıyndar ótkizip, onyń eńbegin qalyń qaýymǵa tanystyrýdy da bastap ketti. Ondaǵy oıy eńbegimen el esinde qalǵan babanyń óz atymen atalatyn Medeý muz aıdynynyń aldynda músini tursa deıdi. Menińshe, bul óte ádiletti sheshim bolar edi.
Jasyratyn ne bar, ádette jurttyń shalqyp-tasyp ómir súrip jatqan, alaıda ózinen basqaǵa sáýlesi túspeıtin baı-baǵlandar men kópshilikke shekesimen qarap, olardyń muń-zaryn júre tyńdaıtyn, ara-tura óz abyroıym assyn degen oımen memleket esebinen áldekimderge qolushyn sozǵan bolyp, onysyn aqparat quraldary arqyly qaıta-qaıta kórsettirip, ózine upaı jınaıtyn shendi-shekpendilerdi kóptiń adamy kóretini bar. Al shyn mánine kelsek, kóptiń adamy sol qarapaıym halyqpen birge qaınap, olarǵa qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da qaıyry tıetin biz joǵaryda aıtyp ótkendeı azamattar ǵoı. Eger osyndaı adamdardyń qatary kóp bolsa, el ishi de júdemes edi.
Jumagúl QÝANYShBEKQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
