Alaıda «Usta pyshaqqa jarymaıdy» degendeı, búgingi tańda Mańǵystaýda arheolog maman joq, al saıyn dalanyń syryna qyzyǵyp kelgen arheologterge tıisti jaǵdaı jasalmaǵandyqtan, jaıdaq júrip jumys jasaýdyń qıyndyǵyna shydamaı keri ketýge májbúr bolady. Kóńilge kópten maza bermegen osy oıdy zeınetker ustaz, ólketanýshy Murat Aqmyrzaev ta únemi aıtyp keledi.
Jýyrda Bozashy boıynan, naqtyraq aıtsaq Shebir aýylynan qysh qumyra tabylǵan edi. Bul qumyra qaı ǵasyrdyń týyndysy, Mańǵystaýǵa basqa jaqtan ákelingen be, álde osy jerdiń qoltańbasy ma? Biz Murat Murzaǵalıulymen áńgimemizdi osydan bastadyq.
– Tushyqudyq, Shebirde «Jasyl álem» dep atalatyn tabıǵatty qorǵaý, qum kóshkinin toqtatýmen aınalysatyn mekeme jumys júrgizýde. Shebir bóliminiń qyzmetkerleri sekseýil kóshetterin otyrǵyzý barysynda qum qashyp, ashylyp qalǵan jerden qumyranyń túbin kórgen eken. Jigitter ony ata-baba rýhy aldyndaǵy zor jaýapkershilikpen eppen qazyp alyp, quzyrly oryndarǵa sol kúni-aq habarlap, jańalyq habardy áleýmettik jelilerge júktedi. Biz de keshikpeı baryp, qum astynda qansha ǵasyr jatqany belgisiz baba murany kózimizben kórip, qolymyzben ustap, áserli kúıge bólendik. Qumyra óte taza saqtalǵan, búp-bútin, tipti búginniń sý jańa múlki tárizdi. Bıiktigi 60 sm, negizgi kúpsheginiń dıametri 40 sm shamasynda, syıymdylyǵy shamamen 30-35 lıtr suıyqtyqqa arnalǵan. Ustaıtyn saby nemese qulaǵy bolmaǵandyqtan, ol tasymaldaıtyn emes, saqtaıtyn ydys boldy dep joramaldaımyz. Sýdy nemese ishinde saqtalǵan qandaı da bir suıyqtyqty aǵyzatyn arnaıy shúmektiń orny bar. Qumyra bul mańnan tabylyp turǵan jalǵyz jáne alǵashqy jádiger emes. Budan buryn qum arasynan tabylǵan osy tárizdi qumyranyń biri Sheber mektebine tapsyrylǵanyn biletinbiz. Al osy aýyldarǵa jaqyn Qyzan aýylynyń mektebinde 1978 jyly Jıdeliniń qumynan tabylǵan syrty kók emalmen kúıdirilgen qumyra saqtaýly. «Jasyl álem» bólimshesi qyzmetkerleriniń ejelgi muraǵa janashyr kóńili bizdi tánti etti. Bizdiń oıymyzsha, bul qumyralardyń pishimi men syzyqtyq órnekteý stılderiniń uqsastyǵyna qaraı otyryp, olardy bir ortalyqta jasaldy nemese bir sheberdiń úlgisi jáne materıal Mańǵystaýda jetkilikti bolǵandyqtan osy jerde jasalynǵan dep boljaýǵa quqymyz bar, ony dáıekteýge jergilikti murajaılarda saqtalǵan qumyralardyń tólqujattary men zertteýshi ekspedısııalar esepterine úńilý qajet.
Sebebi olardyń mólsheri kerýenshi ydysy emes nemese saýda múlki deýge kelmeıdi, otyryqshy eldiń qajetine arnalǵan. Qumyranyń jasalǵan kezeńin, shamamen, keramıkanyń keń taraǵan kezeńi – orta ǵasyrlar dep boljaımyz. Biraq bul naqty baılam emes, qaı ǵasyrda, qaı orynda jasalǵandyǵyn ǵalymdardyń eksperttik talqylaýyna usyný qajet. Sondaı-aq osy óńirlerden tabylǵan taǵy bir qundy aıǵaqtyń biri – qola jádigerler.
– Tabylǵan jebeler týraly ne aıtar edińiz?
– Qumnyń saqtaǵyshtyq qasıetine baılanysty, jebeler óte jaqsy kúıde. Bulardyń jasalý merzimi, boljam boıynsha, bizdiń eramyzǵa deıingi ǵasyrlardyń úlesine tııýi múmkin. Olar tabylǵan aımaqta metall qorytý úrdisinde paıdalanylatyn flıýstik mıneral slıýdanyń jáne balqytý kezinde túziletin qojdyń, shala kúıdirilgen kirpishtiń qaldyǵynyń tabylýy bul jerde shaǵyn metallýrgııalyq óndiris orny nemese balqytý ortalyǵy bolǵan degen oıǵa jeteleıdi jáne mundaı materıaldardyń tabylýy kózelerdiń de, jebelerdiń de basqa jaqtan ákelinbeı, sol jerdiń ózinde jasalǵandyǵyna sendire túsedi.
– Endeshe Mańǵystaý jerinde óndiris oshaqtary bolǵan ǵoı...
– Ejelgi tarıhı kartalardyń birde-birinde Mańǵystaý aımaǵynda óndiris boldy, qala boldy degendeı esh málimet kórsetilmegen aqtańdaq kúıinde tur. Osy oraıda, arǵy qazaq (deıtúrki) mıfologııasy ǵylymynyń negizin salǵan ǵalym Serikbol Qondybaıdyń adamzat órkenıeti damýyna Kaspıı-Aral aralyǵy qosqan erekshe úlesti – ańyz, ápsana, ertegi t.s.s. aýyz ádebıetimizde saqtalǵan mıftik kilt sózderdi rekonstrýksııalaý ádisnamasy nátıjesinde – Mańǵystaýda saqtalǵan ejelgi zaman toponımderimen qatar, metallýrgııalyq termınologııanyń da sóz túbirleriniń (proformalarynyń) Mańǵystaýda kóbirek kezdesetindigin keltirgen bolatyn. Mine, búgingi tabylyp otyrǵan artefaktiler Serikbol tujyrymdarynyń aqıqattyǵyn qýattaıtyn derekter. Ol boljam jasady, biz oǵan kóne derekter arqyly kóz jetkize túsemiz. Ol «Arǵy qazaq mıfologııasynyń» birinshi tomynda Mańǵystaýdyń tarıhy 8 000-10 000 jyldardan beri qaraı dep kezeńderge bóledi. Vızantııa ımperııasynyń ımperatory Konstantın Blagorodnyıdyń «Imperııany bıleý» degen kitabynda berilgen kartada Qara teńizdiń bergi jaǵasy men Kaspıı teńizi aralyǵynda «Qazaqııa» dep jazylǵan. Demek qazaqtyń tarıhy áride desek, onyń bir pushpaǵy Kaspıı sırkýmynyń zertteýden tys qalǵan bóligi Mańǵystaý dalasy – áli ashylmaǵan aral, syryn ishine búkken sandyq, ókinishtisi ony ár jerden qazir qolymyzǵa túsken derekterge qarap qana aıta alamyz. Sondyqtan ony ǵylymı-tarıhı turǵyda tereń zerttep, taldap, tarıhty tanýdy-tanytýdy qolǵa alatyn kez keldi. Mysaly, Bozashy boıynan tabylǵan bul jádigerler – kóldeneńi Dýnaıdan Baıkalǵa deıingi, órisi Babyr ólkesinen taıgalyq ormandarǵa deıingi aralyqtaǵy áride skıfter dáýirinen, beride jaýynger jasaqtar teginiń barlyq tańbasy saqtalǵan Mańǵystaýdan attanyp, Osman ımperııasyn qurǵan oǵyzdar dáýirinen jetken ata-baba murasy. «Altyn tóbe», «Altyn qazǵan», «Jezdibas» toponımderi, metall óndirýge qajet barlyq mıneraldary boıyndaǵy Qarataý – osy kıeli ólkede qysh ydystar, shaqpaq tasty, qola, jez, temir qarýlar jasaıtyn órkenıettiń bir ortalyǵy Mańǵystaý óńiri boldy degenge dálel. Sondyqtan bul tabylǵan dúnıeler osy oıǵa bastamashy bolyp, óziniń baǵa jetpes eńbekterinde aıtyp ketken marqum Serikbol Qondybaı atyndaǵy memorıaldyq murajaıǵa qoıylýy qajet dep esepteımiz.
– Demek zertteýmen aınalysatyn maman joq... Biraq bul – búgin ǵana emes, kóptegen jyldardan beri aıtylyp kele jatqan másele. Osy kúnge deıin sheshimin tappaýyna ne kedergi – dalanyń «bererine» senbeýshilik pe, álde boıkúıezdik pe?
– Men jergilikti arheolog mamandar daıyndaý qajettigi máselesin on jyldan beri kóterip kelemin. Sebebi aımaqty zertteýshilerdiń kópshiligimen júz tanyspyn, pikirlespin. 1742 jyly Sankt-Peterbýrg Kýnstkamerasyna birneshe sandyq Mańǵystaýdyń tas dáýiri jádigerleri jóneltilgen, qazir izi joq. Sebebi Mańǵystaý aımaǵyn alǵashqy zertteýshiler negizinen orys mıssıonerleri boldy. Olar úshin mańǵystaýlyq qundy artefaktilerdi jarııalaý – Mańǵystaýdyń nelikten kıeli ólke dep atalatyndyǵyn moıyndaý bolatyn edi. Al keńestik ǵylym Mańǵystaýdy nadandyq úlgisin ǵana saqtaǵan kóshpeli dep tanyǵandyqtan, bul máselelerdi jasyryp, jaýyp tastap, tipti ormandy dala aımaǵynan «tapqan» bolyp otyrdy. Biraq dúnıe júzi altyn izdeýshileri – ańyzǵa aınalǵan ulan-ǵaıyr Mańǵystaýdyń árbir molasy men árbir obasyn qoparyp qazǵan, tapqanyn ıelenip ketken. Kúni búginge deıin «Altyn» jáne «Aıdahar tisin» izdegender mań dalada órip júr. Bul týraly jýyrda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazeti «Qara arheologterden qalaı qorǵanamyz?» degen maqalamen Mańǵystaýdaǵy, tipti elimizdegi ózekti máseleni oryndy kóterdi. Mańǵystaýda qazba jumysyn júrgizýge ózge elderden ǵylymı suranystar da az emes. Al Mańǵystaýdan kezdeısoq tabylǵan jádigerlerge eksperttik baǵa berý úshin, olardy naqty baǵalaýǵa «múddeli emes» Reseı mamandary shaqyrylady. О́ńirdegi joǵary oqý orny – Shahmardan Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetinen arheologııa bólimi ashylǵanymen, talapkerler az boldy degen jeleýmen jabylyp qaldy. Shyndyǵynda sebeptiń negizi baba murasyn baǵalaı biletin jergilikti mamandarǵa jaǵdaı jasalmaýy, olardy jumys kólemine saı qarjylandyrýdyń joqtyǵynan týyndap otyr.
– Bul túıtkildi máseleni qalaı sheshýge bolady?
– Qazirgi zamanda arheologııalyq, paleogeografııalyq, murajaı isi mamandyqtaryna oqytýda respýblıkalyq, alys-jaqyn sheteldik mamandardy tartý eshqandaı qıyndyq keltirmeıdi. Memleket basshysy mindettegen «Rýhanı jańǵyrýdyń» elimizdiń ótken órkenıetin álemge tanytatyn, búgingi ǵylymı qýatymyzdy barshaǵa moıyndatatyn naqty, keleli, daýsyz tetigi – «Qoldanbaly arheologııa» baǵdarlamasymen dýaldy bilim berý. Osy bastamanyń alǵashqy legine bolashaq ustazdar men respýblıkalyq nemese Kaspıı mańynyń aımaqtyq halyqaralyq arheologııalyq zertteý ortalyǵy kóshbasshylary bolatyn jergilikti jastardy tartý úshin, 2018-2019 oqý jylyna ákim grantymen 20-25 talapker tartý qajet. Búgingi shaǵyn jádigerlerdiń ózi, halyq sanasynda aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq pen túsinýshilik týǵyzyp, serpin berip otyr. Demek halyqqa kerek degen sóz. «Temirdi qyzǵan kezde soǵatyn» dástúr jalǵasyn tabýy qajet. Ár aýyldan bir mura tabyla qalǵan jaǵdaıda ol «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» ketpeı, naqty murager qolyna túsip, bir ortalyqqa jınaqtalar edi, zerttelip, ǵylymı negizdeler edi. Osydan kelip ólkeni tanýdyń, tarıhty tanýdyń qadamdary bekemdeler edi. О́kinishke qaraı bizde tabylǵan talaı dúnıe el-jurttyń qolynda júr. Taýyp alǵandar ony baǵalamaı oıynshyq esebinde balalarǵa berse, jasy úlkender nyshan retinde balalardyń besigine nemese bas kıimine taǵyp qoıǵan. Al ol jádigerlerdiń barlyǵyn jınaqtasaq, onyń tutas bir tarıhı-mádenı úlgi ekendigi dáleldener edi. Qarataýdaǵy jez balqytqan oryndar, jer astyndaǵy qalashyqtardyń orny óz zertteýshilerin kútip jatyr. Árbir derekke ol jaı jebeniń ushy nemese kóze dep qaramaı, ótken shaqtyń ushyǵy, bizge ustatyp turǵan jiptiń ushy dep qarap, sony sarymaıdan qyl sýyrǵandaı etip asa muqııat zertteıtin ýaqytymyz keldi dep esepteımin. Tushyqudyq, Shebir, Qyzannan tabylǵan jádigerler arqyly ýaqyt bizge ózi uran-belgi berip jatqan sııaqty seziledi jáne mundaı jádigerler tek osy óńirlerden ǵana emes, Mańǵystaýdyń barlyq aýyl-aımaǵynan, oı men qyrdan «tabylypty» degen habarlar estilip qalyp jatady. Biraq onymen aınalysyp jatqan orta joq, qunt joq, qadaǵalaý joq, eshkimde mindettilik joq.
– Bir sózińizde Serikbol Qondybaı men onyń eńbegi týraly aıtyp qaldyńyz. Osy tabylǵan artefaktilermen Serikbol eńbegin qalaı baılanystyrar edińiz?
– Tyǵyz baılanysty. Bir organızmniń biri jany desek, biri táni – tarıhı qańqasy deýge bolatyndaı bir-birine etene, bir-birin tolyqtyrý arqyly bir-birin asha túsetin qubylystar. Bul, zertteı alsaq álemdik tarıhqa enetin úlken ǵylym. Mańǵystaýda Eýrazııadaǵy alǵashqy qorǵan qala – Qyzyl Úıik, Jibek jolynyń Kaspııdiń shyǵysyndaǵy ejelgi aılaqtar – Aıraqty, Qyzyl qala, Ketik, Quryq, Kendirli, t.s.s. belgili deýge bolady. Al tas dáýiriniń, qola dáýiriniń qundylyqtary arqyly tarıhty qaıta qalpyna keltirýge, naqtyraq aıtsaq «umyttyrylǵan» ótkendi tanýǵa bolady dep senimmen aıta alamyz. Serikbol Qondybaı arǵyqazaq mıfine rekonstrýksııa jasaý barysynda, lıngvıstıkalyq taldaý arqyly túbi men tili bir túrki jurty ǵana emes, óz tamyryn Altaıdan izdeıtin fın-ýgor, gottardy (get, het, hettı) qurmetteıtin aǵylshyndar, qos ózen aralyǵy arıılerinen shejire taratatyn germandar tilindegi ortaq tildik arǵyqazaqtyq irgetas-praformalardy teorııalyq turǵydan qalpyna keltirdi, al búgingi jaryqqa shyǵyp otyrǵan artefaktiler – onyń daýsyz materıaldyq dáıegi.
...Serikbol qaıtys bolǵan soń, ǵalymnyń bir konferensııasyna kelgen Qoıshyǵara Salǵarauly Serikboldyń kitap sóresindegi «Qyrymnyń qyryq batyry» men «Batyrlar jyry» jınaqtaryn syrtynan sıpap turyp «qansha baılyq osynyń ishinde jatqanyn osy kúnge deıin túsinbeppiz ǵoı» degen edi. Kóne jyr, ertegi, ańyzdardaǵy baılyq, toponımder, adam esimderi, bizder eshkim túsinbeıdi dep bólip tastap júrgen «arhaızmder» Serikbol úshin tarıhty qalpyna keltirýge, lıngvıstıkalyq saraptaýlar arqyly arǵyqazaq mıfologııasyn rekonstrýksııalaýǵa teorııalyq negiz bolsa, aıaǵymyzdyń astynda jatqan kóze synyqtary, daladan tabylǵan «tas jáne qola dáýirinen» jetken dúnıeler – sol teorııalardyń zattaı aıǵaǵy, birin-biri tolyqtyryp tur. «Rýhanı jańǵyrý» irgetasyna oralý úshin, arheologııalyq zertteýler keshenin damytý qajet. Bul usynys oń sheshimge ıe bolyp, naqty iske assa, ólke úshin, jastar úshin, keleshek úshin saýapty da nátıjeli áreket bolar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
