Halyq rýhy asqaq

El aýzynda «Han aqyly – qyryq kisilik, halyq aqyly – qyryq myń kisilik» deıtin qymbat sóz bar. Eskilikti derekterdi eskeretin esti kisi halyqtyń tanym-túsinikterine, oı-baılamdaryna, tereń de tolyq, tamasha tájirıbelerine barlaý jasaıdy, mıǵa júgirtedi, júginedi. Halyq qaǵıdaty – adas-
tyrmaıtyn temirqazyq juldyz.

«Halyq súıgen sýǵa batpas, otqa kúımes» deıdi dana halqymyz. Zamana sózin sóılegen, halyq taǵdyry men rýhyn qorǵaıtyn aıbar sóz, úzdik is-qareket, qaharmandyq qımyl dáýirler aýysqan saıyn ult sanasynda almastaı qyrlanyp, gaýhardaı qubylyp, jarqyraı túspek. Halyq betegeden bıik, jýsannan alasa bolǵanymen, meılinshe synshyl, tóreshi, ádil tarazy, ushqyr oıly. Jaqsy-jamannyń barshasyna da qyraǵylyq tanytady, qylaýdaı nárseniń ózinen fılosofııalyq túıin týdyrady, bolashaqty boljaıdy, tereń tolǵaıdy. Mysaly, arqan noqta men temir noqtanyń mánisi. «Halyq – Qudaıdan bir jas kishi», «Halyq qartaımaıdy, qara jer qartaımaıdy» deıtin naqyldarda qanshama salıqaly sabaq, maǵynaly salmaq bar.

Jahandanýdyń azan-qazan dáýirinde qanshalyqty qutyrynǵan quıyndar kóterilse de halyqtyń qudireti men tegeýrininen asa almasa kerek-ti. «Halyq almas qamal bolmas» deıtin sóz bar. Adasqandy artyńdaǵy, jańylysqandy janyndaǵy bildiredi emes pe?! Halyqty qoljaýlyq, qýyrshaq, oıynshyq esebinde oılaý – ábestik. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldaryndaǵy orta mekteptiń «Jalpy tarıh» oqýlyǵyndaǵy myna bir tikenekteı qadalatyn, qabyrǵany qars aıyratyn pikirdi oqytqanda tiksinýshi edim. Ol mynaý:

Myrzalar: «Bárinen de sharýanyń jyla­ǵa­ny jaqsy, qýanǵany jaman», – deıtin. Tipti rysarlyq óleńderdiń ózinde de feodaldar ózderin asyrap jáne kıindirip otyrǵan adamdardy jek kóretindigin bildirip otyrdy:

Zárli, ojar, mujyq oıy –

Dvorıannyń kózin joıý.

Men tileımin qaıyrshylyq,

Ash-jalańash júrsin halyq,

Sharýa ataýly qasiretti,

Ol semirip, sekirmesin –

Joqshylyqta ómir sheksin: –

Jyldar boıy bárin birdeı

Ustaý kerek bas kótertpeı.

Bul aty óshkir, páleli sózder soraqylyqtyń qaldyqtary ǵoı.

Shyndyǵynda, osy bir ýly oılar órke­nıet qushaǵynda ómir súrip jatqan elder­ge jat. Degenmen de, «KTK», «31» tele­arna­lar­yndaǵy jańalyqtardy kórgende tó­be-quı­qań shymyrlaıdy. Qorlyqqa, zulym­dyq­qa, jyrtqyshtyqqa, ádiletsizdikke dýshar bol­ǵandar, otqa oranǵandar, as-sýǵa ýlan­ǵan­dar, ádiletsizdikke urynǵandar, tasqyn sýǵa tap bo­lyp, beıshara kúı keshkender, úısiz-kúısiz mis­kinder, tastandy sábıler...

Bulardyń bári ózine tilemegendi ózgege tileıtin ishmerezderdiń, iske shalaǵaılardyń, kózge jylpyń, syrtqa qylpyń pasyq, ishi sasyq pysyqaılardyń áreketi. Ult ustazy Ahań: «Halyqty qan jylatý – obal, halyqty zar jylatý – meıirimsizdik, halyqty tamaq úshin satý  ıttik» dep jazady. Táý­el­si­z­digimizdi, Uly Dala Eli­mi­z­di qadi­r­le­se­k, ult muraty jolynda jan­qı­ıar­lyqpen eń­bektenip, demografııalyq órke­n­deý­i-
mizdi dit­­tesek, áz halyqty baǵynan aıyr­maı­yq de­sek, halyqtyń turmys-tirshiligin, abyroıyn oı­laıyq! Konfýsııdiń: «Qalyń qoldy kóse­m­siz qaldyrýǵa bolady, qara halyqty ká­sip­siz qaldyrýǵa bolmaıdy» degenin qaperde ustaıyq!

nemese

HIH ǵasyrda Qashaýbaı jyraýdyń:

Halyq qazanyn qaınattym,

Qolymnyń káni qarasy?

El úshin qorlyq kóp kórdim,

Etimniń káni jarasy? –

degenindegi ult ulaǵaty, patrıottyq oı qandaı!

«Jaqsylardyń kózi – júz, qulaǵy – myń bolady» degendeı, halyqtyń namysyn óz namysyndaı qabyldaıtyn, jyrtysyn jyr­ta­­tyn, baǵyn ashatyn, ıgi bastamalarǵa mu­­ryn­dyq, tileýqor, uıymdastyrýshylyq qa­biletin jumsaıtyn, jer-sýdyń berekesin kel­tirip, el qondyratyn Qudaı jolyndaǵy han-patshadaı arly, qaıratty erler kerektigi aıqyn. 10 aqqýdyń 1 basshysy bolady emes pe!

Bul rette Shákárim Qudaıberdiulynyń:

Eı, kóp halyq, kóp halyq,

Kóp te bolsań shóp halyq,

Partııashyldy qutyrtpa

Men sendikpin dep, halyq.

...Ylaılap tunyq shaıqamaı,

Týra jolmen ket, halyq,

Talasty kórseń – basyn aıt,

Kemdigin kórseń – qosyp aıt,

Kekep, muqap qyzdyrma,

Berekesin buzdyrma.

Yzanyń aıt degenin,

Jeliktirip syzdyrma.

Adaldyń ádil jolyna

Aqyryn basyp jet, halyq! –

deıtin óleńinde durystyq jolynda halyqtyń qolynda jumsaıtyn múbárák, taza múmkinshilikter baryn kórsetken.

Elbasy: «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de qazaqtiki» ıa bolmasa: «Tarıhty týdyrýshy da, memlekettik bıliktiń bir­den-bir bastaý bulaǵy da – halyqtyń ózi», dep týǵan halqynyń qýatyna senedi. Endeshe, ha­lyq joly – dańǵyl, halyq rýhy – asqaq, ha­lyqtyń kúıli-qýatty, zamanynyń shýaqty bolǵanyn uzaǵynan tileıik!

Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor