Álem qazir Qazaqstandy halyqaralyq qatynastardyń jaýapty sýbektisi retinde tanıdy. Elimiz alys-jaqyn memleketterdiń barlyǵymen dostyq qatynas ornatty. Sondyqtan elimizdegi ózekti oqıǵalarǵa sheteldik saıasatkerler men sarapshylar, eýropalyq BAQ nazar salyp, óz pikirlerimen bólisedi. Osy rette eýropalyq «EUActiv» elektrondy gazeti «Qazaqstannyń «Rýhanı jańǵyrý» reformalary aıasynda ulttyq biregeılikti saqtaı otyryp, latyn grafıkasyna birte-birte kóshýiniń maqsaty – búkil álemmen baılanystardy jeńildetý» dep jazady.
«EUReporter» gazeti «Qazaqstan qashanda aımaqtyq jáne jahandyq ıntegrasııany kúsheıtýge atsalysyp keledi. Saýda, bıznes jáne dıplomatııa salalarynda yntymaqtastyqty keńeıtý turaqty jáne órkendeýshi memleket qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Latyn álipbıine kóshý – Qazaqstan úshin osy baǵyttaǵy mańyzdy qadam», deıdi.
Eýropalyq Parlamenttiń depýtaty Andreı Mamykın: «Qazaqstan latyn álipbıine kóshýge kópten daıyndalyp keledi. El Prezıdenti N.Nazarbaev Ult kóshbasshysy retinde, dál qazir bul ózgeristerdi jasaýdyń ýaqyty keldi dep sheshti. Bul alǵa basýshylyq – kóptegen eýropalyq saıasatkerlerge úlgi bolarlyqtaı», degen oıymen bólisti.
Belgııadaǵy qazaqtardyń «Shańyraq» uıymynyń basshysy Aqmaral Ámirqulova qazaq tilin latyn grafıkasyna aýystyrý týraly jańalyqty Eýropadaǵy qazaq dıasporasy qýana qarsy aldy deıdi.
Reseı syrtqy ister mınıstriniń orynbasary G.Karasın «Bul jaǵdaıǵa qatysty bizdiń ustanymymyz baısaldy. Qandaı álipbı qoldanatynyn belgileý, ol – Qazaqstannyń ishki isi» dep resmı málimdedi. Onyń aıtýynsha, ózge álipbıge kóshýden týyndaıtyn jańa jaǵdaıǵa beıimdelý ýaqyt alady, biraq aıtarlyqtaı problema týyndamaıdy.
Latyn grafıkasyna aýysý máselesi elimiz táýelsizdigine qol jetkizgen ýaqyttan bastap talqylanyp keledi. 2012 jyly Prezıdent N.Nazarbaev 2025 jylǵa deıin latyn qarpine kóshý qajettigin «Qazaqstan-2050» Strategııasynda málimdedi. Iаǵnı 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdar, merzimdi baspasóz, oqýlyqtar, bárin latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaımyz.
Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Memleket pen ult quryshtan quıylyp, qatyp qalǵan dúnıe emes, únemi damyp otyratyn tiri aǵza ispetti. Ol ómir súrý úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beıimdelýge qabiletti bolýy kerek» dep durys aıtty.
Izraıldegi Qazaqstan elshiliginde jumys istep júrgen kezimde 2008 jylǵy 23 qańtarda «Egemen Qazaqstan» gazetinde meniń «О́li til dep eseptelgen kóne ıvrıt jazýy tirilgende, jany bar qazaq tili nege jandanbasqa?» atty maqalam jaryq kórdi. Onda Izraıldiń «óli» dep eseptelgen ıvrıt tilin «tiri» tilge aınaldyryp, shapshań qarqynmen damytyp, ony saıasat, ekonomıka, ádebıet, mádenıet, tehnıka jáne jalpy kúndelikti qoldanystaǵy deńgeıge kóterý jolyndaǵy tájirıbesimen bólisken edim. Kóne zamannan beri ıvrıt tili tek evreılerdiń «Táýrat» dinı kitabynyń tili bolyp keldi jáne ol, latyn tili sııaqty, tek duǵa oqý kezinde ǵana paıdalanylatyn. 1948 jyly jańa qurylǵan Izraıl memleketine dúnıe júziniń túkpir-túkpirinen ártúrli tilde sóıleıtin evreıler jınala bastady. Memleketke báriniń basyn qosatyn ulttyq ıdeıa qajet boldy. Sóıtip 1949 jyly ıvrıt Izraılde resmı mártebege ıe boldy. Ivrıt tiline damýǵa múmkindik berý úshin sol kezderi shetelden kelgen repatrıanttar paıdalanǵan ıdısh, arab, aǵylshyn, fransýz jáne orys tilderine tyıym salyndy, memlekettik qyzmetkerler ıvrıt tilin bilýge mindetteldi. Bul táýelsizdik alǵan barlyq memleketterdiń ustanymy.
Kúndelikti ómirge jańalyq engizýde, ásirese osyndaı tarıhı mańyzy bar iste qoldaýshylarmen birge opponentter de bolady. Otanynyń bolashaǵyn oılaıtyn ár qazaqstandyqtyń aldynda bul tarıhı sheshim ne beredi, qandaı qıyndyqtar bolady degen saýal turýy – tabıǵı qubylys. Sondyqtan túrli pikirler men oılar, kúmán men senim sııaqty sezimder týyndaıdy. Biraq kertartpa jáne bóten pıǵyldy adamdarǵa qazaq halqy úshin tarıhı sátti synaýǵa jol berýge bolmaıdy.
Synaýshylardyń biri «Ashana» latynsha «Ashana» dep jazylyp, ol «AshAna» dep oqylatynyn aıtyp mazaq etedi. Olarǵa meniń jaýabym – jańa álipbıdi durys meńgerip, memlekettik tildi jetik biletin, kózi ashyq jáne saýatty adam bul sózdi týra oqıdy. Máselen, fransýz tilinde 3-4 árip bir dybys bere alady. Áıgili fransýz avtomobıli «Reugeot» (Pejo) degen sózde tórt dybysty 7 árip beredi. Fransýzsha ««merci beaucoup» degen sóılemdi bári biler. Onda «beaucoup» (boký) (aýdarmasy – úlken) degen sózde 4 dybys 8 árip arqyly jazylady. Odan fransýz tilin eshkim kemsitip, basqa sózdermen shatastyryp jatqan joq. Kerisinshe, fransýz tili saıasat, dıplomatııa, ekonomıka, ádebıet, óner, kıno, mýzyka, moda tili retinde álemge belgili.
Keıbireýler álipbıdiń bir-eki áripin qaıta qaraý kerek degen pikir aıtady. Bul qate pikir, árbir on-jıyrma jylda álipbı ózgere bermeıdi. Elbasy táýelsizdikke qoly jetken memleket úshin ómirlik mańyzy bar Jarlyq bekitti, al biz osy eldiń azamattary retinde ony iske asyrýymyz qajet. Fransýz tili bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyrdyń ortasynda latyn aýyzeki tilinen paıda bolyp, damı kele XII ǵasyrda jazý quqyǵyna ıe boldy, sóıtip osy kúnge deıin ómir súrip keledi. Qasıetti Quran Kárimniń jazylǵanyna on tórt ǵasyrdan asty, búginge deıin sol 28 arab áripi esh ózgermeı keledi. Qytaı, japon, koreıler de kóne ıeroglıfin saqtap otyr.
Qazaq tiliniń jańa latyn grafıkasyn ázirleýde ony túrli saladaǵy ǵalymdar, onyń ishinde til mamandary, sarapshylar, fılologter jáne búkil halyq birlese talqylap, úlken eńbek jasady. Oǵan qosa, jańa qazaq álipbıine kóshýge 2025 jylǵa deıin ýaqyt berildi, ıaǵnı bul úderis kezeń-kezeńmen ótedi dep kózdelip otyr. Osy turǵyda, qazaqtardyń tilderdi meńgerý qabiletin eskersek, respýblıkada latyn álipbıine kóshý úderisi joǵaryda aıtylǵan ıvrıt tilin «tiriltkenge» qaraǵanda anaǵurlym jeńil ótetini sózsiz.
Latyn álipbıine ótýdiń qazaq tiliniń memlekettik til retindegi mártebesin kóterýge yqpaly zor. Sebebi tilimiz basqa elderdiń tilderimen birdeı deńgeıde turady, oǵan qosa, ózge eldermen jáne shette júrgen qandastarymyzben qarym-qatynas jasaýda tıimdiligin kórsetedi.
Sáýlekúl SAILAÝQYZY,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Belgııa Koroldigindegi elshiliginiń keńesshisi
