– Qanshama abaıtanýshy, qanshama ǵalym sarsyla izdegen «Abaı» jýrnalynyń 12-shi nómirin tabý baqyty sizge buıyrǵan eken...
– Iá, jýrnaldyń bul nómiri 2017 jyldyń kókteminde tabylǵan bolatyn. Buǵan deıin baspasóz tarıhyn zertteýshi ǵalymdar arasynda «Abaı» jýrnalynyń sońǵy nómirine qatysty túrli pikirler aıtylyp kelgeni belgili. B.Kenjebaev, Q.Allabergen syndy ǵalymdar jýrnaldyń 11 nómiri ǵana shyqty degen pikirdi ustansa, zertteýshiler K.Nurpeıisov pen B.Jaqyp, 1992 jyly qaıta shyqqan «Abaıdyń» tuńǵysh redaktory R.Musauly jýrnaldyń 12 sany shyqqandyǵyn jazǵan edi. Alaıda jýrnaldyń 12 nómiri shyqty delingenmen esh jerden tabylmaǵan bolatyn. Meniń zerttep júrgen taqyrybym qazaq jýrnaldary bolsa da, nege ekenin bilmeımin, sonyń ishinde «Abaı» jýrnalyna erekshe yqylasym aýdy. Ǵylymı jetekshim, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Ramazannan bul jýrnaldyń eki nómiriniń joq ekendigin bildim. Sóıttim de «qaıtsem de tabýym kerek» degen maqsat qoıdym aldyma. Bir jaǵynan bul taqyrypty zerttep jatqan adamnyń joqtyǵyn da baıqadym. Sodan ne kerek, jýrnaldyń eki nómirin izdep, talaı jerge habarlastym. Semeı men О́skemenniń búkil mýzeılerine telefon shaldyq. Eshqandaı derek tabylmady. Sóıtip júrgende bir kúni Almatydaǵy Áýezov mýzeıinen nege izdemeske degen oı keldi. Tańerteń turdym da «áýeli kitaphanaǵa baraıyn, sosyn mýzeıge barýym kerek» dep sheshtim de avtobýsqa otyrdym. Qyzyq bolǵanda men mingen avtobýs mýzeıdiń dál janynan toqtaı qalsyn. «Mýzeıge kirsem kirip shyǵaıyn, kitaphanaǵa sosyn bararmyn» dedim de mýzeıge kirdim. Mýzeı qyzmetshisi barlyǵyn muqııat tanystyryp shyqty. Shynymdy aıtaıyn, mýzeıden erekshe áser aldym. «Abaı» jýrnalyn surap edim, «joq» dedi. Áýezovtiń tapsyrǵan dúnıeleriniń tizimin bir sholyp shyqtym. Eshqandaı jazý kózge túspedi. Ketip bara jatyr edim, kúzetshi apa: «Myna jaqta kórme zaly bar. Ony kórmeısiń be?» dedi. Bir qudiret boldy ma? Qudaıdyń kómegi me? Kórme zalynyń tabaldyryǵynan attaǵanda kózim bir-aq jerge tústi. Eshqaıda qaraǵan joqpyn. Tek sol jerge qaraı júrdim. «Abaı», 12-shi nómir» degen sóz kózime ottaı basyldy. Jerge otyra qalyp, qaltamnan dereý telefondy alyp, jetekshime zvondadym. «Apaı, súıinshi». «Ne boldy?». «12-shi sany tabyldy». Jetekshim áýelde senbedi. «Erteń ózim baryp kóreıin» dedi. Ertesine ol kisini mýzeıge ertip keldim, «qudiretińnen aınalaıyn» dep jýrnaldy kórip, qatty qýandy. Baǵasyn biledi ǵoı. «Muny múıizi qaraǵaıdaı talaı professor tappaǵan. Ázirge eshkimge aıtpaı-aq qoıaıyq. Qazir bireý estise túnimen aldyryp, aýdaryp, erteń sen shyǵarǵansha shyǵaryp qoıyp júrer» dedi ustazym. Sóıtip biraz ýaqyt jabyq ustadyq. Jýrnaldy tóte jazýdan kırıll qarpine túsirgenshe eki aıdaı ýaqyt ketti. Jasyratyny joq, jýrnaldyń sońǵy sanyn tapqanymdy kóre almaı, «keldi de bir stýdent taba saldy» dep meni jaratpaǵan kisiler de boldy. Professor Káken Hamzın: «Altyn, bul – óte jaqsy jańalyq. El ne aıtsa sony aıtsyn. Jatqan dúnıe 100 jyl, 1000 jyl jatýy múmkin. Al sen sony taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizdiń» dedi. Ustazymnyń sol bir sózi maǵan qanat bitirdi.
– Qatelespesem, byltyr jýrnaldy 100 jylǵa jýyq ýaqyttan keıin qaıta basyp, jaryqqa shyǵardyńyzdar.
– Iá, byltyr ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti rektorynyń qoldaýymen Alash qalasynda «Alashorda» baspahanasynda basylǵan «Abaı» jýrnalynyń 12-shi sanyn eshqandaı ózgerissiz, faksımıldik basylym úlgisinde 100 danasyn qaıta shyǵarǵan bolatynbyz. Bıyl atalǵan jýrnaldyń 100 jyldyǵyna oraı taǵy da 50 danasy shyǵaryldy. Qazir jýrnaldyń buǵan deıin esh jerden tabylmaǵan №9 sanyn izdestirip jatyrmyn. Tashkentke suranym jiberdik, bir apta kóleminde jaýap kelýge tıis. Reti kelgende aıta keteıin, jýrnaldyń 100 jyldyǵyna oraı Abaıdyń qara sózderiniń 100 dana dıskisin shyǵardyq.
– Sonda jýrnaldyń siz tapqan sońǵy nómirinde qandaı maqalalar shyqqan?
– Jýrnaldyń №12 sanynyń muqabasynda1918 jyldyń 15 qarashasynda, senbi kúni shyqqandyǵy jazylǵan. Sondaı-aq arab árpimen basylǵan jýrnalda Muhtar Áýezovtiń «О́lip taýsylý qaýpi», Shárip Aqpannyń «Opasyzdyq. Berekesizdik», avtorlary belgisiz «Kooperasııa jaıynan», «Jumsaýshy jalshy», Ǵaısa Toqtarbekovtiń «Ǵylym tili týraly» maqalalary, Abaı Qunanbaıulynyń «Esti men essizdik parqy» atty qarasózi, Jan degen avtordyń «Saǵyndym», J.A. degen búrkenshik esimdi aqynnyń «Kóshý» atty óleńderi jáne «Ýaq qaryz seriktiginiń jalpy erejesi», Maǵaýııa Abaıbalasynyń «Medǵat-Qasym» poemasynan úzindi basylǵan. Jýrnaldyń tabylmaǵan eki sanyn izdestirý barysynda ańǵarǵanym, basylymnyń barlyq sany bir jerge jınaqtalmaǵandyǵy. Almatydaǵy Ulttyq kitaphana men Ǵylym akademııasynda eki-úsh sany saqtalǵan. Tańǵalǵanym, jýrnal jaryq kórgen Shyǵys Qazaqstannan, Semeıden jýrnaldyń birde-bir nusqasy tabylmady.
– «Abaı» jýrnalynyń redaktorlyǵyna qatysty da túrli pikirlerdiń aıtylyp kelgeni ras. Bul jóninde ne deısiz?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shyqqan birer eńbekte jýrnaldyń redaktorlary retinde J.Aımaýytov pen M.Áýezov qatar atalynyp júrdi. Al sońǵy jyldary zertteýshilerdiń birazy «Abaı» jýrnalynyń redaktory J.Aımaýytov ekendigin aıqyn kórsetip júr. Aqıqatqa júginsek, jýrnaldyń 2,3 sandarynda da ǵana «Shyǵarýshy – Basqarma», al qalǵan 1, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12 sandarynda «Shyǵarýshy – Júsipbek Aımaýytov», keı sandarynda Iýsýpbek Aımaýytov dep jazylǵan. Sondyqtan jýrnaldyń redaktory Júsipbek Aımaýytov boldy dep senimmen aıta alamyz. Jýrnaldyń alǵashqy jazýshylary: Mánnan Turǵanbaev, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Muhtar Áýezov, Sábıt Dónentaev, Seıitbattal Mustafın boldy. Keıinnen bulardyń qataryna Ǵumar Qarashbalasy, Shákárim Qudaıberdıev, Maǵjan Jumabaev, Aqylbaı Abaıuly, Maǵaýııa Abaıbalasy, Shynjy Kereıbaev, Ǵabdolla Baıtasov qosyldy. «Abaı» jýrnalynda redaksııa tarapynan basylym aıyna eki ret shyǵady dep kórsetilgen. Alaıda alǵashqy jaryq kórgen aqpan aıynda qatarynan eki sany basylǵan jýrnal odan keıingi ýaqyttarda aıyna tek bir sanyn ǵana shyǵaryp turǵan. Sondaı-aq jýrnaldyń keıbir sandary 16-17 bet, keı sandary 21 bet kóleminde jaryq kórgen.
– Osy jýrnaldyń taǵdyryn keshken, keıbir sandary joǵalyp ketken qazaq jýrnaldary bar ma?
– Men negizinen buǵan deıin kóp zerttelmegen qazaq jýrnaldaryn zerttep jatyrmyn. Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Qaırat Saq jaqynda «Sáýle» degen jýrnaldyń birneshe sanyn biz sekildi faksımıldik basylym úlgisinde qaıtadan basyp shyǵardy. Biraq nege ekenin bilmeımin, osy jýrnaldyń birinshi sany shyǵarylǵan joq. Jýrnaldyń bul nómiriniń túpnusqasy Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada tur. Qoljazba kúıinde. 120 bet. Árıne, 120 betti kırıll qarpine túsirý úlken jumys. Jýrnaldyń túpnusqasyn paraqtap shyqqanymda keıbir betterine qur aq paraqtar ketkenin, ıaǵnı túk jazylmaǵanyn baıqadym. Sirá, bir avtor maqala ákelem dep umytyp ketken nemese keshiktirip ákelgen bolýy múmkin. Jýrnaldyń bul nómiri aldaǵy ýaqytta kırıl qarpine túsiriletin shyǵar dep oılaımyn. Kezinde «Balapan» degen qazaq jýrnaly shyqqan eken. Biraq ǵalymdar birde-bir nómiri saqtalmaǵanyn jazady. «Muǵalim» degen de jýrnal jaryq kóripti. Biraq jýrnaldyń bir ǵana sany saqtalǵan. Negizi bul basylymnyń 8-9 sany shyqqan bolýy kerek. Qysqasy, zertteımin degen adamǵa zerttep, zerdeleıtin qazaq jýrnaldary az emes.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
