Ádebıet – asyl sóz, ómir oqýlyǵy. Ádebıet jalpy mádenıetpen, ishki mádenıetpen, jan sulýlyǵy hám meıirim-mahabbatpen úılesip, úndesip jatady. Osynaý adamı asyl qasıettermen arasynda shek, shekara, kedergi-bóget bolmaıdy, bolmaq ta emes. О́mir oqýlyǵy mıssııasyn zor jaýapkershilikpen adal arqalaǵan ádebıet, saıyp kelgende, adamdardyń, tutas urpaqtardyń, bútin halyqtyń tárbıeshisine de aınalmaq. Ol jas urpaqty, jańa adamdy, Alashym degen eljandy azamatty tárbıeleıdi, myń-mıllıon adamdardyń bolashaq taǵdyryn aıqyndap anyqtaıdy. Osy turǵydan kelgende árbir halyqtyń ózin syılaıtyn ulttyq ádebıeti, onyń ishinde qazaq ádebıeti, osynaý ardaqty mártebege laıyqty árbir aqyn-jazýshymyzdyń, árbir ádebıetshi qalam ıesiniń shyǵarmashylyǵy qashan bolmasyn Ult ádepnamasy bıiginen tabylýy tıis dep oılaımyz.
Ámbege málim, kez kelgen ádebıet týyndysynyń negizgi zertteý nysany, ondaǵy ortalyq tulǵa adam desek, adamshylyq álippesi ádeppen ashylary shúbásiz. Ádebıet – ómir men turmystaǵy ádeptiń aınasy. Ata-ana men orta, qoǵam ǵıbraty óz aldyna, óskeleń urpaqtyń ádebıetten alar ádep ónegesi az emes. Sol úshin de ádebıetimizdiń ult tárbıeshisine qoıylar talaptarǵa, ádep pen izgilik qaǵıdattaryna saı bolmaǵy lazym.
Qazaq ádebiniń qaınary – jyraýlar poezııasynda. Buqar jyraý men Shal aqyn jyrlarynda eren bıikke kóterilgen, jat minez ben anaıylyqty boıyna esh juqtyrmaǵan ádebı ádep Abaı óleńderinde, ǵaqlııa sózderinde barynsha kemel kórinis tabady. «Qobyz ben dombyra alyp topta sarnap, maqtaý óleń aıtypty árkimge arnap. Ár elden óleńmenen qaıyr tilep, Ketirgen sóz qadirin, jurtty sharlap» degen hakim sol zamannyń ádebı ádebi qandaı bolmaǵyn ádemi kesteleı kele: «Syı dámetpe, berse – alma esh adamnan, Neń ketedi jaqsy óleń sóz aıtqannan?» deýi sóz ustaǵan óner ıesiniń bekzat tazalyǵyn ardaqtap alǵa tartady. Mysaly, Aqan seri tábárik beriletin, olja túsetin jerde eshqashan óleń aıtpaǵan eken, joldy óziniń ustazy Orynbaı aqynǵa berip otyrypty. Mereıtoılarda oqıtyn óleńderine taksa belgilep, konvert alyp, shapan kııýge qumartyp qunyǵyp alǵan búgingi odashyl keıbir aqyndarymyz osyny qaperge alsa, quba-qup.
«Áziret Áli», «aıdaharsyz» sóz aıtý, óleńde «altyn ıek, sary ala qyzdy» dáripteýden saq bolý «kárilikti jamandap, ólim tilep» arsyzdanbaý Abaı zamanynyń ǵana emes, búgin tańdaǵy da ádebı ádeptiń ózegi, kókeıkesti máselesi bolyp tabylady. Jeke tulǵalardy, qaltalylardyń ata-babasyn asyra dáriptep kórkem shyǵarma-symaq jazý da ádebıettiń ádebinen shet nárse. Ardyń isi dep aıta almaımyz.
Árıne kez kelgen ádebı ortada ádebıet máseleleri boıynsha, qoǵam men halyqty tolǵandyrǵan túıtkildi jaıttar jóninde pikirtalas, tipten, aıtys-tartys oryn alýy zańdylyq.Oı-pikirlerdiń búkpesiz aıtylǵany durys. Onsyz shyndyq ashylmaıdy, aqıqat aıqyndalmaıdy. Biraq pikir talastyrýdyń jóni osy eken dep basqa shaýyp, tóske ozýdyń, mártebeli minberlerdi urys-keris pen baıbalam-balaǵattyń mıbatpaq maıdanyna aınaldyrýdyń esh qısyny joq. Shyǵarmashylyq bylaı qalyp, jeke basqa tıisý, atam zamanǵy pendeshilik kirbiń-kıkiljińderdi termeleý ádebıetshi men aqyn-jazýshy atyna abyroı ápermesi haq. Bul degenimiz esh aqylǵa da syımaýy bylaı tursyn, ádebı de, adamı da ádeppen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn sorlylyq der edik.
Biz bul qynjylysty nazaly sózderdi jaıdan-jaı jazyp otyrǵan joqpyz. Sońǵy ýaqyttarda qazaq jazýshylarynyń arasynda, ádebı ortada osy aıtqandaı keleńsizdikter, kelispeýshilikter, ádebı ádeppen syıyspaıtyn jaılar beleń alyp bara jatqanyn baıqaımyz. Tipten, tirilerimizdi túgendep bolmaı, arýaqtarmen alysatyn, súıegi baıaǵyda qýrap qalǵandarǵa aýyz salatyn arsyz úrdis shyǵypty. Ulylarymyzdyń ózin nómirlep, mynaý anadan artyq, joǵary, bıik nemese pás, tómen dep, baǵasyn santımetrmen ólshep beretin bolyppyz. Osyǵan biz, juqalap aıtqanda, ań-tańbyz. О́zimiz kitap oqymaıdy dep kiná taǵýdan jalyqpaıtyn jamaǵat qaýym da mundaı-mundaı ersi qylyqtardyń jazýshy qaýymǵa jaraspaıtynyn ańdap, birtúrli muńaıyp qalǵandaı.
Qazaq ádebıeti dúnıege uly týyndylar, keremet shyǵarmalar bergen, berip te jatqan kemel ádebıet. Qazaq jazýshylary qashannan-aq ult zııalylarynyń aldyńǵy shebindegi aqtańgerleri, ulttyń uıaty sanalady. Osyndaı úlken mıssııa arqalaǵan qasıetti orta bolashaqta bolymsyz áńgimelerge boı aldyrmaıdy, tuńǵıyqtaǵy túbinen tazalanatyn telegeı teńizdeı jazýshynyń azamattyq aryna, ádebıettiń ádebine kirshik shaldyrmaıdy dep senemiz.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
