Osyǵan baılanysty Elbasy tapsyrmasy negizinde, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen halqymyzdyń tarıhynan eleýli oryn alatyn Qazaqstannyń qasıetti oryndaryn anyqtap, onyń tizimin jasaý qolǵa alyndy. Ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylyp, bul iske burynnan beri osy sala boıynsha jumys istep, zertteýmen aınalysyp júrgen ǵalymdar tarıhshylar, ólketanýshylar, etnograftar tartylyp, ǵylymı júıe quryldy. Zertteýshiler basshylyqqa alatyn nusqaýlyqtar jasalyp, ol barlyq óńirlerge joldandy. Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti tarıhı oryndardy anyqtap, olardy ulttyq ustanym deńgeıine kóterý.
Qazaq halqynyń ulttyq sanasynyń ereksheligi – týyp-ósken jeri, óngen ortasyn kıe tutyp, onyń qadir-qasıetin baǵalaýymen qundy. Atalarymyz «Týǵan jer – tuǵyryń, týǵan el – qydyryń» dep beker aıtpaǵan. Týǵan jer men eldiń halyq sanasyna sińgen rýhanı qundylyǵynyń ulttyń qalyptasýynda, damýynda aıryqsha róli bar. Elbasy tapsyrǵan dúnıeler buǵan deıin qasıetti nysan retinde ǵylymı saraptalyp, júıelenbegen-tin. Biz osy sharýany rettep, jalpyhalyqtyq qundylyq retinde qarastyrýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Bul jumystyń rýhanı mańyzyna toqtalar bolsaq, birinshiden, kıeli, qasıetti nysandar bizdiń ultty rýhanı jutańdyqtan saqtaıtyn sımvoldyq qalqanymyz jáne ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy dep túsingen durys.
«Qazaqstannyń qasıetti oryndary» retinde erekshe qasterlenetin tabıǵı-mádenı mura, zaıyrly jáne dinı sáýlet eskertkishteri, keseneler, sondaı-aq Qazaqstan halqynyń jadynda óshpes iz qaldyrǵan tarıhı jáne saıası oqıǵalarmen baılanysty oryndar uǵynylady. Sonymen qatar Qazaqstannyń áleýmettik-saıası ómirinde mańyzdy oryn alatyn, ulttyq birlik pen jańǵyrý nyshany retinde kórinetin nysandar kirdi.
Saraptamalyq keńestiń sheshimimen qasıetti oryndar jalpyulttyq deńgeıli jáne jergilikti mańyzy bar nysandar bolyp bólindi. Elimizdegi barlyq qasıetti nysandar bes topqa jikteldi:
1. Erekshe baǵalanatyn tabıǵı mura eskertkishteri. El aýzynda kıeli atalyp ketken, keıbireýi qazirdiń ózinde memleket qaraýynda turǵan tabıǵat qubylystarynyń nátıjesinde paıda bolǵan oryndar.
2. Arheologııalyq eskertkishter jáne ortaǵasyrlyq qalalyq ortalyqtar. Bul topqa qalashyqtar, bekinister, petroglıfter, qorymdar, halqymyzdyń qalyptasýynda erekshe ról atqarǵan, Qazaq memleketiniń, Uly Jibek jolynyń qurylýyna uıytqy bolǵan ortaǵasyrlyq qalalar kiredi.
3. Dinı jáne ǵıbadat oryndary bolyp tabylatyn oryndar. Mundaı qasıetti oryndardy áýlıe fenomenimen baılanystyrýǵa bolady. Túrki kezeńine deıingi dáýirdegi attary ańyzǵa aınalǵan, kóne túrki dáýiri jáne ortaǵasyrlardaǵy, sonymen birge XIX aıaǵy – XX ǵasyrdyń basyna deıingi tarıhı tulǵalardy qamtıdy.
4. Tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar. Qazaqstan tarıhynda eleýli oryn alatyn, búkil ómirin qazaq eliniń bostandyǵy men egemendigine arnap, úsh júzdiń batyr-bılerin jıyp, eldik mańyzdy máselelerdi sheshken handar, qazaq handyǵynyń táýelsizdigi úshin kúresken batyrlar, ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshileri, qolbasshylar, ǵylym men bilimge, mádenıetke úles qosqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, aqyndar, ǵalymdar, aǵartýshylar týraly máni zor oryndar alynyp otyr.
5. Saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty qasıetti oryndar. Qazaq dalasynda qazaq halqynyń birligi úshin bolǵan shaıqastardy, erlikti, batyrlyqty, qaısarlyqty nasıhattaıtyn, eldiń birligin bildiretin eskertkishter men el jadynda óshpes iz qaldyrǵan qasiretti oryndar men qoǵamnyń, memlekettiń tarıhynda erekshe orny bar memleketimizdiń jańa nyshandary enip otyr.
Osylaısha qasıetti jerler men nysandardy anyqtap, óńirlerde júrgizilip jatqan ǵylymı-saraptamalyq jumystardyń baǵyt-baǵdaryn, dáıektemesin jasaý jumystary alǵa qoıyldy. Terrıtorııalyq jaǵynan álemdegi ondyqqa engen jas memleket bolǵan soń baǵzy babalardan muraǵa qalǵan el men jerdi kózdiń qarashyǵyndaı muqııat saqtaý – urpaqtyq asyl paryzymyz. Búgingi jańa zaman urpaǵy, týǵan jer, elin súıer jas býyndy ultjandylyqqa, eljandylyqqa tárbıeleý, týǵan ólke tarıhyn, tabıǵatyn tanytýdy munaraly muratymyz dep sanadyq.
Ulttyq baıyrǵy qundylyqtarymyzdy osy kıeli nysandar arqyly qaıta túletý, naqtyraq aıtqanda rýhty jańǵyrtyp, halyqty rýhtandyratyn joba bul. Mysaly, qazaq batyrlaryn alaıyq, bulardyń erlik isteri ult rýhyn jańǵyrtýdyń birden-bir tetigi. О́ıtkeni bizdiń búgingi tańda joǵaltyp otyrǵanymyzdyń ózi – osy batyrlyq. Onyń ornyna qaýymda kónbistik, jaltaqtyq, bodandyq sana-sezim dendep barady. Osyǵan qarsy shıpa – batyrlyq rýh.
Bul jobanyń qoǵamǵa elshildik, memleketshildik kózqarasty qalyptastyratyn dúnıe – qazaq tarıhyndaǵy handar men bılerdiń róli bolsa, jastardy azattyq úshin kúres jolyna tárbıeleıtin dúnıe – ult-azattyq kúreskerlerdiń áreketi. Qazirgi tańda qazaq qoǵamyna bizdiń dástúrimizdi joqqa shyǵaratyn túsinikter enip ketip jatyr. Ásirese ıslam atyn jamylyp halyq arasyn iritý úrdisi beleń alýda. Ekinshiden, qazirgi jastar óziniń tarıhyn tek áleýmettik jelide taratylǵan jeńil-jelpi aqpar arqyly tanyp-bilýde. Budan neni ańǵaramyz? Kún ótken saıyn jastardyń tarıhı sanasyna tusaý salatyn qaýip kúsheıip keledi. Osyǵan qalqan bolatyn dúnıe – joǵarydaǵy joba bolýy tıis. Iаǵnı bolashaq urpaq jalpyulttyq qasıetti nysandardy taný arqyly ulttyq biregeılikti uǵynyp, qazaq halqynyń sonaý tas dáýirinen beri bir el, bir halyq retinde qalyptasqan el ekenin sanasyna sińire alady. Osy arqyly tutas tarıhı sana qalyptasady.
«Qasıetti Qazaqstan» jobasy 2017-2021 jyldardy qamtyp otyr. Osy aralyqta ár jyl saıyn bir-bir tomnan barlyǵy bes tomdyq úlken eńbek «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń ensıklopedııasy» jasalýy tıis. Atalmysh jobanyń taǵy bir tıimdi tusy – ishki rýhanı-týrızmdi damytýǵa zor úles qosady dep kútilýde. Iаǵnı, bul týrızmniń ereksheligi – adamdar tabıǵatty tamashalap, el-jer kórip, kóńil kóterý emes, tálimdik-tárbıelik máni, ári týǵan jer tarıhymen tanysýyna baǵyttalýymen qundy bolmaq. Sonymen qatar orta mektep oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar, fılmder, rolıkter, týrızm jáne ınteraktıvti karta jasaý josparda bar.
Tizimge alynǵan qasıetti nysandardyń mártebesi jaıly aıtar bolsaq, Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan «Mádenı jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý týraly» zańǵa ózgerister engizý jaıy qarastyrylýda. Iаǵnı memlekettik turǵydan qorǵalýǵa tıis nysandar qataryna «Qasıetti nysandar» deıtin bap engizilý qajettigi týyndap otyr. Zań qabyldanǵan soń ondaǵy talap boıynsha iriktelgen nysandardy memlekettik tirkeýge qoıyp, qorǵaýǵa alý jaıy naqtylanady. Iаǵnı qasıetti sanalyp, zańmen qorǵalǵan nysandardyń árbirine pasport jasalady. Ol úshin nysannyń tarıhy, ańyzy, áfsanasy, ýaqyty, ǵasyry, áleýmettik sıpaty, taǵy basqasy jan-jaqty zertteledi.
Berik ÁBDIǴALIULY,
«Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi
