Izdestirip, surastyrý barysynda sondaı úsh adamdy taptyq ta. Olardyń ózderimen jáne urpaqtarymen áńgimelesip, qonaqúıge qaıtyp kele jatqanymyzda, aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Muqan Sabyrov mynadaı qyzyq taqyryptyń shetin shyǵardy.
– Osy jerde Serǵazy Qylyshbaev degen azamat bar, – dep bastady áńgimesin jolbasshymyz. – Mamandyǵy farmasevt ol Moıynqum dalasyndaǵy sıstanhe degen ósimdiktiń dárilik qasıetin baıqap, arnaıy seh ashqan. Betalysy jaman emes. Kásipkerlerdiń óńirlik, aımaqtyq kórmelerine qatysyp, jaqsy baǵaǵa ıe bolyp júr.
– Patenti bar ma?
– Iá. Baryp kórgińiz kelse, júrińiz. Aparaıyn. Keńsesi áne, anaý múıiste tur.
...Biz kelgende kásipker kompıýterge úńilip, áldeneni asyǵys izdestirý ústinde eken. Sharýamyzdyń jaıynan habardar bolǵan soń jumysyn doǵaryp, aýlaǵa alyp shyqty. Bul onyń shıkizatty elden qabyldap alyp, jýyp, keptirip, saqtaıtyn ashyq jáne jabyq qoıma kesheni bolyp shyqty. Ony kórip bolǵan soń irgeles ǵımarat ishine kirdik. Munda tazartýdan tolyq ótip, ábden iriktelgen sıstanhe ósimdigi tamyrlaryn ýatatyn apparat tur. Osydan keıin baryp usaqtalyp, úgitilgen shıkizat torkóz eleýishi bar stanokqa jalǵasatyn bolyp shyqty. Osy úderisten soń un sekildi maıda ónim 100 gramdyq standart paketterge qaptalyp, konveıermen arnaýly karton jáshikterge baryp túsedi eken.
– Kórip tursyzdar, meniń sharýashylyq sehym mine, osy, – dedi Serǵazy bizdi bólmesine qaıta ertip kele jatyp. – Al munymen shuǵyldanýyma ne nárse áser etti deısizder ǵoı. Endi sony aıtaıyn. Bala kezimizde úlken kisiler osy óńirdegi sekseýilderdiń arasyndaǵy qumda «qasqyr jem» degen ósimdiktiń bar ekenin sóz etetin. Kóktemde tez boı kóterip, al jaz shyǵa bere sabaǵy qýrap qalatyn oǵan tasbaqa men kirpi jáne qasqyr, qarsaq qatty úıir eken. Aýyl adamdarynyń aıtýynsha túz taǵylary atalmysh ósimdiktiń tamyryn qazyp, kemiretin kórinedi.
Aýdan ortalyǵyndaǵy mektepti bitirgen soń S.Asfendııarov atyndaǵy Almaty memlekettik medısına ýnıversıtetine oqýǵa tústim. Farmasevt mamandyǵyn alyp, kóp jyldar sondaǵy apteka júıesinde qyzmet ettim. Osy salada júrip baıqaǵanym, sheteldik myqty degen dári-dármekterdiń báriniń ósimdikter shıkizatyna tikeleı táýeldi ekendigi edi. Sol sátte kóz aldyma Moıynqum dalasynyń tumsa tabıǵaty elestemesi bar ma?! Onda ne joq deısiz, bári bar ǵoı. Máselen joǵaryda ózimiz sóz etken «qasqyr jem» ósimdigi...
2010 jyly aýylǵa demalysqa kelgenimde atalmysh tabıǵat syıyn baryp kórýge bel baıladym. Ǵajaby sol, onyń jer betindegi dińiniń bıiktigi 40-50 santımetrden aspaıdy eken de, qum astyndaǵy tamyrynyń uzyndyǵy 1,2 metrge deıin baratyn bolyp shyqty. О́simdiktiń jerge jaqyn jerdegi japyraqtarynda qumyrsqa, shybyn-shirkeı órip júr. Demek sóldiń, tirshilik ıelerine qajet dárýmenniń bolǵany ǵoı! Osyny kórip, baıqaǵannan keıin óńirdegi qarttardan sıstanhe – «qasqyr jemniń» mán-jaıyn anyqtaýǵa kóshtim. Sóıtsem onyń shyn ataýy suńǵyla eken. Ony aıtqan moıynqumdyq agronom Tursynbek Aıdynbekov edi.
Osylaı degen Serǵazy sál únsiz qaldy da ile áńgimesin qaıta jalǵady. Onyń sózinen ańǵarǵanymyz, sıstanhe, ıaǵnı, suńǵylanyń tamyry óziniń emdik qasıetimen shyǵys medısınasynda erteden beri belgili eken. Atap aıtqanda ol sol zamanda-aq adamdardyń búıregi men qýyǵyna sýyq tıgende paıdalanylyp otyrypty. Sóıtip qazirgi medısına tilimen aıtqanda emshiler muny sıstıt jáne pelıonefrıtke qarsy qoldanǵan. Búgingi farmasevtıka ǵylymy bul ósimdiktiń tamyrynan jasalǵan preparattardyń antıoksıgentti belsendiligi óte joǵary ekendigin aıtady. Bul mıdy, sondaı-aq deneni qımyl-qozǵalysqa keltiretin júıke júıesin barlyq zııandy faktorlardan qorǵaıdy degen sóz. Sebebi sıstanheniń quramynda joǵarydaǵy sóz etkenderimizden basqa kóptegen belsendi zattardyń jıyntyǵy bar. Ol osy erekshelikteriniń arqasynda keń aýqymdy farmakologııalyq spektrge ıe. Naq osyndaı sebepterge baılanysty álemde ósimdik shıkizaty negizinde dári-dármek preparattaryn óndirýde jetekshi ról atqaratyn Qytaı memleketi ony qandaı jolmen bolsa da alýǵa óte-móte múddelilik tanytyp otyrǵan jaıy bar.
– Men sıstanheniń osy qasıetterin kóptegen ǵylymı eńbekterden oqyp bilip, Moıynqum dalasynda biraz zertteý jumystaryn júrgizdim, – dedi Serǵazy. – Sodan soń Almatydaǵy ózim farmasevt bolyp istep júrgen qyzmetimdi tastap, osy jumyspen naqty aınalysý úshin aýylǵa kóship keldim. Sóıttim de aýdan ortalyǵynan jer telimin alyp, ózderińiz kórip otyrǵan myna seh ǵımaraty men qoımany salýǵa kiristim. Maqsatym – shól dalanyń ózimiz sóz etip otyrǵan shóbi – sıstanhe negizinde fıtoshaı óndirý boldy. Osy oımen 2013 jyly ázirlegen jobam kásipkerlikti demeý jónindegi «Damý» qory tarapynan qoldaý tappasy bar ma?! 3 mıllıon teńge kólemindegi sol grant qarjysyna ósimdik tamyryn untaqtaıtyn apparat pen ónimdi fıltr paketke salatyn jabdyq satyp aldym. Sonyń nátıjesinde kópten kútken tól taýarymnyń tuńǵysh partııasyn shyǵarýǵa qol jetkizdim. Al 2014 jyly bıznesti damytýdyń qosymsha kózi retinde joǵarydaǵydaı mólsherdegi nesıeni «Eńbekpen qamtýdyń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy boıynsha aldym. Ol qarjy maǵan aýladaǵy buryn qolǵa alyp bitpeı turǵan jerasty kárizi men sorap jáne shıkizatty tazalap, keptiretin alańdy aıaqtaýyma kóp kómek berdi.
Serǵazynyń áńgimesine qaraǵanda onyń shyǵarǵan «Suńǵyla» fıtoshaıy bastapqy kezde onsha kóp suranysqa ıe bola almaǵan. Jurt jańa taýarǵa senbestikpen qarapty. Biraq ýaqyt óte kele kásipkerdiń óz keńse aýlasyna janashyr qaýymdy jıyp, ónimdi nasıhattaıtyn tusaýkeser ótkizýi, aýdandyq gazettegi: «Bul búırek pen nesep joldary jumysyn jaqsartady. Arterıaldy qan aınalymyn qalypqa keltirip, qannyń quramyndaǵy qant mólsherin tómendetedi, býyn aýrýlaryn báseńdetýge kómektesedi», – degen jarnama joldaryn oqyǵannan keıin jergilikti turǵyndardyń fıtoshaıdy satyp alyp, jaqsy pikir bildirýi onyń jolyn ashady. Sóz oraıynda «Suńǵylanyń» elge jaqsy tanylýyna Serǵazy Qylyshbaevtyń 2016 jylǵy «Qazaqstannyń úzdik taýarlary» aımaqtyq konkýrsy kórmesine qatysýy aıtarlyqtaı serpin beripti. Sonda Moıynqumda óndirilip, ádemi dızaıny bar qoraptarǵa salynǵan 2 gramdyq fıltr qalta men 100 gramdyq pakettegi fıtoshaı kelýshilerge qatty unaǵan. Qonaqtardyń kópshiligi sonda ony asqan qushtarlyqpen satyp alyp, úılerinde 1-2 aı paıdalanǵan soń onyń ózindik áser etý kúshine tánti bolady. Sóıtedi de óz óńirlerinen alǵys aıtqan hattar joldap, ony qalaı satyp alýdyń joldaryn suraıdy. Sózimsiz qurǵaq bolmas úshin kásipkerdiń saıtynda turǵan sondaı pikirlerdiń keıbireýin oqyrmandar nazaryna usynaıyq.
«Serǵazy, – depti Oleg Fessel degen tutynýshy óziniń hatynda. – Sizdiń men suratqan ónimińizden áli bar ma? Aıtaıyn degenim, sizdi mazalamaı-aq, ony óz óńirimizdegi salalyq aptekalardan satyp alsam dep edim. Ony Reseı aýmaǵynyń qaı jerinen tabýǵa bolady?». Kórshi el azamaty osylaı dese, óz otandasymyz Baqyt Káriboz: «Eń bastysy bul ımmýnıtetti kúsheıtedi. Sondyqtan da men ony kádimgi shaı ornyna ishemin», – depti. Al, Mahambet Qurysh atty Astana turǵyny bolsa: «1,5 lıtrlik áınek bankidegi qaınaǵan sýǵa 2 as qasyq fıtoónimdi shaı sekildi shyǵaryp, oǵan azdap bal qosyp iship kórip edim, denemdi sergitti. Úsh aı sýsyn ornyna paıdalanǵanymda, búıregimniń kún bulyńǵyr tartqanda syzdaıtyn aýrýy basyldy», – degen pikirin bildiripti.
– О́ziń aıtyp otyrǵan suńǵyla Moıynqum dalasynda sonshalyqty kóp pe? – dedim men kelesi kezekte keıipkerimizden. – Muny surap otyrǵanym kóktemde jınaǵanda sizder ony túp-tamyrymen qoparyp, tutastaı qazyp alady ekensizder. Osylaı bola berse ol keıin bul óńirden joıylyp ketpeı me?
– Joq, – dedi áńgime ıesi. – Bul – jabaıy ósimdik. Bolmysy men bitimi berik aramshóp. Qazylǵan jerde taramystaı juqanasy qalsa boldy, jer betine qaıtadan tyrmysyp shyǵa keledi. Bylaısha aıtqanda jany siri. Olaı bolatyny basqa ósimdikterdiń ósip-ónýine óte qajet alǵyshart – fotosıntez qurylymy munda joq. Sondyqtan da suńǵyla jer astynan ózi nár alatyn seriktes izdeıdi. Tamyrynyń uzyn bolatyn sebebi sol. Aqyry ondaı demeýshige ınstınkti túrde qol jetkizgen soń, ol soǵan arqa súıeıdi de «ýaıym-qaıǵysyz» ósip-óne beredi. Al onyń sondaǵy súıenishi ne deısizder ǵoı. Sekseýil men júzgen. Ol osylarmen «til tabysyp», ózine qajetti sý, basqa da nárli dúnıelerdi solardyń boıynan tartyp alady da otyrady.
– Túsinikti. Endi mynany aıtyńyzshy. Suńǵylany qaı ýaqytta jınap, daıyndaısyzdar? Sizdiń sehtaǵy jumys yrǵaǵynyń toqtamaýy úshin jazdyń sońy men kúz, qys maýsymdaryna qansha kılogramm nemese sentner tamyr qajet?
– Sıstanhege joryq ádette kóktemde, ıaǵnı sáýirdiń ortasynda, ol gúldep jatqan kezdegi 10-15 kún ishinde júrgiziledi. Sekseýil toǵaılary arasyndaǵy qumnan qazyp ákelip tapsyratyndar – aýyl adamdary. Olardan satyp alynǵan shıkizattyń artyq-kemi kesilip-jonylyp óńdeýden ótkennen keıin myna aýladaǵy ák tóselgen ashyq alańǵa jaımalanyp qoıylady. Ák shybyn-shirkeı men qurt-qumyrsqa jolamas úshin qajet. Sodan soń osynda tamyrlardy tazalap jýyp, keptirý júrgiziledi. Osy termoóńdeýdiń bári atqarylyp bolǵanda, shıkizattyń salmaǵy men kólemi aıtarlyqtaı azaıady. Eger men orta eseppen bir maýsymda 4,5 tonna suńǵyla jınaıtyn bolsam, sodan «qurǵatylǵan qalypta» ol shamamen 700-800 kılogramǵa azaıady. Sodan qalǵany maǵan jetkilikti.
Áńgime aıaqtalýǵa jaqyndap kele jatty. Sol kezde biz Serǵazydan taǵy da eki nárseni surap qalýǵa bel baıladyq. Onyń birinshisi keıipkerimizdiń suńǵyla máselesimen elimizde ózinen basqa aınalysyp jatqan jeke ujym nemese ǵylymı-zertteý ortalyǵy bar ma degen saýal edi. Al ekinshisi kásipkerdiń qolǵa alǵan bul isine qatysty sheshimin kútken qandaı problemalardyń alda turǵandyǵy bolatyn. Alǵashqy suraqqa baılanysty Serǵazy elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet ǵalymdarynyń suńǵyladan ekstrakt alý jónindegi oılaryn, onyń qyzyq talpynys ekenin aıtty. Ol ıdeıa boıynsha bir tonna shıkizattan bir kılogramm syǵyndy sól óndirilýi tıis. Muny basqa reagenttermen baıytyp, shaǵyn shólmektermen shyǵarǵan kezde ónimniń elimiz óńirlerindegi tasymaldaý shyǵyny azaıyp, respýblıkamyzǵa óte tez taralar edi deıdi kásipker. Sondaı-aq ol bizdi Astanadaǵy medısına akademııasy ǵalymdarynyń da sıstanhe taqyrybyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanynan habardar ete ketti. Olardyń zertteýine qaraǵanda suńǵyla antıoksıdtik jáne sergektik berý kórsetkishteri jóninen kók shaıdan 10 ese artyq bolyp shyǵypty.
«Al endi sheshimin kútken máselege kelsek, –dedi Serǵazy. – Memleket tarapynan 1-den 5 tonnaǵa deıingi ónimge qosymsha salyqsyz kvota bolsa...». Sodan keıin taǵy bir áńgime aıtty. Aldaǵy armany mundaǵy suńǵyla ósimdiginen basqa qumdaǵy jantaq, mııa, dúzgendi de farmasevt kózimen qarap, zerttep, dárýmendi zat alý eken. О́n boıy tolǵan ıdeıa. Isiniń bári izdenis. Qııaly qyzyq. Oılaı kele: «El ishindegiler Serǵazy sekildi ınnovasııa ıesine eliktesin. Al jazǵanymyz jigitimizge jarnama bolsyn», – dep osy dúnıeni týdyrdyq.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany
