Krıptovalıýtany Qazaqstan qalaı qabyldady?

Sıfrly valıýta

Sonymen krıptovalıýta elektrondy aqsha emes. Bul «elektrondy» degennen góri «sıfrly» aqsha uǵymyna saıady. Sebebi elektrondy aqsha bankomattardan shyǵady, al krıoptovalıýtany tek ınternette ǵana jumsap, ınternette ǵana kóresiz. Iаǵnı, onyń fızıkalyq balamasy joq. Endeshe krıptovalıýta degenimiz, vırtýaldy tólem quraly. Tólem birliginiń bul túri ózgertýge kelmeıtin tań­balar jıyntyǵynan, matema­tıkalyq algorıtmder arqyly she­shilgen áripter men sandardan turady.

Krıptovalıýta ınternet aq­shalarynyń jalpy ataýy. Aq­shalarynyń deýimizde de mán bar, sebebi búginde onyń túri óte kóp. Kim bilgen, múmkin bolashaqta bir ǵana krıptovalıýta «jeńiske jeter», paıymdaýymyzsha solaı bolý kerek. Internet málimetterine súıensek, qazir jalpy ǵalamtor áleminde krıptovalıýtanyń 584-ke jýyq túri kórsetilgen-mys. Al onyń ishinde halyqaralyq deńgeıde ta­ny­maldyǵy joǵary bolyp otyr­ǵan Bitcoin (bıtkoın) krıp­to­valıýta júıesi. Tipti qazir kóp­shilik krıptovalıýta uǵymyn osy bıtkoın júıesimen túsindi­rip, eki termındi bir-birine sı­no­nımdes beredi. Biraq sarapshy­lardyń túsindirýinshe, bolashaq­tyń ortaq krıptovalıýtasy bas­qasha bolýy ábden múmkin. Sebebi bıtkoınniń júıesi qazirgi na­ryq­tyq eko­no­mıkanyń ólshemderine to­lyq kele bermeıdi jáne ony vırtýaldy uǵymnan góri abstraktili senimge negizdegen jón deıdi. 

Aıtqandaı, búginde biz elektrondy saýdada valıý­talar­dyń kez kelgenin qoldanyp, ınternet arqyly jasaǵan tap­sy­rys­tarymyzǵa kartochkalary­myz­daǵy esepshot arqyly tólem jasaı alamyz. Biraq bul dástúrli valıý­talarymyzdyń elektrondy nus­qasy ǵana. Internet arqyly jumsalǵan aqshanyń bári krıptovalıýta bolmaıdy. Mine, osyny shatastyrmaý kerek.

Kim jasaǵany belgisiz

Taǵy sol ınternet máli­met­terine súıensek, «krıpto» sózi grek tilinen aýdarǵanda  «qupııa», «jasyryn» degen maǵynany bildiredi. Krıptovalıýta degen uǵym 2009 jyly paıda boldy. Ony qoldanysqa Satosho Na­komoto degen laqap atpen tanylǵan baǵdarlamashy (baǵdarlamashylar bolýy da múmkin) engizgen. Ol nemese olardyń kim, qaıdan ekenin eshkim bilmeıdi. Catosho Nakomoto matematıkalyq esepteýlerge negizdelgen jańa tólem júıesin bıtkoın dep atady. Onymen jasalatyn tranzaksııasy shıfrlanatyn jáne qoldaný aıasy jasyryn bolǵandyqtan bıtkoındy vırtýaldy krıptovalıýta dep ataǵan deıdi. 

Mine, bul eki uǵymnyń (biri jalpy ataý, al ekinshisi jalqy ataý bola tursa da) birdeı maǵynada túsindiriletini ekeýiniń qatar paıda bolǵanymen baılanys­ty sııaqty. 2010 jyldarǵa deıin osy júıeniń teorııasy men ınjenerlik alǵysharttary qalyptasyp bitip, sol jyldarda alǵash ret krıptovalıýtamen esep aıyrysýlar jasalǵan. Keıin, jeke kásipkerlerdiń yntasymen ony tólem retinde qabyldaý bastalǵan. Alǵashqy krıptovalıýtamen esep aıyrysý 2010 jyly Anglııada oryn aldy dep esepteledi, onda bireý pıssaǵa aqshany bıtkoınmen tólepti-mys dep jazady krıpto máselesine qyzyqqandar.

Oıynǵa uqsaıdy... 

Krıptovalıýta – vırtýal eńbekpen tabatyn vırtýal aqsha. Onyń shyn ómirdegi aqshaǵa esh qatysy joq. Shyn ómirdegi aqsha – adamnyń qol nemese oı eńbegi shyǵynynyń kýáligi bolsa, krıptovalıýta – kompıýterlerdiń esepteýge ketken shyǵynynyń kýáligi» delingen. Osylaısha krıp­­tovalıýtany bıtkoın júıe­simen túsindiredi. Vırtýaldy álemde otyryp bıtkoın tabý úshin esepke júırik bolýyńyz kerek. Siz básekelesterińizben, ıaǵnı maınerlermen «maınıng» prosesinen ótesiz. Bul kúrdeli matematıkalyq amaldardy sheshý degen sóz. Munda 10 mınýt saıyn jeńimpaz anyqtalyp, ol 25 bıtkoınǵa ıe bolyp otyrady. Kompıýterińiz neǵurlym kóp «jumys istese» kóbirek paıda tabasyz deıdi. Bıtkoındy maınerlerden satyp alýǵa nemese bireýge qyzmet kórsetip, sonyń aqysy retinde de ıe bolýǵa bolady depti. Árıne qyzyq. Oıyn sııaqty. Aıyrmashylyǵy, jınaǵan upaıyńyzdy shynaıy aqsha ornyna jumsaýǵa múmkindik bar. Internet málimetterinde krıptovalıýta bıtkoın týraly kóńilge qonymsyzdaý túsinik osy.

Artyqshylyǵy nede?

Krıptovalıýta týraly zert­teý­ler ony dástúrli valıýta­men salystyra otyryp, artyq­shy­lyǵy men kemshiligin de tizbekteıdi. Máselen, krıptovalıýta esh jerde tirkelmegendikten, ol altyn qorymen jáne memleket kepildigimen qamtamasyz etilmegen. Ekinshiden, retteý mehanızmderi joqtyǵynan qansha degenmen elektron ámııandardyń saqtalýyna tolyq kepildik joq.Úshinshiden, joǵary volatıldik, ıaǵnı munaı baǵasynyń ózgerýine de emes, bırjanyń buzylýy, hakerlik shabýyldar, tipti ınternet pen elektr togynyń jaǵdaıyna da táýeldi baǵasy shuǵyl ózgerip ketý yqtımaldyǵy.

Tórtinshi, jekelegen elderdegi bıliktiń qatynasymen baılanysty táýekelder. Qarjy retteýshiler krıptovalıýtamen amaldar júrgizýge tıym salýy, tipti ony qoldanǵandardy jazalaýy múmkin. Túrli elderde oǵan qandaı salyq salynatyny da túsiniksiz. Besinshiden, krıptovalıýta saqtalǵan ámııannyń qupııa kiltin joǵaltyp alý ondaǵy aqshanyń túk qalmaı joıylyp ketýine ákelip soǵady eken. Se­be­bi qupııa kiltti qalpyna kelti­rý múmkin emes. Altynshy, trak­za­sııalardyń anonınmdigi qandaı da bir qylmystyq áreketke ákelip soq­tyrýy múmkin. Jetinshi, se­gizin­shi dep tizbekteı berseń uzaq­qa barýyńyz da múmkin. Biraq qoldanyp kórmegen soń, aqıqa­tyna jetý qıyn.

Krıptovalıýtany jaqtaı­tyn­dar­dyń kópshiligi onyń birinshi kezekte tran­­zak­sııa­larynyń ashyqtyǵyn alǵa tartady. Bıtkoınmen júrgiziletin amaldardyń barlyǵyn ashyq etýge she­shim qabyldanǵan. Qandaı ámııanǵa qan­sha krıptovalıýta aýdarylǵanyn kez kelgen qoldanýshy kóre alady eken. Ashyqtyǵyna qaramastan, bıt­koın júıesi tranzaksııanyń anonım­digine kepildik beredi. Krıpto­valıýta saqtalǵan ámııannyń ıesi týra­ly aqparat ashyq emes jáne ázirleý­shilerdiń aıtýynsha, ony bilip alý múm­kin de emes. Kontragentter bolsa tek ámııannyń nómirin biledi. Taǵy bir erek­sheligi krıptomen kez kelgen elde esep aıyrysýǵa bolady. Sondaı-aq onyń ınflııasııadan táýelsiz bolýyn da ar­tyqshylyq sanaıdy. Biraq onyń bola­shaqta qanshalyqty turaqty bolary­na eshkimniń kepildigi joq. Al endi tran­zaksııalardyń jyldamdyǵy, komıs­sııalardyń tólenbeýi sııaqty artyq­shy­lyqtar qazirgi elektrondy aqsha aı­nalysynynyń ózinde múmkin bolyp kele jatyr. Ǵajaıyp jańalyq emes. 

Qazaqstan qalaı qabyldady?

Krıptovalıýtanyń tany­mal­dyǵy Qazaqstanda da artty. Jurt oǵan qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵany ras. Tipti ońaı jolmen paıda tap­paq­shy bolǵan kóp adam istiń mán-jaıy­na barmastan, qolyndaǵy aqsha­syn krıptovalıýtaǵa aınal­dyryp ta jiberipti. Mysaly, Qarjy mınıs­tr­liginiń Memle­kettik kirister komıte­tiniń málimetinshe, 2015 jyly As­ta­­nada OneCoin dep atalatyn psev­dokrıptovalıýtalyq kompanııa paıda bolyp, oǵan salymshylardan 2,2 mlrd teńge quıylǵan. Alaıda ol qarjylyq pıramıda bolyp shyqqan. Mine krıptovalıýta týraly qarjylyq pıramıda degen túsinik te osy sátten qalyptasty. Biraq shyndyǵynda, munyń ara-jigin ajyratý qıyn. Uqsastyq bar. Sóıtip bizdiń elde OneCoin kompanııasynyń atynan áreket etýshiler osy attas krıptovalıýta satamyz dep azamattardy aldaǵan. MKD derekteri boıynsha, olar osy krıptovalıýtanyń aıryqsha ekenin jarnamalap, onyń baǵamy shapshań kóterilip, keleshekte mol tabysqa keneltedi jáne onymen taýarlar men qyzmetter aqysyn tóleýge bolady, jańa salymshylar tartqany úshin kóp deńgeıli bonýstar júıesi kózdelgen jáne 2018 jyly krıptovalıýta álemdik bırjalarǵa shyǵady dep jalǵan aqparat taratqan.

Negizinde, Qazaqstanda krıptavalıýtamen esep aıyrysý ázirge quqyq buzýshylyq bolyp sanalady. Sebebi zań boıynsha ol tólem quraly bolyp tabylmaıdy. Biraq bizde «Krıptovalıýta jáne blokcheın qaýymdastyǵy» qurylyp, osy baǵytta jumys jasalýda. Bul rette qaýymdastyq tóraǵasy Eset Býtın blokcheın tehnologııasynyń Qazaqstan ekonomıkasyna beıim tustaryn zertteýmen aınalysatyn sarapshylar keńesi ashylatynyn, jan-jaqty zerttep bolǵan soń ınvestorlarǵa qarjy salý nemese salmaý týraly keńes beriletinin, oǵan qosa krıptovalıýta jóninde zertteýler bolatynyn aıtqan bolatyn. Sondyqtan endigi ýaqytta krıptovalıýta týraly máselelermen kásibı mamandar aınalyspaq. «Astana» HQO basqarýshysy Qaırat Kelimbetov te bul taqyryptyń aınalasynda jıi pikir bildirip júr. «Krıptovalıýta men blokcheındi damytý tóńiregindegi suraqtar álemniń ózin qyzyqtyryp, dúrliktirip otyr. Birneshe elde jańa tehnologııalar boıynsha blokcheındi engizý jáne zertteý ortalyqtary qurylyp jatyr. Bul tehnologııalar týraly aıtar bolsaq, ol – ortalyqsyzdandyrylǵan aqparatty saqtaý jáne qarjy salasyndaǵy qaýipsiz tranzaksııalardy qamtamasyz etý. Sol sebepti biz bul baǵytty belsendi túrde qoldaımyz. Elimizde bul salany zerttep júrgen Consensus, WIPS sekildi birneshe kompanııamen osy baǵytty zertteýdi jalǵastyramyz», deıdi Q.Kelimbetov. 

«Qupııany» quryqtaý qıyn

Jalpy, krıptonaryqty zańmen retteý dál qazir múmkin emes. Tipti álemde krıptovalıýta ındýstrııasyn zańmen rettegen birde-bir memleket joq eken. Sebebi onyń qurylymynda ortalyqsyzdandyrý jáne tranzaksııany ekinshi adamnyń qatysýynsyz júzege asyrý múmkindigi qarastyrylǵan. Krıptovalıýtaǵa Ulttyq banktiń te qushaq jaımaı otyrǵany da osydan. Sebebi «qupııa» turmaq,  ınternet ıirimderine iligip ketken – elektrondy saýdany da zańmen quryqtaý sonshalyq ońaı soǵyp otyrǵan joq. Al krıpto-qupııa aqshany qadaǵalaý qıyn bolary belgili. Al odan bastysy qarapaıym halyq zııan shekpeýi tıis. Árıne ınternet dep atalatyn sıqyrly álemniń tańǵajaıyp ǵalamattaryn adamzat ıgiligine paıdalaný jaqsy, biraq ne nárseni de «jeti ret ólshep bir ret kes­ken» jón, elden buryn elpektemeı, áliptiń artyn baqqan durys sııaqty.

Buryn aqsha ataýlyny alǵash kórgen  atam qazaq «saýyp isher súti joq, soıyp jerge eti joq aqsha degen mal shyqty» dep sıpattaǵan. Búginde sol qaǵazǵa basylǵan aqshanyń álem boıynsha somasy  60 trln dollardy quraıdy eken. Keıin sol aqshalardyń elektrondy túri paıda bolyp, adamdar plastık kartochkalardyń kómegimen saýda jasaı bastady. Bir qyzyǵy, osy elektrondy kartalardyń aınalymǵa engenine shırek ǵasyrdan assa da, saýda-sattyqtyń 85 paıyzy áli kúnge deıin qaǵaz aqshamen júredi eken. Endi mine, kózge kórinbeıtin, qolǵa ustalmaıtyn da aqsha shyǵyp jatyr. Al onyń úlesi qansha jyldan keıin, qansha paıyzǵa baratyny beımálim. Bir anyǵy, qandaı ǵajaıyp kelse de, qaǵaz aqshamen túbegeıli qoshtasý qıyn sııaqty kórinedi...

Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»