Biz ınnovasııalyq tehnologııalar dáýirinde ómir súrip otyrmyz. Búginde júrekke jasalatyn manıpýlıasııalar, aǵza almastyrý sekildi asa kúrdeli otalar kúndelikti oryndalady. Osylaısha otandyq medısına mamandary Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna enýi jolynda únemi dárigerlik daǵdylaryn jetildirip keledi. Osy oraıda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn 12 jylǵa jýyq basqarǵan, álemdik densaýlyq saqtaý salasyna kórnekti úles qosqany úshin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń eń joǵary Leon Bernar atyndaǵy syılyǵyn ıelengen belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym Tóregeldi ShARMANOVPEN áńgimelesken edik.
– Tóregeldi Sharmanuly, búgingi dáýirdiń bıik jemisteriniń syryn ótken ǵasyrdyń jeńisterinen izdegenimiz de abzal. Jańa urpaqtyń ótkenniń ónegesinen sabaq alýy maqsatynda áńgimemizdi densaýlyq saqtaý salasynda ótken ǵasyrda oryn alǵan aıtýly oqıǵadan bastasaq?
– Iá, qazirgi álemdik medısına men densaýlyq saqtaý salasynyń órkendeýine, damýyna Qazaqstan tarapynan da zor úles qosylǵany aıqyn. 1978 jyly elimizdiń sol kezdegi astanasy – Almaty qalasynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń alǵashqy sanıtarlyq-medısınalyq járdem boıynsha halyqaralyq konferensııasy ótti. Qazaqstannan, onyń astanasy Almatydan taraǵan saltanatty habar dúnıe júzindegi teledıdar men baspa betterinen jaryq kórdi. Densaýlyq saqtaýdyń osy halyqaralyq forýmy elimizdiń dańqyn barsha álemge asqaqtatqan edi.
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jetekshileri sizdiń esimińizdi árdaıym Almaty konferensııasymen birge ataıdy jáne onyń basty uıymdastyrýshysy sanaıdy...
– Men QazKSR Densaýlyq saqtaý mınıstri retinde osy halyqaralyq dárejedegi forýmnyń elimizde ótýi úshin bar ynta-jigerimdi salyp, kirisken edim. Bastapqyda bul bıik mártebe sol kezde «Shyǵys injýi» atanǵan Tashkent qalasyna buıyrǵandaı edi. Qazaqstan kompartııasy Ortalyq Komıtetine bizdiń de qatysýymyz týraly usynys jasadym. Osylaısha, Ortalyq Komıtettiń qoldaýymen Máskeýge hat joldaýymnyń arqasynda konferensııany uıymdastyrýdy ádiletti túrde jeńip alý úshin ótkiziletin saıysqa Almaty da qatysatyn boldy. Tashkent, Novosibir, Baký, Tbılısı jáne Almaty – osy bes qala konferensııany ótkizý úshin úmitker atandyq. Ár qalaǵa eki kúndeı ýaqyt berildi. Qysqa merzim ishinde respýblıkanyń densaýlyq saqtaý salasynyń jetistikterin, barsha múmkindigimizdi jan-jaqty tanytyp, kórsete bilý qajet boldy. Kúreske bar kúshimizdi, iskerligimizdi jumyldyryp, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan» orasan daıyndyqtyń arqasynda qyzý básekelestikten úzdik shyqtyq. Sóıtip arnaıy qurylǵan halyqaralyq komıssııanyń biraýyzdan maquldaýyna ıe bolyp, konferensııany ótkizý mártebesin jeńip alǵan edik. Bul árıne, baqytty shaq bolatyn. Biraq orasan jaýapkershilikti moınymyzǵa alǵandyǵymyz da aıqyn edi. Osylaısha asa jaýapty tarıhı kezeńdegi oqıǵalar tizbeginiń arnasyn buryp, arnaıy halyqaralyq komıssııanyń qurylýyna sebepshi boldyq. Iаǵnı bastapqyda KOKP Ortalyq Komıtetiniń sheshimimen Tashkenttiń mańdaıyna buıyrǵan mártebeli halyqaralyq forýmdy Almatyda ótkizý quqyǵyn jeńip alǵanymyz úshin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń basshylary meni Almaty konferensııasynyń basty uıymdastyrýshysy sanaıdy. Al men ózimdi árdaıym qatardaǵy uıymdastyrýshy retinde atap kelemin.
– HH ǵasyrdaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń aıtýly oqıǵasy bolǵan Almaty konferensııasynyń adamzatqa bergen basty nátıjesi qandaı?
– Konferensııada qabyldanǵan Almaty deklarasııasy keıin Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy atandy. Bul deklarasııanyń basty máni – adamzat tarıhynda tuńǵysh ret adamnyń densaýlyqqa quqyǵy barlyq memlekettermen shartsyz moıyndaldy jáne densaýlyq adamzattyń basty qundylyǵy retinde tanyldy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaýdyń Almaty deklarasııasyn qabyldaýdyń nátıjesinde adamzat densaýlyq saqtaý salasynda burynǵy búkil tarıhyna qaraǵanda zor jetistikterge qol jetkizdi. Deklarasııanyń ıdeıalary men ustanymdary kóptegen elde iske asyryldy. Memleketterdiń densaýlyq saqtaý júıesiniń negizin qurap, mıllıardtaǵan halyqqa densaýlyǵyn jaqsartý úshin ómir jasynyń uzaqtyǵyn arttyrýǵa shynaıy múmkindikter berdi. Mysaly, Brazılııa konstıtýsııasyna azamattardyń kepildi medısınalyq kómek alýy týraly Almaty deklarasııasy aıdarymen arnaıy bap engizildi. Birikken Ulttar Uıymy óziniń Myńjyldyq deklarasııasynda adamzat damýynyń on basymdyǵynyń altaýyn densaýlyq saqtaý salasy isine arnady. Sol kezde konferensııa qatysýshylarynyń biri «Konferensııa álem júıkesiniń ortalyǵyna qozǵaý saldy» dedi. Osylaısha álemdik densaýlyq saqtaý salasy Almatyda óziniń jańa dáýirine qadam basty. Almaty álemdik densaýlyq saqtaý salasynyń «Mekkesine» aınaldy. Jyljyp ótken ýaqytpen birge barsha álem udaıy ózgeris ústinde, qoǵamda formasııalar aýysýda, adamnyń progressıvti damýy jalǵasýda. Biraq Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy atanǵan Almaty deklarasııasy ustanymdarynyń ózektiligi men máni saqtalyp qaldy.
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaýdyń Almaty deklarasııasynyń qabyldanýyna bıyl 40 jyl tolady eken. Osyǵan oraı elimizde qandaı is-sharalar ótkizilmek?
– Deklarasııanyń ıdeologııasy men ustanymdary elimizde qoldaý taýyp, jyldar boıy ómirsheńdigin saqtap keledi. Búgingi tańda Qazaqstanda medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem júıesiniń atqaratyn róli orasan. Sebebi qazir aqparattanǵan profılaktıkalyq medısına zamany. Medısına ǵylymy men tájirıbesiniń ozyq damýymen qatar halyqtyń basym kópshiligi aýrýlardyń aldyn alý tásilderinen habardarlyǵyn udaıy arttyrýda. Áńgimeniń basynda aıtylǵandaı, elimizdegi densaýlyq saqtaý júıesi zamanaýı suranystarǵa sáıkes úzdiksiz damý ústinde.
Qazirgi zamanaýı densaýlyq saqtaý salasynyń tyń trendi – ekojúıelik qyzmet kórsetý negizinde halyqtyń densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha habardarlyǵyn arttyrý. Adamdardyń medısınalyq járdem alý úshin qashan jáne qaıda barý qajettigi týraly tolyq túsinigi bolýy tıis. Mysaly, elimizde osy kezeńge deıin jedel járdemge kóp shyǵyn bólinip keldi. Búginde elimizde shuǵyl járdem kórsetý túrleri naýqastardyń densaýlyǵy jaǵdaıynyń aýyrlyǵyna qaraı sanattarǵa bólingen jáne emhana, aýrýhana jaǵdaıynda da jedel járdem túrleri kórsetiledi. Bul bir jaǵynan halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaýda utymdy. Ekinshi jaǵynan memlekettiń de qoryn únemdeýde tıimdi shara.
Almaty deklarasııasynyń qabyldanýyna 40 jyl tolýyna baılanysty bıyl 25-26 qazanda elimizde Jahandyq konferensııa ótkizý josparlanýda. Konferensııaǵa dúnıe júzi memleketteriniń basshylary, densaýlyq saqtaý mınıstrleri, álemdik densaýlyq saqtaý qoǵamdastyǵynyń ókilderi qatysady. Jaqynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy basshylyǵy elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstri E.Birtanov bastaǵan uıymmen birge osy halyqaralyq forýmdy uıymdastyrý máselesin talqylady. Halyqaralyq Almaty konferensııasynyń Otanynda jalǵasyn tabýy – elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynyń qazirgi kezeńdegi mártebeli, jaýapty isteriniń qatarynda. Mınıstrlik saıtynda Jahandyq konferensııanyń uıymdastyrý máselelerine qosymsha bet arnalǵan. Búginde konferensııanyń baǵdarlamasy, tujyrymdamasy men materıaldary ázirlený ústinde.
– Tóregeldi Sharmanuly, seńgirli seksen segizge aıaq basqaly turǵan asa qadirmendi shaǵyńyzda bolsańyz da, búkil sanaly ǵumyryńyzdy arnaǵan taǵamtaný salasynda jańalyqtar ashýdan sharshamaı kele jatqandyǵyńyz barshaǵa belgili.
– Uzaq jasaýshylardyń ǵylymǵa qosqan úlesi zor. Belgili fızık Ioffe sekseninde jańa ınstıtýttar ashty. Jas ulǵaıa kele ǵalymdardyń tájirıbesi shyńdalyp, oılary jınaqtala túsedi. Ǵylymı izdenisterimniń baǵyty taǵamtaný bolǵandyqtan, meni taǵam salasynyń qaýipsizdigi men sapasy únemi tolǵandyrady. Dúnıe júzindegi ólim-jitimniń 60 paıyzy durys tamaqtanbaýǵa baılanysty ekendigi anyqtaldy. Taǵamtaný ǵylymy salamatty taǵam ónimderin ǵylymı-teorııalyq turǵydan zertteıdi. Biraq álemde naǵyz salamatty sanalatyn ónim az. Sebebi ónimderdiń quramynda zııandy qospalar kóp. Mysaly, túrli jasandy boıaǵyshtar, saqtaýyshtar, qant, transmaı qyshqyldary, basqa da zattar bar. Sondyqtan qazirgi tańda Qazaq taǵamtaný akademııasy teorııalyq ustanymdaryn tájirıbelik turǵydan dáleldeý úshin, sondaı-aq salamatty taǵam ónimderiniń sanyn kóbeıtý maqsatynda bıe súti negizindegi, quramynda zııandy qospalary joq, tarıhtaǵy tuńǵysh salamatty jańa ónimderdi ázirlep, halyqtyń tutynýyna usynýda. Mysaly, bıe súti negizindegi ıogýrttar, súzbeler, balmuzdaq, shokoladtardy aıtýǵa bolady.
– Álemde sút ónimderi tonnalap shyǵarylady ǵoı. О́nimderińizdiń odan aıyrmashylyǵy qandaı?
– Bıyl elimizde shyǵarylatyn ónimderde joǵaryda atalǵan zııandy transmaı qyshqyldarynyń mólsheri kórsetilýi zańdy túrde resimdeletin boldy. О́kinishke qaraı, qazir ónerkásiptik óńdelgen ónimder zamany. Osynyń saldarynan kóptegen ónimderde transmaı qyshqyldary anyqtalǵan. Dúnıe júzi kompanııalary shyǵaratyn sút ónimderiniń quramynda qant bar. Qant – óte zııandy jáne ýytty zattekke jatady, ony mólsherine qaramastan tutyný qant dıabetine, zattek almasý aýrýyna, júrek-qan tamyry aýrýlarynyń damýyna aparady. Taǵamtaný ǵalymy Atkıns aıtqandaı, «Qant tap-taza, appaq, ólimge aparatyn zat». Men ony «aq ólim» dep ataımyn. Sondyqtan siz aıtqan myńdaǵan kompanııalar shyǵaratyn ónimniń kópshiligin salamatty taǵam qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. Sebebi báriniń derlik quramyna qant qosylǵan.
Ǵylymda eshkimniń zertteýlerin qaıtalaǵan emespin. Halyq densaýlyǵyna erekshe paıdaly ónimder toptamasyn usynyp otyrmyz. Bıe súti negizinde ázirlegen ónimderimizdiń quramynda qant nemese basqa zııandy qospalar joq. Bul álemde alǵash ret ázirlengen, densaýlyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan, tańdaýly salamatty ónimder. Ár adam úshin basty baılyq densaýlyq ekendigi sózsiz. Sondyqtan tarazy ýaqyttyń ózi jańalyǵymyzdyń jaǵymdy jaqtaryn dáleldep, ónimderimizdiń halyqtyń jappaı tutynysynda laıyqty oryn tabatyndyǵyna senimdimin. Biz sońǵy ýaqytta tyń tájirıbelik maqsatta jáne jappaı suranysty eskerýmen sıyr sútinen jasalǵan ıogýrt, basqa da taǵamdardyń jańa tizbegin qant qospaı shyǵara bastadyq. Burynǵy tarıhynda qazaqtar jáne basqa da halyqtar aırandy, súzbeni jáne basqa ónimderdi qant qospaı ázirlegen ǵoı. Qant – HH ǵasyr ónerkásibiniń jasandy týyndysy jáne adamdardyń sezim reseptorlaryn jaýlap alǵan. Sondyqtan biz dámdi jáne tátti degen uǵymdardy ajyrata almaıtyn bolǵanbyz. Al shyntýaıtyna kelgende, kóptegen ónimderdiń tabıǵı dáminiń ózi unamdy keledi jáne densaýlyq úshin paıdaly.
– Búgingi tańda kóptegen kompanııalardyń qyzmetkerlerine jalaqyny ýaqtyly tólemeý, tipti qarajat taba almaı tarap ketýi sekildi shıelenisti máseleler oryn alýda. Siz basqaratyn 80 adamnan astam ujymy bar Qazaq taǵamtaný akademııasynda, onyń qosymsha uıymdarynda osyndaı qıynshylyqtar kezdese me?
– Joq, mundaı qıynshylyqtarǵa biz jol bermeýge tyrysamyz. Sebebi bizdiń basqarý menedjmentimiz sharýashylyq esepti qoldaıdy. Iаǵnı kórsetken qyzmetimiz ben shyǵaratyn ónimderimizden túsetin qarjynyń esebinen túrli shyǵyndarymyzdy, onyń ishinde, qyzmetkerlerdiń jalaqysyna da qatysty shyǵyndardy árdaıym ýaqtyly ótep otyramyz.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
