Garvard ýnıversıtetiniń stýdenti: Kóshbasshy qandaı bolýy kerek?

Sonymen kóshbasshy qandaı bolýy kerek? Osy suraq oı ıelerin qaı zamanda da tolǵandyrypty. Kon­fý­sıonızm basshy ǵalym bolý kerek dese, kóne grek órkenıetiniń ókili Arıstotel basshy fılosof bolý kerek degen, al Islam áleminiń kózqa­ra­syn jetkizgen ál-Farabı babamyz bas­shy dindar bolýy kerek depti. 

Odan ári oıshyldardy «Kóshbasshy qalaı paıda bolady?» degen suraq mazalaǵan. HVII ǵasyr «patshalarda Qudaıdyń quqyǵy bar» degen. Demek bıleýshiler solaı jaratylady, son­dyq­tan olar buqaraǵa emes, Jarat­qan­nyń aldynda ǵana jaýapty. HIH ǵasyrdaǵy Uly adam teo­rııa­sy boıynsha, kóshbasshylyq tárbıeden emes, týabitti qasıetten eken. Ulylar quby­lysy osylaı túsin­dirilgen. Teo­rı­ıanyń avtory Tomas Karleıldiń jazýy­nsha, «álem tarıhı uly tulǵa­lardyń ómir­baıanynan turady».

HH ǵasyr lıderlik fenomenin ármen qaraı zertteı túsken. Kóshbas­shynyń qalaı jaratylatyny emes, qandaı lıderlik qasıetterge ıe bolatynyna kóbirek kóńil bólingen. Sıpat teorııasy boıynsha, kóshbasshylardyń belgili bir sapalyq sıpaty, erekshe lıderlik qasıeti bolady. Jaǵdaı teorııasy boıynsha, lıderlik qasıet pen belgili bir jaǵdaılar tuspa-tus kel­gende ǵana kóshbasshy bolar adam­nyń aıy ońynan týatyn kórine­di. Transaksııalyq teorııada lıder qos­shylarynyń jumysqa degen yntasyn marapat pen jazalaý arqyly art­tyra­dy. Mindet mejelendi, jetseń – alǵys, jetpeseń – qarǵys. Al trans­formasııalyq lıderler joǵa­ry­­daǵydaı qamshy men qaljany emes, qyzmette aınalasyndaǵylardy sha­byttandyrý, ortaq maqsattarǵa ju­myldyrý arqyly jetistikke jetedi.

Kóshbasshylyq – qasıet emes, qyzmet

Lıderge qatysty búgingi oı biraz ózgergen. Kóshbasshy bir adam emes, ár adam bola alady. Sebebi kósh­bas­shylyq – qasıet emes, qyzmet. Eger joǵarydaǵy teorııalardaǵydaı lıder­likti qasıetten izdesek, jaratyly­symda joq edi dep qol qýsyryp otyrýǵa jaqsy sebep te, Qudaı qur qaldyrdy, ata-anam tárbıe bermedi dep aıyptaıtyn adam da tabylady, al qyzmetke balasaq, óz ortańa, eń bolmasa jeke basyńa qyzmet etý árkimniń qolynan keledi.

Sonymen kóshbasshylyqty qyz­me­t­ke teńedik. Ol qandaı qyzmet bolýy múmkin? 

Adam damýy da, qoǵam damýy da kóldeneń keletin kedergilerden ótý men problemalardy sheshýden tura­dy. Garvardtyń professory, Beıim­delý kóshbasshylyǵy (Adaptive Leadership) teorııasynyń avtory Ronald Haıfets problemalardy ekige bólip qaraıdy: tehnıkalyq jáne beıimdelý synaǵy dep. Tehnıkalyq problemany ózgertý arqyly, al be­ıim­delý máselesin adam ózi ózgerý arqyly sheshedi. 

Máselen, bir adam júrek talmasymen jansaqtaý bóliminen bir-aq shyq­ty delik. Onyń ómirin alyp qalý úshin júregine shuǵyl ota jasaý qajet. О́te qıyn prosedýra. My­qty mamandardyń biligi men tájirı­be­sin qajet etedi. Biraq, másele qan­sha­lyqty qıyn bolsa da, bul jumystyń tehnıkalyq sheshimi bar. Mamandar pasıentti aıyqtyrý jolyn biledi. Al álgi kisiniń júregi ne úshin ustap qaldy? Ishimdikke áýes pe edi, temeki tarta ma, tamaqqa talǵamsyzdaý ma, álde kúndelikti qımyly az ba? Aýrýǵa alyp kelgen ádetteri men ómir saltyn ózgertý – bul beıimdelý jaǵy. Tolyq aıyǵyp ketý úshin naýqasqa jańa jaǵ­daıǵa beıimdelýge týra keledi. Demek, naýqastyń ózine kórseter qyzmeti – problemany tehnıkalyq jolmen sheship qana qoıý emes (ota jasaý), óziniń ózgerisine basshylyq jasaý. 

Degenmen adamnyń ózgerýi óte qıyn. Bir zertteý boıynsha, «ómir sal­tyńdy ózgertpeseń, ólesiń» delingen naýqastardyń jeteýiniń biri ǵana dári­gerdiń aqylyna qulaq asypty. О́zgerýdiń qıyn bolatyny sol, adam­ǵa óz qundylyqtaryn, senim-na­nym, ádet-ǵuryp, salt-dástúr men qalyp­tasqan kózqarastaryn qaıta qaraýǵa týra keledi. 

Jeke adamnan otbasyna oıyssaq, úılený – tehnıkalyq sheshim, al úı bolý – beıimdelý sharýasy. Qazir­gi nekelerdiń úshten biriniń ajyra­sýmen aıaqtalatynyn eskersek, beıimdelý synaǵy jastarǵa da ońaı soqpaı tur. Jas jubaılar bir-biriniń kózqarasyna, qundylyqtary men minez-qulyqtaryna ıkemdelip, boıdaq kezdegi júris-turystyń ornyna ortaq dástúr men mádenı normalar qalyptastyrý arqyly ǵana jańa álýmettik qatynasqa beıimdele alady.

Demek, kóshbasshylyq – jaı tehnı­kalyq qyzmet emes, beıimdelý jolyn­daǵy qyzmet.

Ata-analar men balalardyń qa­rym-qatynasy da beıimdelý syna­ǵyna toly. Ata-ananyń balalary ós­ken saıyn olardyń qajettiligi men erek­sheligine beıimdele almaı, áli kish­kentaı kórip, jónsiz qorǵap-qorǵash­tap, olardyń atynan sheshim qabyldaı salyp, jaýapkershilik bermeýdiń sońy jastardy orynsyz táýeldilikke, tipti masyldyqqa alyp keledi. Beıimdelis synaǵy bızneste na­ryq­qa ıkemdelýmen ólshenedi. Má­selen, Nokia osydan jıyrma jyl buryn telefon naryǵynyń úshten birine ıelik etti, qazir smartfon nary­ǵynda Apple men Samsung-tiń dáýreni júrip tur. 

Ǵylymı-tehnıkalyq progress beıimdelý synaǵyn kúsheıte tústi. Platformalyq bıznes (Amazon, Uber) pen kásiporyndardyń avtomattanýy eńbek naryǵyna salmaq salýda. Bıznestegi beıimdelý synaǵy jumys kúshine degen kózqarasty túbegeıli qaıta qaraýǵa alyp keledi. Jańa jaǵdaıǵa beıimdele bilý memlekettik qurylymdar men saıası qurylystyń da taǵdyryn sheshedi. Kezinde jarty álemge jarlyǵy júr­gen koroldikterdiń sheksiz bıligi shar­t­ty bılikke aınalyp qaldy. Zaman­ǵa beıimdele almaǵan patshalyq ıns­tıtýttar joıyldy: Reseı ımperııasy, Fransııa koroldigi, Osman patshalyǵy. 

Jalpy, «beıimdelý» uǵymy bıologııadan alynǵan. Jan-janýardyń beıimdelý maqsaty jalǵyz – joıylyp ketpeý, tirshilikti jalǵastyrý. Qorshaǵan ortaǵa beıimdele alǵan jan-janýarlardyń ǵana tuqymy osy kúnge jetken. Al beıimdele almaǵandary joıy­lyp ketip otyrǵan. Demek, ó­z­geris te, beıimdelý de tabıǵı prosess ári úzdiksiz úderis. Beıimdelý – ja­man­ǵa kóndigý emes, jańa jaǵdaıda qajet jańa qarym-qabilet damytý degen sóz. 
Keńes ókimeti taraǵannan beri qazaq qoǵamy da beıimdelý synaǵy­nan ótýde. Túrli áleýmettik-ekono­mı­kalyq reformalar men rýhanı-mádenı baǵdarlamalar beıim­delý qajettiliginen týǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaev «О́mir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarıhtyń shańynda kómilip qala beredi» degen bolatyn «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda. 

Kóshbasshylyq – quzyret emes, qyzmet 

Beıimdelý synaǵyna basshylyq jasaý – qıynnyń qıyny. Máselen, bir amerıkalyq tanysym jumysqa velosıpedpen baryp keledi. Kólik alýǵa qarjysy jetpegennen emes, ómir salty qorshaǵan ortaǵa jáne óz saýlyǵyna áser etetinine ólerdeı senedi. Al endi sol kisi bir boıynda myń jylqynyń kúshi bar djıpti tiz­gindegen almatylyq jigit aǵasyna kelip «Baýyrym, aýa bolsa anaý, velo­sıpedpen júrmeısiń be?» dese, almatylyq júrgizýshi «Mynanyń esi du­rys pa?» der edi. Al shyndyǵynda, aýa ra­ıyndaǵy ǵalamdyq ózgerister de ada­m­zat aldyndaǵy beıimdelý synaǵy. 

Álgi djıptiń ıesi ózgerse, tabı­ǵatty qorǵaý qundylyqtaryn qabyl­dap, oǵan óziniń de qatysy bar ekenin sezinse, ol kóliginen bas tartyp, jum­saq ta jaıly ornyn velosıpedtiń oryndyǵyna nemese qoǵamdyq kólik­ke almastyrǵan bolar edi. Dál sol djıptegi jigittiń qundylyǵyn, áde­tin, nanymy men mádenı normalaryn ózgerte alǵan tulǵaǵa ǵana qatysty kósh­basshylyqpen aınalysty dep aıtýǵa bolady. О́z ortasynda ózgeris pen beıimdelýge basshylyq jasaýdyń qıyn bolatyny sodan. Memlekettik til de beıimdelý synaǵy. Másele zańdy (tehnıkalyq sheshim) ózgertýdi emes, halyqtyń sana-seziminiń ózgerýin talap etedi. О́zgerý úshin til úırený kerek. О́zge tildige qazaq tilin úırenýge kim yqpal etse, sol kóshbasshy. 

Bıligi bardyń barlyǵy basshy emes. Kez kelgen uıym bastyǵy kósh­basshylyq kórsetpeı-aq, laýazymdyq mindettemelerin kúndelikti oryndap, ıaǵnı tehnıkalyq qyzmetpen aınalysyp otyrýy múmkin. Sondyqtan lıderlik – tek tehnıkalyq qyzmet emes, bolashaqqa, demek belgisizdikke bastaý, saǵattyń tilindeı toqtaýsyz ózgeristerdi aldyn ala tanyp-bilý, oǵan tótep berý úshin otbasyńnyń, ujymyńnyń, óz ortańnyń beıimdelý qabi­letin arttyra bilý. О́zgeriske bas­shylyq jasaýǵa bıligi bardyń ǵana emes, árbir adamnyń qatysy bolǵandyqtan, kóshbasshylyq tek quzyret emes, qyzmet.

Kóshbasshylyq – ókimshildik emes, ókilshildik

О́mir qyzmetinde de, ókimet qyzme­tinde de kóldeneń kedergilerdiń túp tórki­nin ajyratyp otyrǵan jón. Tehnı­kalyq másele me, álde beıimdelý synaǵy ma? Sebebi ár sharýanyń óz ádisi bar. Aıtalyq tehnıkalyq prob­lema kóbine ókimshil tásilmen sheshi­ledi. Máselen, ota jasaý qıyn qyz­met, biraq sheshý joly bar, ádis-tásili qu­jat­talǵan. Hırýrgtiń mindeti qalyp­tas­qan tártipti sheberlikpen oryndap shyǵý. Al beıimdelý synaǵynda ókilshil jolmen júrgen qolaıly. Máselen, bala tárbıesi. Urpaq ósirýdiń jalpy qaǵıdalary bolýy múmkin, biraq kúnbe-kúndik nusqaýlyǵy joq. Bala­nyń jynysyna, jasyna, qyzyǵý­shy­lyǵyna, tipti ár qımyly men pikirine qaraı tárbıelik is-áreket te túrlenip otyrady. Bir balaǵa qoldanǵan ádis ekinshi balaǵa júrmeýi múmkin. 

Sondyqtan adam ómirindegi sátsiz­dikter men memleket ómirindegi qate­lik­ter beıimdelý synaǵy men tehnıka­lyq synaqtardy ajyrata almaýdan, ókilshildiktiń sharýasyn ókimshildikpen sheshýge umtylystan týady eken. 

Qatelik keıde qasiretke alyp keledi. Aıtalyq, ótken ǵasyrda kósh­pen­­dilikten otyryqshylyqqa ótý qazaq halqy úshin naǵyz beıimdelý syna­ǵy edi. Biraq Keńes ókimeti qol­danǵan ókimshil qural ulttyq taqsi­retke ulasty. Sondyqtan ózgeris qa­jet ekenin dóp basý ǵana emes, ony júze­ge asyrǵanda tańdalar jol da asa mańyzdy. 

Sonymen halyqty ózgeriske bas­taý­dyń qolaıly joly – ókilshil jol. S­e­bebi ókimshil jolda sheshim ta­ńy­­lady, al ókilshil jolda sheshim tańdalady. 

О́kilshil jol halyqtyń nazaryn beıimdelý synaǵyna aýdaryp, qalyń buqarany habardar etip, eldiń ele­gi­nen ót­kizip, ózgeristi óz erkimen qabyl­daý ar­qyly iske aspaq. Bul baǵyt­qa kóp ýa­qyt ketedi, biraq ózge­ris tabıǵı jolmen keledi. Nátıje keı­de bastapqyda oı­las­tyrylǵandaı bol­maýy múmkin, beıim­delý ádette jańa múmkindikterge bastaıdy.

О́kimshil jolda sheshimdi (josparlar, qaýlylar, zańdar, baǵdarlamalar) resmı qabyldaý ońaı, biraq júzege asyrý qıyn. Dúnıejúzilik bank joba­larynyń shamamen 60 paıyzy sátsiz aıaqtalady eken. Olardy adamzattyń aldyńǵy qatardaǵy aqyl-oı ıeleri jazatynyn eskersek, ulttyq zań-jobalar da oıdaǵydaı bola bermeýi múmkin. 

О́kilshil jolda, kerisinshe, sheshimdi resmı qabyldaý qıyn, biraq júzege asyrý ońaı. Beıimdelý suraqtary­nyń jaýabyn halyqqa ózdiginen izdetý, tereń talqylaý, pikirtalas pen sheshim qabyl­daýǵa tikeleı aralastyrý jańa usy­nystar men ıdeıalarǵa jol ashyp qana qoımaıdy, eń bastysy halyqtyń habardarlyǵyn arttyryp, sheshimge qýat beredi. Halyq ózgerister men sheshimderdegi óz ornyn tereń túsinedi.

2017 jyly Tramp saılaýynda Bostonda boldym. Saılaýda «bıýlleten suraqtary» degen bolady eken. Ár shtat qıyn suraqtardy tur­ǵyn­­dar daýy­syna salady. Aıtalyq, Massachýsets shtatyndaǵy bir suraq «Qumar oıynyna beriletin lısenzııa sanyn kóbeıtý ne kóbeıtpeý?» Halyq saılaýǵa deıin keminde jarty jyl saılaýǵa túsetin suraqtardy búge-shigesine deıin talqylady. Maman­dar sóz aldy. Tele-radıo da tynym tap­pady. Kúnde aıtyla bergen soń, qara­paıym turǵyndar da sol suraqtar boıynsha bilikti mamanǵa aınaldy. Halyq sheshimniń aq-qarasyn anyqtap aldy, saldaryn tereń túsindi. Halyqtyq aǵartý oryn aldy. Bir sózben aıtqanda, ókimshil jol problemaǵa daıyn sheshim usynsa, ókilshil jol beıimdelý qabiletin arttyrady, qoǵamnyń jaýapkershiligin kúsheıtedi. 

Zań jazý men sheshim shyǵarý emes, olardy oryndaý qıyn. Aıtalyq, fýtboldyń óz tártibi bar. Alańdaǵy 24 oıynshynyń belgilengen tártip sheńberinde oınaýyn úsh-bes tóreshi baqylap otyrady. Myńdaǵan jan­kúıer­ler oıynshylar men tóreshi­ler­diń ár qımyl-sheshimin múlt jiber­meı baǵady. Al bir eldegi mıl­lıondaǵan adamnyń zańdy buljyt­paı oryn­da­ýyna sonshama quqyq qor­ǵaýshy qaıdan tabylady? Al quqyq qor­ǵaýshylardyń ózderin kim baqylaıdy? 

Eń mańyzdysy zańdardaǵy ózgeris emes, adam sanasyndaǵy ózgeris bolar bolsa, onda ókimshil jol sheshim qabyl­­daýmen aıaqtalsa, ókilshil jol jań­ǵyr­ǵan áleýmettik-mádenı nor­ma­lar­dyń qalyptasýyna alyp keledi. Sana ózgermeı, qujattar oryndalmaıdy. Sondyqtan sheshimderge tek tehnı­kalyq ólshemmen emes, qoǵamnyń beıim­delý áleýetin arttyrý arqyly da kelgen jón.

О́mir ózgeristen turady. О́zgeristi tek ózgerý arqyly ózgertýge bolady. Jeke adamnan tutas bir qoǵamǵa deıingi, jekemenshik mekemelerden memlekettik organdarǵa deıingi alýan satylardaǵy ózgeristerge beıimdelýge kóshbasshylyq jasaý qasıetten emes, qyzmetten. Bıliktiń ǵana boryshy emes, ár perzenttiń paryzy. Buryn da, budan bylaı da ózgeris synaǵynan súrinbegen ulttardyń ǵana qýaty ósip, jańa jaǵdaıǵa beıimdele bilgen adamnyń ǵana qarym-qabileti artpaq. 

Shyńǵys MUQAN,
Garvard ýnıversıtetiniń stýdenti

Boston (AQSh)